آيا منجى ضامن است؟
جواب:1 تا 3. جلوگيرى از خودكشى بر هر مسلمانى واجب است، و اگر هزينه كمى داشته باشد بايد شخص بازدارنده بپردازد. امّا اگر هزينه آن سنگين باشد، يا مستلزم خطر جانى باشد، بر آن شخص لازم نيست؛ ولى چنانچه بيت المال توانايى داشته باشد بايد آن را بپردازد.
4. نجات جان كافر حربى لازم نيست، و در مورد كافر ذمّى احتياط نجات دادن است.
5. رضايت او لازم نيست.
6. در صورتى كه نجاتش منحصر به راهى است كه آسيبى به او مىرسد اشكالى ندارد و ضامن نيست.
سؤال 632- آيا بيمار حق دارد از درمان سرپيچى كند، حتّى اگر وضعيّت او بدتر شود، يا بميرد؟
جواب:در صورت خطر مرگ، بيمار نمىتواند درمان را قطع كند. همچنين جايى كه ضرر مهمّى به او مىرسد، و درمان آزار مهمّى به او نمىرساند.
سؤال 633- نسبت به كسى كه اعتصاب غذا نموده، و جان خود را به خطر انداخته، يا لااقل سلامتى خود را دچار مخاطره كرده، و تنها با تغذيه اجبارى توسّط پزشك مىتوان او را از خطر جانى حفظ نمود، بفرماييد:
1. آيا اين كار براى پزشك واجب است، يا مىتواند اقدامى نكند؟
2. اگر تغذيه واجب، و راه آن منحصر به ضرب و جرح اعتصابكننده باشد، براى نجات وى، چه مقدار ضرب و جرح او مجاز است؟
3. اگر ضرب و جرح چنين كسى موجب تغيير رنگ پوست وى، و مستلزم ديه گردد، ديه آن بر عهده كيست؟
4. آيا حكم فوق نسبت به اعتصاب كنندهاى كه مىداند با اعتصاب غذا، خود را در معرض مرگ قرار مىدهد، با شخصى كه از عواقب كارش بىخبر است فرق مىكند؟ اگر فرق دارد، وظيفه طبيب در مورد او چيست؟
5. اگر پزشك را مجبور به تغذيه اجبارى نسبت به اعتصاب كننده غذا بنمايند، نه به جهت حفظ جان اعتصابكننده، بلكه براى اقرار گرفتن از وى نسبت به امرى، پزشك چه تكليفى دارد؟
جواب:1. اين كار براى پزشك و ساير مسلمانان در موارد وجوب، واجب است.
2. حدّ اقلّ لازم در موارد احساس خطر براى اعتصابكننده غذا جايز است.
3. در موارد وجوب ديه ندارد.
4. براى طبيب تفاوتى ندارد.
5. هرگاه جان بيمار در خطر نباشد، طبيب نمىتواند او را مجبور به غذا خوردن كند؛ مگر در مواردى كه مصالح مهمّ كشور و جامعه اسلامى در ميان باشد.
18. احكام ضرورت و اضطرار
سؤال 634- آيا تعيين ضرورت بر عهده عرف است، يا شخص مكلّف، يا افراد صاحب نظر و اهل خبره؟
جواب:موارد مختلف است؛ در امور ساده بسته به نظر عرف، و در موارد پيچيده بسته به نظر اهل خبره است.
سؤال 635- آيا در موردى كه احتمال ضرورت مىرود، مىتوان معامله ضرورت نمود؟
جواب:احتمال ضرورت كافى نيست، بايد ضرورت ثابت شود؛ ولى در موارد
خطر، خوف خطر كافى است، و يقين به خطر لازم نيست.
سؤال 636- در صورتى كه در يك بيمار بنا به ادلّهاى (همچون خلق فرزندان ناقص الخلقه، داشتن بيماريها، زمينهاى كه باعث خطر جانى براى زوجه گردد) طبق تشخيص طبيب جلوگيرى از حاملگى لازم باشد، و از طرفى بهترين روش پيشنهادى اطبا نيز مستلزم لمس يا نظر است. آيا اين مورد از مصاديق اضطرار است؟
جواب:آرى از مصاديق اضطرار است.
سؤال 637- آيا ضيق امكانات مكانى، لوازم، كاركنان و وقت بيمار، جزء موارد اضطرار است؟
جواب:اضطرار يك امر عرفى است، هرگاه تشخيص داده شود راه منحصر به پزشك جنس مخالف است، يا اگر منحصر نيست عسر و حرج دارد، مصداق ضرورت محسوب مىشود.
سؤال 638- آيا معطّل شدن بيمار جهت دريافت خدمات درمانى، اضطرار شمرده مىشود؟
جواب:از جواب بالا معلوم شد.
19. خوردنيهاى غير مجاز
سؤال 639- با توجّه به اينكه گوشت داخل صدف طبق نظر متخصّصين از بهترين گوشتهاست، و مصداق جدّى «لحماً طرياً» مىباشد، و خواص بىشمارى دارد، و بعضاً اطبا براى معالجه بعضى از امراض تجويز مىكنند، استفاده از آن در صورت اختيار و اضطرار و معالجه چه حكمى دارد؟
جواب:تنها در صورت ضرورت بىاشكال است.
سؤال 640- گوشت برخى از حيوانات حرام گوشت در معالجه بعضى از امراض مؤثّر است، هر چند سند معتبر علمى و فقهى ندارد. شكار و استفاده از گوشت يا خون اينگونه حيوانات چه حكمى دارد؟
جواب:در صورتى كه طبق تشخيص طبيب متديّن تنها راه علاج نباشد، جايز نيست.
سؤال 641- خوردن بعضى از مواد، ميوهها و غذاها براى برخى از بيماران ضرر دارد، مصرف اين خوردنىها براى بيماران چه حكمى دارد؟
جواب:در صورتى كه ضرر مهمّى داشته باشد، خوردن آن حرام است.
20. متفرّقه
الف) استفاده از دفترچه بيمه ديگران
سؤال 642- استفاده از دفترچه بيمه ديگران چگونه است؟ آيا تحقيق و تفحّص توسّط پزشك لازم است؟
جواب:هرگونه استفاده از دفترچه بيمه بر خلاف مقرّرات و قرارداد شرعاً مجاز نيست؛ ولى براى طبيب، تفحّص لازم نيست.
ب) مراجعه به فالگير و جادوگر
سؤال 643- مراجعه به فالگيرها و جادوگران براى معالجه چه حكمى دارد، در حالى كه گاه امراض سختى را معالجه مىكنند؟
جواب:رجوع به آنها حرام است.
ج) استفاده از توالت فرنگى
سؤال 644- توالتهاى سنّتى ايران، براى برخى از بيماران از جمله بعضى
بيماران قلبى مضر است، آيا استفاده از توالت فرنگى مجاز است؟
جواب:استفاده از توالت فرنگى براى همه مجاز است.
د) تقاضاى مخفى ماندن برنامههاى درمانى
سؤال 645- آيا بيمار مىتواند درخواست كند كه كلّيه برنامههاى درمانى او محرمانه انجام شود؟
جواب:در صورتى كه افشا شدن آن لطمهاى به او بزند، حقّ دارد چنين درخواستى كند.
ه) انتخاب عمل جرّاحى يا ترك آن
سؤال 646- بيمارى كه طبق تشخيص اطباى حاذق در صورت ترك عمل جرّاحى به زودى خواهد مرد، و در صورت اقدام به اين عمل به احتمال قوى زنده مىماند، ولى تا پايان عمر دچار درد و رنج شديد و طاقتفرسا خواهد شد و هرچند احتمال مرگ در اين صورت نيز منتفى نيست، ولى در صورتى كه زنده بماند، دچار درد و رنج شديد و طاقت فرسا خواهد شد، تكليفش چيست؟
جواب:مخيّر است كه يكى از اين دو طرف را انتخاب كند.
سؤال 647- استخوان پاى شخصى شكسته است، چنانچه جرّاحى نكند، تا پايان عمر زمينگير شده، و بايد درد و رنج را تحمّل كند، و اگر عمل كند احتمال بهبودى داده مىشود، بفرماييد:
1. با چند درصد احتمال بهبودى، تكليف وى اقدام براى عمل مىباشد؟
2. چنانچه عمل و شرايط به گونهاى است كه احتمال مرگ هم بعيد نباشد، بفرماييد با چند درصد احتمال مرگ وظيفه ترك عمل مىباشد؟
جواب:1. اگر احتمال قابل ملاحظهاى براى بهبودى باشد، احتياط آن است كه
كوتاهى نكند.
2. اگر احتمال مرگ زياد نباشد جايز است.
و) مراعات نوبت
سؤال 648- آيا مراعات نوبت در امورى كه طبق نوبت به كار افراد رسيدگى مىشود (مانند نوبت ويزيت پزشكان) يك حق عقلايى و شرعى محسوب شده، و تخلّف از آن حرام است؟
جواب:در حال حاضر كه بسيارى از كارها در اجتماع به صورت صف و قرار گرفتن در نوبت انجام مىشود اين امر يك حق عقلايى محسوب مىگردد. و به تعبير ديگر، از بين بردن آن نوعى ظلم به حساب مىآيد و مشمول ادلّه حرمت ظلم و تعدّى بر حقوق مردم است (و مىدانيم كه در همه جا احكام از شرع گرفته مىشود و موضوعات از عرف، جز در موضوعات مخترعه) آرى در مواردى كه در عرفِ عقلا استثنا مىشود، مثل يك بيمار اورژانسى در مطب دكتر و مانند آن، اشكالى ندارد.
ز) زمان عيادت از بيمار
سؤال 649- در چه روزهايى از هفته نبايد به عيادت بيمار رفت؟
جواب:در روايات آمده است كه همه روز به عيادت مريض نرويد، بلكه يك روز در ميان باشد. و اگر بيمارى طولانى شود عيادت پىدرپى لزومى ندارد (مگر آن مقدار كه باعث شادى بيمار يا پيشرفت بهبودى او گردد) و درباره تفاوت ايّام هفته در مسأله عيادت روايت معتبرى نيافتيم.
ج) سفر به بلاد كفر براى درمان
سؤال 650- سفر به بلاد كفر به منظور درمان بيمارى چه حكمى دارد؟
جواب:در صورتى كه درمان در بلاد اسلامى ممكن نشود، و يا بلاد غير اسلامى در آن مورد ترجيح روشنى داشته باشد مانعى ندارد.