خوشا آنان كه اللَّه يارشان بى
كه حمد و قل هو اللَّه كارشان بى
خوشا آنان كه دائم در نمازند
بهشت جاودان بازارشان بى
2- قوّت روح دين انسان را قوىّ الاراده، با گذشت و مسلّط بر تمايلات نفسانى مىگرداند. خداوند درباره خاندان امير مؤمنان حضرت على عليهم السلام فرموده است:يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يَخافُونَ يَوْماً كانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً*وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْكِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً*إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُوراً(سوره دهر/ 7 تا 9). يعنى: به نذر خود وفا مىكنند و از روزى كه سختىهاى آن پراكنده است مىترسند و غذاى خود را با آن كه دوست دارند به فقير و يتيم و اسير مىدهند، ما شما را براى خدا غذا مىدهيم نه از شما پاداش مىخواهيم و نه انتظار سپاسگزارى داريم. آرى اين گونه صفات در روحى پيدا مىشود كه قوى و نيرومند و معتقد به قدرت لا يزال الهى باشد، روح ضعيف هرگز داراى اين گونه صفات عالى نمىشود، روح قوى و وابسته به خدا است كه مىگويد اگر فرضاً خورشيد را در كف راست و ماه را در كف چپم بگذاريد دست از مقصد و هدف عالىام برنمىدارم.
3- حفظ و نگهدارى شخص سومين فايده دين نگهدارى و حفظ و كنترل انسان از حالات و صفات و غرايز مخرب و نابودكننده است، دين، انسان مؤمن و معتقد به مبدأ و معاد را از هر گونه فساد، تباهى تجاوز به حقوق ديگران و ظلم و ستم بازداشته و حفظ مىكند. امير مؤمنان حضرت على عليه السلام مىفرمايد:
وَ اللّهِ لَأَنْ أَبيتَ عَلَى حَسَكِ السَّعْدَانِ مُسَهَّداً أَوْ أُجَرَّ فِي الْأَغْلَالِ مُصَفَّداً أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أَلْقَى اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى وَ رَسُولَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ظَالِماً لِبَعْضِ الْعِبَادِ وَ غَاصِباً لِشَيءٍ مِنَ الْحُطَامِ ... وَ اللَّهِ لَوْ أُعْطِيتُ الْأَقَالِيمَ السَّبْعَةَ بِمَا تَحْتَ أَفْلَاكِهَا عَلَى أَنْ أَعْصِيَ اللَّهَ فِي نَمْلَةٍ أَسْلُبُهَا جُلْبَ شَعِيرَةٍ مَا فَعَلْتُهُ»
(نهج البلاغه صبحى صالح، خطبه 224). يعنى: سوگند به خدا اگر شب را بر روى خارهاى سعدان بيدار به سر برم و يا در غلها و زنجيرها بسته و كشيده شوم، برايم محبوبتر است از اين كه خدا و رسولش را روز قيامت در حالى ملاقات كنم كه به بعضى از بندگان ستم كرده و چيزى از اموال دنيا را غصب نموده باشم ... به خدا سوگند اگر اقليمهاى هفتگانه را با آنچه در زير آسمانها است به من بدهند كه خداوند را با گرفتن پوست جويى از دهان مورچهاى نافرمانى كنم هرگز نخواهم كرد. بنابراين دين انسان را متوجه به خدا مىكند و در نتيجه دلش را آرام و روحش را قوى مىگرداند و او را از ناشايستها
حفظ و نگهدارى مىكند. آرى انسان اگر به دين صحيح پى ببرد و آن گونه كه شايسته است از دين استفاده كند سعادتى را كه آرزو مىكند به بركت دين به دست مىآورد زيرا دين برايش هم فوايد معنوى دارد و هم فوايد مادى، دين به انسان اعتماد به نفس و قوت روح و آرامش و خرمى دل مىدهد و او را از زشتىها بازمىدارد و در نتيجه تنش سالم، مالش محفوظ، زندگىاش خوش، نامش نيك و عاقبتش به خير مىشود، خدا فرموده است:مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً وَ لَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما كانُوا يَعْمَلُونَ(سوره نحل/ 97). يعنى: هر كس مرد يا زن- كار نيك كند و با ايمان باشد به او زندگانى پاكيزه مىدهيم و چنين كسان را نيكوتر از آن چه كه انجام دادهاند پاداش مىبخشيم.
فوايد اجتماعى دين
مردمى كه با هم زندگى مىكنند و در سود و زيان و عزت و ذلت و زندگى و مرگ با هم شريكند و در طرز فكر و احساسات به هم شبيهاند جامعه را تشكيل مىدهند. جامعه درست همانند يك انسان است و حكم يك شخص را دارد و بايد سه اصل اساسى در جامعه باشد تا جامعه سالم، قوى، با نشاط و قابل بقاء گشته و از زندگى حد اكثر بهره را ببرد: 1) الفت و يگانگى و اتحاد و همدلى ميان افراد و طبقات.
2) خوددارى افراد از شرارت و آزار نسبت به يكديگر. 3) تعاون و كمك كردن و همصدا شدن بر خير و حق. دين و اعتقاد به مبدأ و معاد به نحو احسن سه اصل نامبرده را در جامعه عملى مىسازد. اولين فايده مهم دين براى جامعه ايجاد وحدت معنوى و اخوت و يگانگى ميان افراد جامعه است و نيز مؤثرترين وسيله براى الفت دادن دلها به يكديگر است. خداوند در قرآن كريم مىفرمايد:وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً(سوره آل عمران/ 103). يعنى: همه به ريسمان الهى چنگ زنيد و پراكنده نشويد و نعمت خدا را بر خود به ياد آريد كه شما با هم دشمن بوديد خدا دلهاى شما را با هم الفت داد و به نعمت خدا با هم برادر شديد.
مؤمنان معدود ليك ايمان يكى
جسمشان معدود و ليكن جان يكى
جان گرگان و سگان از هم جداست
متحد جانهاى شيران خداست
فايده دوم دين براى جامعه اين است كه دين اذيت و آزار و شرارت مردم را از يكديگر مىگيرد يا لااقل كم مىكند، نيت شر و فساد را كه موجب بدبختى فرد و جامعه است محو و نابود
مىكند، دين بر دست و پاى اهريمنى كه در باطن انسان در كمين است و همواره در تلاش است كه برآشوبد و فتنهاى برپا كند، زنجير مىزند و او را مهار مىكند، دين از سركشى و زورگويى و ارتكاب فحشاء نسبت به يكديگر ممانعت و جلوگيرى مىكند، دين پيوستگى ميان خويشاوندان را محكم و به آن امر مىكند. خداوند متعال در قرآن كريم مىفرمايد:إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ(سوره نحل/ 90). يعنى: خدا به عدالت و نيكوكارى و محبت به خويشاوندان امر مىكند و از كار زشت و ناپسند و ستم نهى مىكند، خدا شما را پند مىدهد، باشد كه شما بپذيريد. فايده سوم دين براى جامعه آن است كه عموم مردم را به معاونت و همكارى بر انجام كارهاى خير وامىدارد و آنها را از معاونت و هم دست شدن بر انجام و به وجود آمدن بدى و گناه بازمىدارد، آنها را از عداوت و دشمنى با همديگر نهى مىكند، آنها را از دوزخ نمودن محيط براى همنوعان خود منع مىكند و آنان را از عذاب سخت بر حذر مىدارد. خدا در قرآن فرموده است:وَ تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقابِ(سوره مائده/ 2) يعنى: يكديگر را بر نيكى و پرهيز كارى كمك كنيد و بر گناه و دشمنى كمك نكنيد و از خدا بترسيد كه عذاب
خدا سخت است. خلاصه اين كه دين با قوانين و برنامههاى انسان ساز خويش جامعهاى را تشكيل مىدهد كه روح آن جامعه خير مطلق است و با چنين برنامهاى قوى و با نشاط و سربلند، افراد آن جامعه واجد سعادت دنيا و آخرت خواهند بود. ان شاء اللَّه. اكنون كه معناى دين، ضرورت و فوايد آن به طور خلاصه روشن شد بر مىگرديم به اصل سخن. گفته شد كه دين داراى سه بخش است و موضوع بحث ما بخش اعتقادات است و قبل از ورود به اين بحث به اين مطلب توجه كنيم كه:
بايد به اصول دين يقين داشته باشيم
همان گونه كه در مسأله اول رساله توضيح المسائل آمده است، مسلمان بايد به اصول دين يقين داشته باشد، يعنى تحصيل معرفت و اعتقاد راسخ و جزمى لازم است و نمىتواند به صرف اين كه ديگرى گفته است اكتفا كند و خلاصه به حكم عقل و به حكم آيات شريفه و روايات معتبره، بر هر مسلمانى تحصيل ايمان و يقين و اعتقاد به اصول دين واجب است و تقصير و مسامحه در اين امر موجب عذاب ابدى خواهد شد، ولى ناگفته نماند آنچه كه لازم است اصل تحقّق يقين و اعتقاد جزمى است و اين معنا از هر دليل و طريقى حاصل شود كفايت مىكند، بنابراين اكثر مردم كه اصول دين خود را از تعليمات و گفته علماء و مبلغين و معلمين و حتى از گفته والدين خود فرا گرفته و به خاطر كمال وثوق و اعتماد به قول آنها و عدم احتمال
خلاف و كذب در آنان، يقين پيدا كردهاند، كفايت مىكند گرچه نتوانند اقامه دليل و برهان كنند و نتوانند پاسخ شبهات را بدهند.
چرا اصول دين تقليدى نيست؟
علت اين كه فقهاء و مراجع عظام فرمودهاند: محل تقليد و مورد آن احكام فرعيه عمليه است و در اصول دين تقليد جارى نمىشود[1]و ادعاى اجماع نيز بر آن شده است، اين است كه تقليد: عمل كردن به دستور مجتهد است (و به نظر برخى، پذيرفتن گفته غير است تعبّداً و بدون دليل) هرچند يقين به واقع حاصل نشود، و حال اين كه آيات و روايات[2]دلالت دارند بر اين كه در اصول دين ايمان و معرفت و يقين معتبر و لازم است و ايمان به معناى اطمينان و سكون
[1]- العروة الوثقى: التقليد: مسأله 67: محلّ التقليد و مورده هو الأحكام الفرعيّة العملية، فلا يجرى في اصول الدين.
[2]- قال اللَّه تعالى:«مَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ إِيمانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمانِ»(سوره نحل/ 106). و قال:«قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ»(سوره حجرات/ 14). و روي عن النبيّ صلى الله عليه و آله:- ما قيل بتواتره عن طريق الفريقين-: «من مات و لم يعرف إمام زمانه مات ميتة جاهلية» (راجع بحار الانوار ج 23، ص 76 إلى 95). و نحوها غيرها من الآيات و الروايات الدالّة على لزوم تحصيل الإيمان باللَّه و باليوم الآخر، و المراد بالإيمان الاطمئنان و سكون القلب، كما أنّ الروايات التي دلّت على لزوم تحصيل المعرفة بالإمام ظاهرة في اعتبار الجزم و اليقين، و انّ الظنّ لا يغني من الحق شيئاً، و اللَّه العالم.
قلب و باور باطنى است. و اين معنا با تقليد حاصل نمىشود. به عبارت ديگر، آن چه انسان را به سعادت دنيا و آخرت مىرساند و او را از عذاب و هلاكت نجات مىدهد اعتقاد قلبى و ايمان جزمى است، آن چه انسان را از فوايد دين (كه قبلًا به آنها اشاره شد) بهرهمند مىكند تنها باور باطنى و يقين و اطمينان است و اين حالت و اين معنا جداى از عمل و تقليد است و به صرف گفته غير حاصل نمىشود، لذا تقليد- كه عمل كردن به دستور مجتهد، يا قبول قول غير بدون دليل و تعبّدى است- در اينجا جا ندارد. بلكه بايد گفت: ايمان و تحصيل علم و يقين به اصول دين از فضايل نفسانى است، معرفت و اعتقاد به خدا و صفات كماليه او، شناخت حجج الهى و وسائط فيض و ولاة امر، كسب علم و يقين به معاد و رجوع الى اللَّه، از كمالات انسانى و موجب خروج نفس از رذيله جهل و نادانى است و به حكم عقل تحصيل اين امور مطلوب و پسنديده و لازم است.