يكى از اهداف سفر، غمزدايى از روح و جان آدميان معرفى شده است:
تَغَرَّبْ عَنِ الْأَوْطَانِ فِي طَلَبِ الْعُلَى
وَ سَافِرْ فَفِي الْأَسْفَارِ خَمْسُ فَوَائِد
تَفَرُّجُ هَمٍّ وَ اكْتِسَابُ مَعِيشَةٍ
وَ عِلْمٌ وَ آدَابٌ وَ صُحْبَةُ مَاجِدٍ[1]
3- اخلاص در نيت
اخلاص، شرط اساسى در تمامى عبادات است، هر كس عبادتى را براى خودنمايى و ريا و يا دستيابى به امور مادى و دنيايى انجام دهد، از آن عمل هرگز بهره و نصيبى نخواهد برد.
اين اصل مهم به اندازهاى تعيين كننده است كه اگر رزمنده و جهادگرى در ميدان نبرد شركت كند و هدفش دستيابى به غنايم جنگى، انتقامگيرى از دشمن و رسيدن به پست و مقام باشد و در اين راه كشته شود، شهيد به حساب نمىآيد.
همه چيز در گرو نيّت انسان است و با آن ارتباط مستقيم دارد. رسول خدا6فرمود:
[1]- مستدرك الوسائل، ج 8، ص 115.
«انَّمَا الأَعْمالُ بِالنّياتِ[1].»
«جز اين نيست كه كارها به نيتها است.
[يعنى بر اساس نيت هر كس، بررسى و پاداش يا جزا داده مىشود.]»
در حديث ديگرى نيز فرمود:
«اذا عَمِلْتَ عَمَلًا فَاعْمَلْ لِلَّهِ خالِصاً، لأَنَّهُ لا يَقْبَلُ مِنْ عِبادِهِ الأَعْمالَ الّا ما كانَ خالِصاً».[2]
«هرگاه كارى را انجام دادى، آن را فقط براى خدا انجام ده، زيرا خداوند تنها اعمال خالص را از بندگان خود مىپذيرد.»
بر اين اساس، سالكان اين طريق بايد با نيتى پاك و خالص در اين راه قدم بگذارند، دل به غير خدا نبندند و در زيارت جز قرب و نزديكى حق تعالى چيز ديگرى نخواهند.
دستيابى به اخلاص نيز از طريق مقابله با هواى نفس حاصل مىشود. امير مؤمنان على7فرمود:
«كَيْفَ يَسْتَطيعُ الإخْلاصَ مَنْ يَغْلِبُهُ الْهَوى».[3]
[1]- صحيح مسلم، ج 6، ص 46
[2]- بحارالأنوار، ج 77، ص 103
[3]- غررالحكم، ح 6977
«آن كس كه هوى و هوس بر وى چيره گرديده، چگونه مىتواند به اخلاص دست يابد؟»
نتيجه اين كه زائران بايد سفر را با مبارزه با نفس آغاز و پس از غلبه بر آن، قصد زيارت اولياى خدا كنند تا، به پاداشى غير قابل شمارش دست يابند.
امام عسكرى7فرمود:
«لَوْ جَعَلْتُ الدُّنْيا كُلَّها لُقْمَةً واحِدَةً وَ لَقَّمْتُها مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ خالِصاً لَرَأيْتُ انّى مُقَصِّرٌ فى حَقِّهِ».[1]
«اگر همه دنيا را يك لقمه كرده، در دهان كسى گذارم كه خدا را از روى اخلاص پرستش و عبادت مىكند، باز مىبينم كه در حق او كوتاهى كردهام»
4- زاد و توشه حلال
زائر بايد هزينه سفر و زاد و توشه خود را از مال حلال برگيرد تا توفيق عبادت يابد و بتواند در اماكن
[1]- بحارالأنوار، ج 70، ص 245، ح 19
مقدس و زيارتگاهها، شيرينى مناجات با خدا را حسّ و از عبادات خود لذّت ببرد.
خداوند در قرآن كريم، به رسولان خود اينچنين دستور مىدهد:
«يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ».[1]
«اى رسولان، از چيزهاى پاكيزه بخوريد و كار شايسته كنيد كه من به آنچه انجام مىدهيد دانا هستم.»
در آيهاى ديگر نيز خطاب به مؤمنان مىفرمايد:
«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَ اشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ».[2]
«اى كسانى كه ايمان آوردهايد، از نعمتهاى پاك و پاكيزهاى كه روزى شما كردهايم بخوريد و خدا را شكر كنيد، اگر تنها او را مىپرستيد.»
استفاده از زاد و توشه حلال و بهرهگيرى از نعمتهاى پاك، وظيفه رسولان و همه مؤمنان و
[1]- مؤمنون: 51
[2]- بقره: 172
دلباختگان به خداوند است. و آنها كه اموالشان را از راه حرام و يا شبههناك بهدست آوردهاند، بايد پيش از سفر، دارايى خود را تزكيه كنند، خمس و زكات و ديگر حقوق مردم را به صاحبان اصلى آن بپردازند، سپس قصد كوى دوست كنند وگرنه، پذيرفته نخواهند شد، گرچه به صورت ظاهر، جسم آنان در چنين اماكن مقدسى در گردش باشد. امام باقر7فرمود:
«مَنْ أَصَابَ مَالًا مِنْ أَرْبَعٍ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ فِي أَرْبَعٍ:
مَنْ أَصَابَ مَالًا مِنْ غُلُولٍ أَوْ رِبًا أَوْ خِيَانَةٍ أَوْ سَرِقَةٍ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ فِي زَكَاةٍ وَ لا فِي صَدَقَةٍ وَ لا فِي حَجٍّ وَ لا فِي عُمْرَةٍ».[1]
«كسى كه از چهار طريق مالى بهدست آورد، هزينه كردن آن، در چهار چيز پذيرفته نمىشود:
كسى كه مالى را از راه فريب، ربا، خيانت و يا سرقت بهدست آورد و با آن زكات يا صدقه دهد و يا به حج و عمره رود، خداوند از او نمىپذيرد.»
[1]- امالى صدوق، ص 442.
5- خداحافظى و حلاليتطلبى
زائر هرگاه تصميم مىگيرد به زيارت برود، بر اساس توصيه امام صادق7، شايسته است آن را به اطلاع برادران دينى خود برساند. آن حضرت به نقل از رسول خدا6فرمود:
«حَقٌّ عَلَى الْمُسْلِمِ إِذَا أَرَادَ سَفَراً أَنْ يُعْلِمَ إِخْوَانَهُ وَ حَقٌّ عَلَى إِخْوَانِهِ إِذَا قَدِمَ أَنْ يَأْتُوهُ».[1]
«مسلمانى كه قصد مسافرت دارد، شايسته است برادران خويش را آگاه سازد. بر برادران او نيز لازم است هنگام بازگشت، به ديدن وى بيايند.»
انجام اين دستورالعمل مىتواند ثمرات و بركات فراوانى را بهدنبال داشته باشد؛ يكى از اين بركات، زدودن تيرگىها و كدورتها از دل انسانها است.
افراد بشر به دليل اجتماعى بودن، در زندگى شخصى و اجتماعى خود، گرفتار تضادها و مشكلاتى مىشوند كه در نتيجه، رنجش و نارضايتى ديگران را بهدنبال دارد، همسر، فرزندان، برادران و خواهران، همسايگان، همكاران، مردم كوچه و بازار و ....
[1]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 448، ح 15227
اگر به يكى از اينها ظلمى روا داشته، غيبتى كرده، حقوقى از آنان پايمال نموده، رابطه تلخ و تندى با آنان داشته، ناسزا و دشنامى به آنها داده و ... لازم است پيش از سفر، به عنوان خداحافظى نزد آنان رفته، از آنها حلاليت بطلبد و به آنها بگويد، من عازم زيارت هستم و از آنجا كه نمىخواهم با دل آلوده به كينه و كدورت در محضر پيشوايان دين:حضور يابم لذا اگر حقى بر من داريد، مرا حلال كنيد. من نيز در اين سفر زيارتى شما را دعا خواهم كرد. به يقين با چنين برخوردى، عاطفه طرف مقابل تحريك شده، اشك از ديدگانش جارى مىشود و رضايت مىدهد و در نتيجه فضايى معنوى و الهى به وجود مىآيد. و پس از آن، زمينه براى بهرهگيرى هر چه بيشتر از زيارت، فراهم مىشود؛ زيرا زائر تصميم گرفته در اين سفر، قلب خود را لبريز از محبت خدا كند. اگر كدورت و كينه نسبت به مردم بخشى از قلب را پر كرده باشد، تنها بخش خالى آن ظرفيت خواهد داشت ولى اگر آن قسمت پر شده از كينه، خالى شود، به يقين جاى بيشترى براى ذخيره معرفت و عشق بهحق فراهم مىآيد.
توجه به اين نكته مهم ضرورى است كه در بسيارى اوقات، شيطان مانع ايجاد كرده، انسان را وسوسه مىكند كه اگر نزد ديگران برود و طلب حلاليّت نمايد،
ممكن است سبب حقارت و كوچكى او شود و متأسفانه همين وسوسههاى شيطانى، انسان را از دستيابى به يك نعمت بزرگ محروم مىسازد.
خودشكنى و پرهيز از كبر و غرور، زمينه پاكى از گناه و آمرزش را فراهم مىآورد. اگر زائر خودشكنى را پيش از سفر آغاز نكند، بهره لازم را نخواهد برد.
بنابراين، بر زائر لازم است از اقوام و دوستان و همسايگان و همكاران خود حلاليت بخواهد و سپس عازم ديار نور شود.
6- انتخاب مدير
در زندگى جمعى، مشكلات كمترى وجود دارد و در صورت بروز آن، با همكارى ديگر همسفران، مشكلات راحتتر حل مىگردد. خوشبختانه در سفرهاى زيارتى، مردم به صورت كاروانى حركت مىكنند و در نتيجه با مشكلات تنهايى سفر كردن روبهرو نيستند. ليكن مسافرتهاى جمعى نيز مشكلات مخصوص به خود را دارد كه پيشوايان اسلام براى رفع آن، راه حلهاى زيبا و مناسبى را ارائه دادهاند.
از جمله اين راهحلها، انتخاب يكنفر بهعنوان مسئول و مدير اجرايى سفر است تا در لحظات تصميمگيرى، دچار ترديد و دودلى نشوند، اختلافات