الْقُرْآنَ وَ مَنَّ عَلَيْنَا بِمُحَمَّدٍ6، سُبْحَانَ اللَّهِ، سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَ مَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَ إِنَّا إِلَى رَبِّنَا لَمُنْقَلِبُونَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، اللَّهُمَّ أَنْتَ الْحَامِلُ عَلَى الظَّهْرِ وَ الْمُسْتَعَانُ عَلَى الْأَمْرِ، اللَّهُمَّ بَلِّغْنَا بَلاغاً يَبْلُغُ إِلَى خَيْرٍ بَلاغاً يَبْلُغُ إِلَى رِضْوَانِكَ وَ مَغْفِرَتِكَ، اللَّهُمَّ لا طَيْرَ إِلَّا طَيْرُكَ وَ لا خَيْرَ إِلَّا خَيْرُكَ وَ لا حَافِظَ غَيْرُكَ».[1]
«سپاس خداى را كه ما را به اسلام هدايت كرد و به ما قرآن آموخت و با فرستادن رسولش محمد6بر ما منت نهاد؛ منزه است خدا، منزه است خدايى كه اين مركب را در اختيار ما نهاد و آن را مسخّر ما ساخت؛ ما توان آن را نداشتيم و همانا به سوى پروردگارمان برمىگرديم و سپاس مخصوص پروردگار جهانيان است.
بار خدايا! تو ما را بر اين مركب سوار نمودى و تو در هر كارى پشتيبان هستى. بار خدايا! ما را به جايى رسان كه به خير و خوبى منتهى گردد، بهجايى كه به آمرزش و رضوان
[1]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 387، ح 15080.
تو برسيم. بار خدايا! هيچ امرى جز امر تو و هيچ خيرى جز خير تو و حافظ و نگهدارندهاى جز تو نيست.»
همچنين على بن ربيعه اسدى گويد:
امير مؤمنان على بن ابىطالب7بر مركب سوار شد، هنگام پا نهادن در ركاب فرمود: «بِسْمِ اللَّهِ»، و پس از آن كه روى مركب استقرار يافت فرمود:
«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَكْرَمَنَا وَ حَمَلَنَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَ رَزَقَنَا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَ فَضَّلَنَا عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقَ تَفْضِيلًا سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذَا وَ مَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ».[1]
«سپاس خداوندى كه ما را گرامى داشت و در خشكى و دريا ما را حمل نمود و از غذاهاى پاك و پاكيزه به ما روزى داد و ما را بر بسيارى از آفريدههاى خود برترى بخشيد، منزه است خدايى كه اين مركب را مسخّر ما ساخت و ما توان تسخير آن را نداشتيم.»
سپس سه مرتبه «سبحاناللَّه» و سه مرتبه «الحمدللَّه» گفت و آنگاه فرمود:
[1]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 390
«رَبِّ اغْفِرْ لِي فَإِنَّهُ لا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا أَنْتَ».[1]
«پروردگارا! مرا ببخش، كه گناهان را جز تو كسى نمىبخشد.»
و در ادامه فرمود:
رسول خدا6[هنگام سفر] در حالى كه من كنار او قرار داشتم، اينچنين عمل مىكرد.[2]
بنابراين شايسته است زائر هنگام حركت، لحظهاى با خود بيانديشد و نعمتهاى خداوند را به ياد آورد و پروردگار را به خاطر نعمت سلامتى، توفيق يافتن براى چنين سفر ارزشمندى، فراهم ساختن ابزار و وسايل سفر و ديگر نعمتهايى كه به او عنايت فرموده سپاس گويد كه اگر چنين كند، بر اساس آيه شريفهلَإنْ شَكَرْتُمْ لأَزِيدَنَّكُمْ، خداوند نعمتهايش را در اين سفر بر زائر افزون خواهد كرد.
22- پرهيز از عجله و شتاب
در سفر، هرگز در انجام كارها نبايد عجله كرد؛ زيرا عجله موجب مىشود كار يا به درستى انجام نشود و يا
[1]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 390
[2]- همان، ص 390، ح 15085
داراى فضاى معنوى مناسب نباشد. رسول خدا6فرمود:
«الْأَنَاةُ مِنَ اللَّهِ وَ الْعَجَلَةُ مِنَ الشَّيْطَانِ».[1]
«تأنّى در كارها از جانب خدا و عجله از جانب شيطان است.»
مرحوم ملّا مهدى نراقى رحمه الله در تعريف عجله مىگويد:
«عجله حالتى در دل است كه به مجرّد خطور امرى در ذهن، بى درنگ و بدون تأمل درباره آن، به انجام آن اقدام كند. اين حالت از لوازم ضعف و كوچكى نفس و از درهاى بزرگ ورود شيطان به دل آدمى است كه بسيارى از مردم را از اين راه به هلاك افكنده است.»[2]
يكى از دلايل مذمّتِ عجله و شتاب، آن است كه كارها، اگر بخواهد صحيح انجام شود بايد همراه با بصيرت و معرفت باشد و اين، نياز به تأنّى و آرامش و صبر دارد. فردى كه شتابزده عمل مىكند فرصت انديشيدن در كارها را نيافته و در نتيجه كارى انجام مىدهد كه سرانجامِ آن، پشيمانى و خسران خواهد بود.
[1]- وسائلالشيعه، ج 27، ص 169
[2]- جامع السعادات، ج 1، ص 335.
امام على7فرمود:
«مَعَ الْعَجَلِ يَكْثُرُ الزَّلَلُ».[1]
«با شتابزدگى، لغزشها فراوان گردد.»
امير مؤمنان على7هنگام شهادت، به فرزند بزرگوارشان امام حسن مجتبى7فرمود:
«أَنْهَاكَ عَنِ التَّسَرُّعِ بِالْقَوْلِ وَ الْفِعْلِ».[2]
«تو را از شتاب در گفتار و كردار نهى مىكنم.»
23- حفظ دارايى و اثاثيه
مسافر بايد حافظ و نگهبان پول و اثاثيه خود باشد و در طول سفر مراقبت كند تا چيزى را گم نكند و يا در محلّى جا نگذارد. صفوان جمّال به امام صادق7عرض كرد:
«مىخواهم به حج بروم، خانواده من نيز همراه من است، نفقه سفرم را در كيسهاى گذاشته، به كمر مىبندم، [نظر شما در اينباره چيست؟]
امام صادق7فرمود:
آرى، پدرم [امام باقر7] پيوسته مىفرمود:
[1]- غررالحكم، ح 9740
[2]- امالى طوسى، ص 7
«حفظ و نگهبانى نفقه، از توانمندى مسافر است».[1]
بنابراين در سفرهاى زيارتى، زائر بايد مراقب ارز و ديگر كالاهاى همراه خود بوده، آنها را به صندوق امانات تحويل دهد و يا در جاى امنى نگهدارى كند تا گرفتار سرقتهاى احتمالى و يا مفقود شدن نشود.
24- پرداخت هزينهها
رسول خدا6فرمود:
«مستحب است وقتى گروهى با هم به مسافرت مىروند، مخارج سفر را از مال خود جدا نموده، آن را پرداخت كنند. اين شيوه براى اخلاق آنها بهتر و براى خودشان پاكيزهتر است»؛[2]
بديهى است اگر هر مسافرى براى تهيه غذا و امكانات مورد نياز خود، بخواهد جداگانه تصميمگيرى نموده، اقدام نمايد و يا تنها براى خود غذا بپزد، علاوه بر صرف وقت زياد، خستگى روحى به دنبال دارد و از فيض حضور در اماكن مقدس نيز كمبهره خواهد شد.
از اين رو شايد بتوان گفت، الگوى امروزه سفرهاى
[1]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 419، ح 15152
[2]- همان، ص 413، ح 15136
زيارتى و جمعى، عمل به توصيه روايت است كه زائر هزينههاى خود؛ اعم از هواپيما، هتل، غذا و ... را يكجا پرداخت نموده، به شكل كاروانى حركت مىكند و در مدتى كه در اماكن زيارتى حضور دارد، به هيچ وجه دغدغه غذا، مسكن و ... را ندارد و در نتيجه مىتواند براى لحظه لحظه حضور خود در مكانهاى مقدّس برنامهريزى نموده، بهره معنوى ببرد.
25- اخلاق زائران
رعايت اخلاق اسلامى، يكى از ضروريات سفر است. كسانى كه مىخواهند از مسافرت خود بهره برده، مورد عنايت حضرت حق قرار گيرند، بايد نكاتى را رعايت كنند: امام باقر7در رابطه با سفر حاجيان به ديار نور فرمود:
«مَا يُعْبَأُ مَنْ يَسْلُكُ هَذَا الطَّرِيقَ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ ثَلاثُ خِصَالٍ:
وَرَعٌ يَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ وَ حِلْمٌ يَمْلِكُ بِهِ غَضَبَهُ وَ حُسْنُ الصُّحْبَةِ لِمَنْ صَحِبَهُ».[1]
«كسى كه به حج مىرود و اين راه را طى مىكند، اگر سه خصلت در وى نباشد مورد
[1]- كافى، ج 4، ص 286
عنايت و توجه [خداوند] قرار نمىگيرد:
1- ورع و پارسايى كه او را از گناه بازدارد.
2- صبر و بردبارى كه بتواند خشم خود را در اختيار گيرد.
3- خوشرفتارى با همراهان.»
از اين روايت مىتوان فهميد كه در همه سفرهاى معنوى و زيارتى رعايت اين نكات، مهم و ضرورى است.
در سفرهاى زيارتى، به دليل ازدحام جمعيت و نيز محدوديت امكانات، معمولًا مشكلاتى بروز مىكند كه اگر زائر داراى ويژگىهاى فوق نباشد، ممكن است از كنترل خارج شود و خداى ناكرده با ديگران درگير و موجب آزار و اذيت آنان را فراهم سازد. براى پيشگيرى از بروز چنين وضعيتى، در مرحله اول نياز به ورع و پارسايى است تا زائر بتواند از يكسو خود را كنترل كند و از سوى ديگر به ثمرات زيارت دست يابد.
بنابراين ورع مىتواند مانع انجام گناه و موجب آمرزش شود. انس بن مالك مىگويد: مردى كه مىخواست به مسافرت برود، نزد رسول خدا6آمد و به آن حضرت عرض كرد: به من سفارش و توصيهاى بفرماييد. پيامبر6به او فرمود: