«حفظ و نگهبانى نفقه، از توانمندى مسافر است».[1]
بنابراين در سفرهاى زيارتى، زائر بايد مراقب ارز و ديگر كالاهاى همراه خود بوده، آنها را به صندوق امانات تحويل دهد و يا در جاى امنى نگهدارى كند تا گرفتار سرقتهاى احتمالى و يا مفقود شدن نشود.
24- پرداخت هزينهها
رسول خدا6فرمود:
«مستحب است وقتى گروهى با هم به مسافرت مىروند، مخارج سفر را از مال خود جدا نموده، آن را پرداخت كنند. اين شيوه براى اخلاق آنها بهتر و براى خودشان پاكيزهتر است»؛[2]
بديهى است اگر هر مسافرى براى تهيه غذا و امكانات مورد نياز خود، بخواهد جداگانه تصميمگيرى نموده، اقدام نمايد و يا تنها براى خود غذا بپزد، علاوه بر صرف وقت زياد، خستگى روحى به دنبال دارد و از فيض حضور در اماكن مقدس نيز كمبهره خواهد شد.
از اين رو شايد بتوان گفت، الگوى امروزه سفرهاى
[1]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 419، ح 15152
[2]- همان، ص 413، ح 15136
زيارتى و جمعى، عمل به توصيه روايت است كه زائر هزينههاى خود؛ اعم از هواپيما، هتل، غذا و ... را يكجا پرداخت نموده، به شكل كاروانى حركت مىكند و در مدتى كه در اماكن زيارتى حضور دارد، به هيچ وجه دغدغه غذا، مسكن و ... را ندارد و در نتيجه مىتواند براى لحظه لحظه حضور خود در مكانهاى مقدّس برنامهريزى نموده، بهره معنوى ببرد.
25- اخلاق زائران
رعايت اخلاق اسلامى، يكى از ضروريات سفر است. كسانى كه مىخواهند از مسافرت خود بهره برده، مورد عنايت حضرت حق قرار گيرند، بايد نكاتى را رعايت كنند: امام باقر7در رابطه با سفر حاجيان به ديار نور فرمود:
«مَا يُعْبَأُ مَنْ يَسْلُكُ هَذَا الطَّرِيقَ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ ثَلاثُ خِصَالٍ:
وَرَعٌ يَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ وَ حِلْمٌ يَمْلِكُ بِهِ غَضَبَهُ وَ حُسْنُ الصُّحْبَةِ لِمَنْ صَحِبَهُ».[1]
«كسى كه به حج مىرود و اين راه را طى مىكند، اگر سه خصلت در وى نباشد مورد
[1]- كافى، ج 4، ص 286
عنايت و توجه [خداوند] قرار نمىگيرد:
1- ورع و پارسايى كه او را از گناه بازدارد.
2- صبر و بردبارى كه بتواند خشم خود را در اختيار گيرد.
3- خوشرفتارى با همراهان.»
از اين روايت مىتوان فهميد كه در همه سفرهاى معنوى و زيارتى رعايت اين نكات، مهم و ضرورى است.
در سفرهاى زيارتى، به دليل ازدحام جمعيت و نيز محدوديت امكانات، معمولًا مشكلاتى بروز مىكند كه اگر زائر داراى ويژگىهاى فوق نباشد، ممكن است از كنترل خارج شود و خداى ناكرده با ديگران درگير و موجب آزار و اذيت آنان را فراهم سازد. براى پيشگيرى از بروز چنين وضعيتى، در مرحله اول نياز به ورع و پارسايى است تا زائر بتواند از يكسو خود را كنترل كند و از سوى ديگر به ثمرات زيارت دست يابد.
بنابراين ورع مىتواند مانع انجام گناه و موجب آمرزش شود. انس بن مالك مىگويد: مردى كه مىخواست به مسافرت برود، نزد رسول خدا6آمد و به آن حضرت عرض كرد: به من سفارش و توصيهاى بفرماييد. پيامبر6به او فرمود:
«اتَّقِ اللَّهَ حَيْثُ مَا كُنْتَ وَ أَتْبِعِ السَّيِّئَةَ الْحَسَنَةَ وَ خَالِقِ النَّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ».[1]«هر كجا بودى از خدا بترس و تقوى داشته باش، بدى را با خوبى پاسخ ده، و با مردم با اخلاق نيكو برخورد كن.»
سپس هنگامى كه با او خداحافظى كرد به وى فرمود:
«زَوَّدَكَ اللَّهُ التَّقْوَى وَ جَنَّبَكَ الرَّدَى وَ غَفَرَ لَكَ ذَنْبَكَ وَ وَجَّهَكَ إِلَى الْخَيْرِ حَيْثُمَا تَوَجَّهْتَ».[2]
«خداوند تقواى تو را افزون كند و تو را از بدىها دور دارد، گناه تو را ببخشد و به هر سو رو مىكنى، تو را به خير و خوبى راهنمايى و متمايل سازد.»
زائر در مرحله بعد بايد تمرين كند تا در برابر مشكلات و سختىها صبور و بردبار بوده، آشفته و خشمگين نشود. رسول خدا6در اين زمينه فرمود:
«خشم ايمان را تباه مىكند، چونان كه سركه
[1]- مستدرك الوسائل، ج 8، ص 208
[2]- همان، ص 208
عسل را خراب و فاسد مىكند.»[1]
روزى عربى بيابانى نزد رسول خدا6آمد و عرض كرد:
من مردى بياباننشينم، سخنانى جامع به من بياموز [تا راهنماى عملم باشد].
حضرت فرمود: به تو فرمان مىدهم خشمگين نشوى!
عرب سهبار سؤال خود را تكرار كرد و حضرت همان پاسخ را داد، تا آنكه آن مرد به خود آمد و گفت:
پس از اين ديگر چيزى سؤال نمىكنم؛ رسول خدا6جز به خير، مرا فرمان نداده است.[2]
سخن امام صادق7زيبايى كلام رسول خدا6را تفسير مىكند كه فرمود:
«الْغَضَبُ مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ».[3]
«خشم، كليد هر بدى است.»
بنابراين هر زائرى بايد مراقب خود باشد تا بر كسى خشم نگيرد و اگر خشمگين شد، خشم خويش را فرو بَرد و اجازه ندهد به درگيرى و خشونت مبدّل گردد.
امام صادق7فرمود:
[1]- كافى، ج 2، ص 302
[2]- همان، ص 302
[3]- همان، ص 303
«هيچ بندهاى خشم خود را فرو نبرد مگر آنكه خداوند بر عزّت او در دنيا و آخرت بيافزايد ...».[1]
و سفارش ديگر، خوشرفتارى با همسفران است.
امام صادق7فرمود:
«خويشتن را آماده ساز تا با هركس همراه مىشوى، همنشينى خوب و خوشاخلاق باشى، زبانت را نگهدار و خشمت را فرونشان، از كارهاى بيهوده و بىفايده كم كن، عفو و بخششات را براى ديگران بگستران و سخىّ و گشادهدست باش».[2]
مردى نزد رسول خدا6آمد و عرض كرد: اى رسول خدا به من سفارشى فرما. حضرت توصيههايى به او نمود، از جمله فرمود: با برادر دينىات با روى گشاده برخورد كن.[3]
يكى از اصحاب امام صادق7نيز مىگويد:
به آن حضرت عرض كردم: حدود حسن خلق چيست؟ امام7در جواب فرمود:
[1]- كافى، ج 2، ص 110
[2]- همان، ج 4، ص 286
[3]- همان، ج 2، ص 103
«اين كه بال خود را براى ديگران بگسترانى و نرمخو باشى، سخن شيرين بگويى و با برادر دينىات با خوشرويى برخورد كنى.»[1]
همچنين ابو ربيع شامى مىگويد: خدمت امام صادق7رسيدم، در حالىكه خانه پر از جمعيت بود و جمعى از اهالى خراسان و شام و ديگر نقاط جهان آنجا حضور داشتند، به شكلى كه من جايى را نيافتم تا بنشينم. سپس امام صادق7در حالى كه تكيه داده بودند، روى دوزانو نشسته، فرمودند:
«اى شيعيان آل محمد، از ما نيست آن كس كه به هنگام خشم، خود را كنترل نكند و از ما نيست آن كس كه با همنشين خود، به خوشى سخن نگويد و با همنوعان خود خوشخلقى ننمايد و با رفيقان خود رفاقت نكند و براى همسايگان خود همسايه خوبى نباشد. اى شيعيان آل محمد، از خداوند بترسيد و تا مىتوانيد تقوا داشته باشيد؛ و لاحول و لا قوة إلّا باللَّه».[2]
[1]- كافى، ج 2، ص 103
[2]- همان، ص 637
26- مهرورزى به مردم
توجه به ارزشهاى اخلاقىِ اسلام در سفر، مسافرت را بسيار شيرين و جاذبهدار مىكند. براى آنكه از هرگونه كدورتى پيشگيرى شود، زائران در برخورد با همسفران نكاتى را بايد رعايت كنند:
امام صادق7به نقل از رسول خدا7، به برخى از اين امور اشاره داشته، فرمودهاند:
«سه چيز پايههاى دوستى مرد با برادر دينى خود را محكم مىكند:
1- هميشه با خوشرويى با او برخورد كند؛
2- در مجلس هر گاه به سوى او آمد، برايش جا باز كند و او را در كنار خود بنشاند؛
3- او را به هر نامى كه خودش دوست دارد، صدا بزند».[1]
امام باقر7نيز فرمود:
«روزى يكى از اعراب بنىتميم به حضور رسول خدا6شرفياب شد و عرض كرد: يا رسولاللَّه به من سفارشى فرما.
[1]- كافى، ج 2، ص 643