ج- بازى با غير از وسايل قمار امّا با شرطبندى كه اين هم حرام است.
د- بازى با غير از وسايل قمار و بدون شرطبندى و برد و باخت، كه از اين جهت اشكال ندارد زيرا دليلى بر تحريم آن نيست.
3- شرطبندى در مسابقات اسب دوانى و تيراندازى از شرط بنديهاى حرام، استثنا شده است، كه اين دو جايز است. (و ان شاء اللَّه احكام مربوط به آنها در جاى خود بيان مىشود.)
4- خريد و فروش بليتهاى بختآزمايى، به هدف بدست آوردن سود نيز از انواع شرطبندى حرام است.
5- امّا خريد بليتهاى بختآزمايى خيريّه تنها به هدف انجام عمل خير و بدون قصد بدست آوردن سود اشكالى ندارد.
6- اگر وسيله معيّنى قبلًا از ابزار قمار بوده است، امّا وضعيت آن تغيير كرده و مردم ديگر آن را بعنوان وسيله قمار نمىشمرند، بازى با آن بدون شرطبندى اشكالى ندارد. اگرچه بنابر احتياط واجب بايد از نرد و شطرنج اجتناب شود زيرا كه در حرمت اين دو رواياتى خاصّ از معصومين وارد شده است.
7- در تطبيق احكام مذكور بر وسايل قمارى كه در زمان پيامبر اسلام متداول بوده و آنچه بعداً بوجود آمده فرقى نيست، حتّى بازى قمار از طريق رايانه و اينترنت نيز مشمول اين احكام است.
8- مرجع و ملاك در تشخيص آنچه آلت قمار شمرده مىشود،
عرف خاصّ است، يعنى عرف اشخاص خبره دراين مورد و طبيعتاً اين امر با اختلاف زمان و مكان تفاوت مىكند، بنابراين چهبسا آلتى در مكان و زمان معيّنى وسيله قمار باشد ولى همين وسيله در مكان و زمان ديگر وسيله قمار شمرده نشود.
5- غنا و موسيقى
قرآن كريم:
خداوند متعال مىفرمايد:
1-وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُواً أُولئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ[1].
«و بعضى از مردم سخنان بيهوده را مىخرند تا مردم را از روى نادانى، از راه خدا گمراه سازند و آيات الهى را به استهزا گيرند؛ براى آنان عذابى خوار كننده است.»
2-قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ* الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ* وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ[2].
«مؤمنان رستگار شدند* آنها كه در نمازشان خشوع دارند* و آنها كه
[1]- سوره لقمان، آيه 6.
[2]- سوره مؤمنون، آيات 1- 3.
از لغو و بيهودگى رويگردانند.»
3-... فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ[1].
«... از بتهاى پليد اجتناب كنيد، و از سخن باطل بپرهيزيد.»
4-وَالَّذِينَ لَايَشْهَدُونَ الزُّورَ وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَاماً[2].
«و كسانى كه شهادت به باطل نمىدهند (و در مجالس باطل شركت نمىكنند)؛ و هنگامى كه با لغو و بيهودگى برخورد مىكنند، بزرگوارانه از آن مىگذرند.»
رهيافت:
لهو، هرگونه گفتار و عملى است كه از هرگونه هدف خالى است و نهايتاً موجب زيان و ضرر آدمى مىشود، و انسان آن را حتّى به قيمت بسيار اندك هم نمىخرد، بلكه انسان ساعتها و فرصتهاى گرانبهاى عمر خود را بخاطر لهو و گفتار و كردار بيهوده از دست مىدهد و به همين جهت چنين آدمى از آيات الهى دور شده و آن را كنار مىگذارد.
موارد لهو يا گفتار بيهوده بسيار است، امّا آنچه از احاديث منقول از حضرت رسول صلى الله عليه و آله و اهلبيت ايشان عليهم السلام در تفسير اين آيه استفاده مىشود نهى از غنا است، به اعتبار اينكه يكى از مصداقهاى بارز سخن بيهوده است.
[1]- سوره حجّ، آيه 30.
[2]- سوره فرقان، آيه 72.
همچنين احاديث شريف كلمه «لغو» را در اين دو آيه (مؤمنون، 3/ فرقان، 72) به چيزى كه استماع آن حلال نيست تفسير كردهاند كه شامل بدزبانى، غيبت و مسخره كردن آيات الهى مىشود؛ در بعضى روايات نيز به يكى از مصداقهاى بارزش يعنى غنا و بازيهاى بيهوده تفسير شده است.
امّا در مورد عبارت «قول الزور» (در آيه 30 سوره حج)، مجموعه رواياتى كه در تفسير آن وارد شده، اشاره دارد كه منظور از آن هرگونه گفتار باطل است و همچنين از مصداقهاى بارز قول باطل غنا، طرب و لهو را برمىشمرد.
به نظر مىرسد كه حكمت تحريم غنا همانند حكمت تحريم شراب و ساير مسكرات و مواد مخدّر و قمار است زيرا همه اين موارد انسان را از ياد خدا و آخرت باز مىدارد و او را در حل مشكلات زندگيش ناتوان مىكند، و در نتيجه موجب نوعى فرار از مشكلات و چالشهاى زندگى مىشود كه انسان بوسيله لهو و لعب آنها را به فراموشى مىسپارد.
همچنانكه همه اين موارد، جامعه را به فساد مىكشاند و باعث هرج و مرج و نفاق مىگردد.
همانگونه كه اهل هوى و هوس غنا را وسيلهاى براى انگيزش شهوات خود بكار مىبرند، موجب افزايش فساد و بىبند و بارى جنسى نيز شده و نهاد خانواده را با خطرات جدّى تهديد مىكند.
علاوه براين غنا مانند مسكرات و مواد مخدّر موجب اعتياد مىشود، زيرا آثار سوئى بر بافتهاى عصبى مىگذارد.
حديث شريف:
1- امام صادق عليه السلام مىفرمايد:
«بيت الغناء لا تُؤمَن فيه الفجيعة، ولا تجاب فيه الدعوة، ولا يدخله الملك»[1].
«خانهاى كه در آن غناست هرگز از حوادث ناگوار در امان نيست و در آن دعا مستجاب نمىشود و ملائكه، وارد آن نمىگردند.»
2- امام جعفر صادق عليه السلام در تفسير آيهوَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِمىفرمايد:
«قول الزور: الغناء»[2].
«منظور از قول زور (سخن باطل)، غناست.» و در حديث ديگرى آيهلَايَشْهَدُونَ الزُّورَرا به غنا تفسير كردهاند.
3- محمّد بن مسلم مىگويد: از اباجعفر عليه السلام شنيدم كه مىفرمود:
«الغناء ممّا وعد اللَّه عليه النّار»[3].
«غنا از جمله مواردى است كه خداوند نسبت به آن وعده آتش دوزخ داده است.»
و سپس اين آيه را تلاوت كرد:وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْتَرِي لَهْوَ الْحَدِيثِ
[1]- وسايل الشّيعة، ج 12، ابواب ما يكتسب به، باب 99، ح 1.
[2]- همان، ح 2 و 3.
[3]- همان، ص 226، ح 6.
لِيُضِلَّ عَن سَبِيلِ اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَيَتَّخِذَهَا هُزُواً أُولئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ مُهِينٌ.
4- امام محمّدباقر عليه السلام مىفرمايد:
«روي أن أجر المغني والمغنية سحت»[1].
«روايت شده است كه مزد مرد و زن نوازنده، حرام است.»
5- امام صادق عليه السلام مىفرمايد:
«قال رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: أنهاكم عن الزَّفْن، والمزمار، وعن الكوبات والكَبَرات»[2].
«رسول اللَّه صلى الله عليه و آله فرمود: شما را نهى مىكنم از رقصيدن، نواختن نى و زدن طبل و دهل.»
6- امام صادق عليه السلام فرمودند:
«ضرب العيدان ينبت النفاق في القلب كما ينبت الماء الخضرة»[3].
«نواختن عود در دل نفاق مىروياند همچنانكه آب، گياه مىروياند.»
احكام:
1- هر نوع غنا و موسيقى كه به آن ملحق است و همچنين بكار گرفتن هر نوع وسيله طرب، حرام است حتّى اگر غنا با الفاظ قرآن، كلمات دعا و يا اشعارى باشد كه شامل امورى است كه فىنفسه حلال است.
[1]- وسايل الشّيعة، ج 12، ابواب ما يكتسب به، ص 228، ح 16.
[2]- همان، باب 100، ص 233، ح 6. (زفن: يعنى رقص، و مزمار: آلتى است كه در آن آوزا مىدمند و كوبه: طبل كوچك و نازك و كَبَر: طبل است.)
[3]- همان، ح 3.
2- هرگونه كسب بوسيله غنا، از گرفتن مزد در ازاى اجراى آن تا ساختن و فروختن وسايل آن و اساساً هرگونه معاملهاى كه به نوعى به غنا مربوط مىشود، حرام است.
3- همچنين نوارهاى صوتى و تصويرى و سىدىهاى كامپيوترى كه حاوى غناست؛ مبادله، توليد، فروش و خريد آنها و گرفتن مزد بخاطر آنها و هرگونه معاملهاى بر سر آنها حرام است.
4- بنابر مشهور خواندن زنان خواننده در جشنهاى عروسى زنانه به شرط آنكه همراه حرام ديگرى نباشد، مانند اينكه مردها با زنها مختلط شوند و يا سخن حرامى زده شود، استثنا شده است، اگرچه دراين مورد نيز احتياط در ترك آن است.
5- اگر در موردى امر بر ما مشتبه شود و ندانيم غناست يا نه، معيار در تمييز غنا از غير آن، عرف است.