جانشين بزرگ شده، امّا داراى صفات ارثى زن اوّل مىباشد. با توجّه به آيه دوم سوره مباركه مجادله، به كدام يك از اين دو زن تعلّق دارد، و وارث كدام يك از آنهاست؟
جواب:اين فرزند متعلّق به صاحبان نطفه، و با آنها محرم است، و از آنها ارث مىبرد. و مورد مادر جانشين به منزله فرزند رضاعى او است، بلكه در بعضى جهات نسبت به آن اولويت دارد؛ چرا كه تمام گوشت و استخوان او از وى روييده است. بنابراين حرام است كه بعداً با آن زن و فرزندان او ازدواج كند، امّا ارث نمىبرد.
سؤال 196- در موردى كه تخمك زن سالم است، امّا رحم قدرت نگهدارى و پرورش جنين را ندارد، اگر اسپرم شوهر با تخمك زن در آزمايشگاه تركيب شود، و سپس نطفه تركيب شده يا جنين حاصله در آزمايشگاه به رحم زن ديگرى منتقل گردد، لطفاً بفرماييد:
اوّلًا: آيا اين امر جايز مىباشد؟
جواب:اين كار ذاتاً جايز است، امّا چون معمولًا موجب نظر و لمس حرام است، تنها در موارد ضرورت جايز است.
ثانياً: آيا اجازه صاحب رحم لازم است؟
جواب:آرى لازم است.
ثالثاً: زنى كه نطفه تركيب شده يا جنين در رحم او قرار مىگيرد، آيا مىتواند جهت انجام اين عمل درخواست اجرت كند؟
جواب:مانعى ندارد.
رابعاً: رابطه شرعى كودك متولّد شده، از نظر نسب مادرى، با صاحب رحم و زن صاحب تخمك چگونه است؟
جواب:زن صاحب تخمك مادر اوست، و زن صاحب رحم به منزله مادر
رضاعى مىباشد، و به او محرم است.
خامساً: رابطه شرعى اين كودك از نظر نسب، ارث، محرميّت و نكاح با شوهر زن صاحب رحم چگونه است؟
جواب:فقط نسبت به او محرم است.
سؤال 197- بچّه دار شدن تعدادى از زوجين به دلايل طبّى، به طور طبيعى مشكل بوده، و لازم است كه از روشهاى درمانى مختلف براى كمك به آنها استفاده شود. يكى از اين روشها، لقاح خارج از رحمى مىباشد؛ به اين معنا كه تخمك را از زوجه و نطفه را از شوهرش گرفته و آنها را با هم مخلوط نموده، تا از اختلاط و امتزاج تخمك و نطفه، جنين حاصل شود، سپس اين جنين به رحم زوجه منتقل شود، تا حاملگى و بعد زايمان صورت گيرد. لازم به تذكّر است كه جنينها هنگام انتقال به رحم، فقط 24 تا 48 ساعت از زمان لقاحشان گذشته، و داراى 4 الى 8 سلول مىباشند. گاهى از اوقات، تعداد جنينهاى حاصل از نطفه زن و شوهر بيش از حدّ نياز است، كه در اين صورت اضافه بر نياز منجمد شده، و پس از زايمان زن با رضايت زوجين، جنينها از رده خارج و دور ريخته مىشود. از طرف ديگر، تعدادى از زوجها وجود دارند كه به دلايل طبّى، به هيچ وجه صاحب فرزند نمىشوند؛ امّا براى برخى از آنها، اين امكان از نظر طبّى وجود دارد كه جنينهاى مازاد دسته اوّل را در صورت عدم نياز زوجين، به رحم آنان انتقال داد. سؤالاتى كه در اين زمينه مطرح مىشود عبارتند از:
1. انتقال اين جنينهاى بارور نشده به رحم زن ثالث از نظر شرعى چگونه است؟
جواب:اين كار ذاتاً مانع شرعى ندارد؛ ولى چون مستلزم لمس و نظر حرام است تنها در صورت ضرورت جايز مىباشد.
2. در صورت عدم نياز زوجين به جنين خود، آيا موافقت آنها براى هديه
جنين به غير لازم است؟
جواب:آرى، لازم است.
3. آيا والدين صاحب جنين مىتوانند در ازاى اهداى جنين خود وجهى دريافت نمايند؟
جواب:بهتر اين است كه چيزى نگيرند.
4. آيا ارائه مشخّصات اهداكنندگان جنين به دريافتكنندگان و برعكس لازم است؟
جواب:نظر به اينكه فرزند مزبور تعلّق به صاحبان اصلى نطفه دارد، لازم است هويّت آنها ثبت شود و به اطّلاع برسد.
5. در صورتى كه فرزند پسر باشد، آيا با زنى كه در رحم او بزرگ شده، محرم است؟
جواب:آرى، محرم است.
6. در صورت دختر بودن فرزند، آيا با شوهر مادر جانشين محرم است؟
جواب:آرى، محرم است.
7. والدين فرزند حاصل چه كسانى هستند؟
جواب:پدر و مادر او صاحبان نطفهاند، هرچند به زن ثالث نيز محرم مىباشد.
8. ارث اين بچّهها پس از تولّد چگونه است؟
جواب:فقط از صاحبان نطفه ارث مىبرند.
9. در صورت موافقت قبلى والدين صاحب جنين (صاحب نطفه و تخمك) در اهداى جنين خود، آيا مىتوانند پس از تولّد نوزاد و يا سالها بعد، از شخص ثالث متقاضى استرداد طفل شوند؟
جواب:احتياط آن است كه با رضايت مادرِ جانشين، بچّه را بگيرند.
سؤال 198- لطفاً در مورد انتقال جنينِ تكوين يافته از اسپرم و تخمك زوج قانونى در خارج از رحم، به رحم زن اجنبى (مادر جانشين) به سؤالات زير
پاسخ دهيد:
1. اين كار از لحاظ تكليفى چه حكمى دارد؟
جواب:اين امر ذاتاً جايز است؛ ولى چون غالباً مستلزم نگاه و لمس حرام است، جز در موارد ضرورت جايز نيست.
2. مادر طفل تولّد يافته كدام زن است؟ آيا مىتوان مادر جانشين را در حكم مادر رضاعى دانست؟
جواب:صاحبان اسپرم و تخمك، پدر و مادر حقيقى فرزند متولّد شده هستند.
و مادر جانشين در حكم مادر رضاعى است.
3. آيا مجرّد يا متأهّل بودن زن اجنبى (مادر جانشين)، علم و جهل مادر جانشين، مجّانى يا غير مجّانى بودن رحم، تأثيرى در احكام مربوطه مىگذارد؟
جواب:هيچ كدام تفاوتى ندارد، ولى اگر مادر جانشين شوهر دارد، بايد با اجازه شوهرش باشد.
ب) توليد فرزند فقط با اسپرم مرد در رحم مصنوعى
سؤال 199- اگر علم در آينده آن قدر پيشرفت كند كه اسپرم مرد را بدون تركيب با نطفه زن، در رحم مصنوعى پرورش دهند، حكم آن چه خواهد بود؟
جواب:آن مولود فقط منسوب به صاحب اسپرم است؛ ولى فرزند شرعى او محسوب نمىشود.
ج) توليد فرزند با استفاده از دانهها و محصولات نباتى
سؤال 200- اگر علم تا آنجا پيشرفت كند كه اسپرم و نطفه را از دانهها و محصولات نباتى و مانند آن بگيرند و به زن تلقيح كنند، و نوزاد مصنوعى به عمل آورند، در اين صورت كودك متعلّق به چه كسى است؟
جواب:اين كودك فقط با آن زن محرم است، ولى ارث بردن او از آن زن ثابت نيست.
د) توليد فرزند با اسپرم و نطفه نباتى در رحم مصنوعى
سؤال 201- اگر نطفه و اسپرم را از فرآوردههاى نباتى تهيّه، و آن را در رحم مصنوعى پرورش دهند، و از آن كودكى به عمل آورند. نوزاد به چه كسى ملحق مىشود؟
جواب:اين نوزاد متعلّق به كسى نيست؛ يعنى نه پدر دارد و نه مادر.
ه) طلاق از شوهر اوّل و ...
سؤال 202- مرد نطفه ندارد، و لذا همسرش را طلاق داده است. اگر اين زن به صيغه مردى درآيد، سپس نطفه شوهر جديد و آن زن را تركيب كنند، و زن بعد از پايان صيغه و عدّه به عقد شوهر اوّل درآيد، و بعداً آن نطفه را به رحم زن تزريق كنند، اين كار چه حكمى دارد؟ و در هر صورت پدر و مادر آن بچّه كيست؟ و ارث و محرميّت به چه صورت است؟
جواب:اگر ضرورت ايجاب كند جايز است، ولى فرزند به صاحبان اصلى نطفه تعلّق دارد.
و) لقاح خارج رحمى
سؤال 203- تلقيح اسپرم و تخمك زن و شوهر شرعى در خارج از بدن و جايگزينى آن در رحم همان زن چه حكمى دارد؟ آيا كودك حاصل حلال زاده است؟
جواب:اين كار ذاتاً اشكالى ندارد؛ ولى چون معمولًا مستلزم نظر و لمس حرام است، تنها در صورت ضرورت جايز مىباشد. (منظور از ضرورت اين است كه مثلًا اگر اين كار انجام نشود زندگى زناشويى آن مرد و زن مختل، و يا زن گرفتار بيمارى مىشود). و در هر حال فرزند مذكور حلال زاده است.
سؤال 204- تلقيح اسپرم و تخمك زن و شوهر شرعى و رشد جنين در محيط غير انسانى چه حكمى دارد؟ آيا كودك حاصل از اين عمل حلال زاده است.
جواب:با همان شروطى كه در بالا گفته شد اشكالى ندارد، و فرزند مذكور حلال زاده است.
2. تلقيح غير مجاز
الف) تلقيح نطفه متوفّى به زوجهاش
سؤال 205- نطفه مرد از نظر علمى تا 72 ساعت پس از مرگ داراى حيات كامل است. اگر زوجه درخواست تلقيح مصنوعى از شوهر متوفّاى خود داشته باشد، آيا اطبّا مجاز به اين كار هستند؟ لازم به ذكر است كه اين عمل بعضاً در كشورهاى خارجى اعمال مىگردد، و عمدتاً در مواردى است كه زوجه از زوج فرزندى نداشته، و زوج در همان اوايل ازدواج به هر دليلى از دنيا رفته است.
جواب:اشكال دارد.
سؤال 206- اسپرم زوج با رضايت او و به طريق اصول پزشكى گرفته شده تا به زوجه او تلقيح شود، امّا قبل از اين كار از دنيا رفته است. و پس از فوت شوهر تلقيح صورت گرفته، و فرزند به دنيا آمده است. آيا فرزند مذكور فرزند مشروع همان زوج است و از او ارث مىبرد؟
جواب:اين كار مجاز نبوده است؛ ولى چنانچه نمىدانستند فرزند مزبور حلالزاده است و احكام محرميّت را دارد و از مادرش ارث مىبرد، ولى از پدر ارث نمىبرد.
ب) پيوند تخمدان زن اجنبيّه به زوجه
سؤال 207- در مورد پيوند تخمدان زن اجنبى (مانند پيوند كليه) براى باردار
شدن زوجه، لطفاً به سؤالات زير پاسخ دهيد:
الف) آيا اين كار جايز است و ديه دارد؟
ب) آيا تخمدان را مىتوان فروخت؟
ج) حكم اولاد زوجه چگونه است؟
د) آيا زن اجنبى حقّى مانند مادر بودن پيدا مىكند؟
جواب:چنانچه ضرورتى براى اين كار نباشد از آن صرف نظر شود. و اگر ضرورتى وجود دارد، بعد از پيوند اين عضو جزء بدن آن زن مىشود، و فرزند مال خود اوست. و در فرض فوق ديه ندارد، و خريدوفروش آن جايز است؛ هرچند بهتر است كه پول را در مقابل اجازه برداشتن عضو مزبور بگيرد، نه در مقابل خود آن.
ج) استفاده از نطفههاى موجود در بانك نطفه
سؤال 208- بعضى از مؤمنين و مؤمنات، كه از حيث نطفه نقايصى دارند، براى اولاددار شدن به مراكز نابارورى مراجعه مىكنند. آيا مىتوان از نطفههايى كه در بانك نطفه نگهدارى مىشود، در لقاح مصنوعى با منى خود آنها ممزوج، و شرايط لقاح را فراهم، و با دستگاه در رحم همسرانشان قرار داد؟ در صورتى كه به طور كلّى در منى آنها اسپرم و تخمك وجود نداشته باشد، آيا مىتوانند از اسپرمها و تخمكهاى مجهول الهويه موجود در بانك نطفه استفاده نمايند؟ و چنانچه در دو فرض فوق فرزندى به وجود آيد، متعلّق به چه كسى خواهد بود؟
جواب:استفاده از نطفه بيگانه براى صاحب فرزند شدن جايز نيست، و تولّد فرزند بايد مستند به ازدواج صحيح شرعى باشد. ولى اگر چنين عملى انجام شود، فرزند متعلّق به صاحبان نطفه است، و نسبت به مادرى كه در رحم او كشت شده نيز محرم مىباشد، بىآنكه از او ارث ببرد.
د) تلقيح نطفه اجنبى به اجنبيّه
سؤال 209- مردى عقيم، ولى زن او سالم و قدرت بارورى دارد. اگر اسپرم مرد ديگرى در آزمايشگاه با تخمك زن مذكور تركيب، سپس نطفه تركيب يافته در رحم زن نهاده شود، لطفاً بفرماييد:
اوّلًا: آيا اين كار جايز است؟
جواب:جايز نيست.
ثانياً: آيا اين امر زنا محسوب مىشود؟
جواب:زنا نيست؛ ولى از جهاتى شبيه زناست.
ثالثاً: آيا مشخّص بودن يا ناشناس بودن دهنده اسپرم در حكم مسأله تأثيرى دارد؟
جواب:هيچ تأثيرى ندارد.
رابعاً: رابطه شرعى كودك با شوهر زن از لحاظ ارث، محرميّت و نكاح چگونه خواهد بود؟
جواب:رابطهاى با او ندارد؛ جز اينكه فرزند طبيعى همسر اوست، و با او محرم ميباشد.
خامساً: رابطه شرعى كودك با مرد صاحب اسپرم از نظر ارث، محرميّت و نكاح چگونه مىباشد؟
جواب:به منزله فرزند نامشروع اوست كه محرم است؛ ولى از يكديگر ارث نمىبرند.
سؤال 210- هشت سال است ازدواج كرده، ولى بچّه دار نمىشوم. مشكل از ناحيه شوهرم است، و هيچ اميدى به بچّه دار شدن من نيست، آيا مىتوان از نطفه مرد ديگرى استفاده كرد؟ به گونهاى كه دو طرف همديگر را نبينند، و اسپرم مرد را در مطب دكتر به زن تزريق كنند. در ضمن شنيدهام كه گفتهاند اين عمل چون براى جلوگيرى از طلاق است، و دو طرف همديگر را نمىبينند، اشكالى ندارد، و مانند خونى است كه از شخصى گرفته، و به شخص ديگرى تزريق مىكنند، و