كه پس از نماز، مردم براى از سرگيرى زندگى طبيعى، و دستيابى به روزى و لقمه حلال پراكنده شوند. پس نمىتوان نماز و عبادت را به مثابه جايگزينى براى ادامه حيات طبيعى و اجتماعى بر شمرد. چه، دين روشى است براى جهت دهى انسان و تنظيم زندگى او. انسان از رهگذر دين، هم فرصتى براى عبادت مىيابد و هم روشى براى تلاش و كوشش و كار. چرا كه فضل و روزىِ الهى، تنها با تلاش و كوشش و كار دامنهدار، بدست خواهد آمد.
همچنين اين آيه ما را به فراوان ياد كردن خدا در هنگام طلب فضل الهى فرامىخواند. چه، ياد خدا انسان را از كژروى و فروافتادن در خطاها باز مىدارد. به همين خاطر يادكنندگان خدا هيچگاه به حرام دست نمىيازند، و كژراههها را برنمىگزينند و مردم را فريب نمىدهند و بديشان زيان نمىرسانند. از همين رو اميد مىرود كه ايشان به صلاح و بهروزى دست يابند.
2- خداوند مىفرمايد:
... وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِن فَضْلِ اللَّهِ...[1].
«و گروهى ديگر براى به دست آوردن فضل الهى (و كسب روزى) به سفر مىروند.»
رهيافت:
اين آيه كه از شب زندهدارى پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و همچنين ضرورت شب
[1]- سوره مزمّل، آيه 20.
زندهدارى براى مؤمنان و پيروان پيامبراكرم صلى الله عليه و آله سخن به ميان مىآورد، براى بازرگانانى كه در طلب روزى حلال به مسافرت مىپردازند و در كنار آنان براى مجاهدان در راه خدا تخفيف قائل مىشود. اين امر از جهتى نشانگر اهمّيّت پيشه بازرگانى و سخت كوشى در بدست آوردن روزى حلال نيز مىباشد.
روايات نقل شده از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نيز اين امر را تأييد مىكند. از ايشان نقل شده كه فرمودند:
«أيّما رجل جلب شيئاً إلى مدينة من مدائن المسلمين صابراً محتسباً فباعه بسعر يومه، كان عند اللَّه من الشهداء»[1].
«هر مردى كه كالايى را با شكيب و حسابرسى به سوى يكى از شهرهاى مسلمانان جذب كند، وآن را به قيمت روز بهفروش رساند، در نزد خدا از شهدا به شمار مىآيد.»
همچنين آنحضرت مىفرمايند:
«الكاد على عياله كالمجاهد في سبيل اللَّه»[2].
«تلاشگر در راه زن و فرزند، همچون مجاهد در راه خداست.»
حديث شريف:
1- پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىفرمايند:
[1]- تفسير كبير، ج 3، ص 178.
[2]- بحارالانوار، ج 100، ابواب المكاسب، باب الحثّ على طلب الحلال، ص 13، ح 59 (نقل شده از عدّة الدّاعى نوشته ابن فهد الحلّى).
«العبادة سبعون جزء أفضلها طلب الحلال»[1].
«عبادت، هفتاد جزء است كه برترين آنها بدست آوردن مال حلال است.»
2- اميرمؤمنان على عليه السلام مىفرمايد:
«إنّ اللَّه يحبّ المحترف الأمين»[2].
«همانا خداوند پيشهور امانتدار را دوست دارد.»
3- امام موسى كاظم عليه السلام مىفرمايد:
«من طلب الرزق من حلّه ليعود به على نفسه وعياله كان كالمجاهد في سبيل اللَّه»[3].
«هركس روزى را از راه حلال جستجو كند تا براى خود و زن و فرزندش فراهم نمايد، همچون مجاهد در راه خدا خواهد بود.»
4- امام صادق عليه السلام را گفتند: مردى مىگويد: در خانه مىنشينم و به نماز و روزه مشغول مىشوم و پروردگارم را عبادت مىكنم، و امّا روزيم، فراخواهد رسيد، پس امام صادق عليه السلام فرمودند:
«هذا أحد الثلاثة الذين لا يُستجاب لهم»[4].
«اين، يكى از آن سه دستهاى است كه دعايشان پذيرفته نخواهد شد.»
[1]- وسائل الشّيعة، ج 12، كتاب التّجارة، ابواب مقدّماتها، باب 4، ص 11، ح 6.
[2]- همان، ص 13، ح 14.
[3]- همان، ص 11، ح 4.
[4]- همان، باب 5، ص 14، ح 2.
5- از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمودند:
«نِعم العون على تقوى اللَّه الغنى»[1].
«بهترين يارى رسانِ پرهيزگارى، بىنيازى است.»
6- امام صادق عليه السلام مىفرمايد:
«لا خير فيمن لا يحبّ جمع المال من حلال يكفّ به وجهه، ويقضي به دينه، ويصل به رحمه»[2].
«خيرى نيست در كسى كه گردآورى مال از راه حلال را براى بىنياز شدن و پرداخت بدهكاريها و صله رحم خود دوست نمىدارد.»
7- همچنين مىفرمايد:
«ليس الزهد في الدنيا بإضاعة المال ولا تحريم الحلال، بل الزهد في الدنيا أن لا تكون بما في يدك أوثق منك بما عند اللَّه عزّ وجلّ»[3].
«زهد در دنيا نه به تباه ساختن مال است و نه به تحريم امور حلال، بلكه زهد در دنيا آن است كه به آنچه در دست دارى مطمئنتر از آنچه نزد خداست نباشى.»
8- امام صادق عليه السلام مىفرمايد:
«من أراد التجارة فليتفقّه في دينه ليعلم بذلك ما يحلّ له ممّا يحرم
[1]- وسائل الشّيعة، ج 12، كتاب التّجارة، ابواب مقدّماتها، باب 6، ص 16، ح 1.
[2]- همان، باب 7، ص 19، ح 1.
[3]- همان، باب 8، ص 20، ح 2.
عليه، ومن لم يتفقّه في دينه ثمّ اتّجر تورّط الشبهات»[1].
«هركس بخواهد كارهاى بازرگانى كند، پس مىبايست در دين خود تفقّه كند تا آنچه را كه بر او حلال است از آنچه حرام است، باز شناسد، و هركس بدون تفقّه در دين به بازرگانى (و كار اقتصادى) بپردازد، در شبههها گرفتار خواهد شد.»
احكام:
1- دست يازيدن به فعّاليّتهاى اقتصادى و بدست آوردن روزى براى بىنيازى از مردم، در شريعت اسلامى در زمره مستحبّات مؤكّد شمار مىشود. به ويژه اگر با هدف ايجاد گشايش براى خانواده، و يا انجام مسئوليّتهاى اجتماعىاى چون انفاق در راه خدا و يا اعمال خير صورت گيرد.
2- انسان نمىتواند به بهانه زهد، فعّاليّتهاى اقتصادى را وانهد، چرا كه آنچه در نزد شريعت پسنديده مىباشد، وجود توازن ميان شئون مادّى و رويكردهاى اخروى مىباشد. آنگونه كه از احاديث برمىآيد، فعّاليّتهاى معتدل دنيوى اگر از رهگذر ابزارها و اهدافى مشروع صورت پذيرند خود مقدّماتى براى سعادت در جهان آخرت به شمار مىروند.
3- گاهى بدست آوردن روزى واجب مىشود، همچون وقتى كه زندگى فرد و يا افراد تحت تكفّل شرعى فرد، فلج شود و يا بدست
[1]- همان، ابواب التّجارة، باب 1، ص 283، ح 4.
نياوردن روزى موجب وانهادن امور واجب توسط وى شوند.
4- اگر فعّاليّت اقتصادى از رهگذر ابزارهاى نامشروع (چون فعّاليّت در زمينه مُسْكرات (نوشيدنيهاى الكلى)، مواد مخدّر، موادّ غذايى فاسد و يا گوشتهاى حرام)، و يا با اهدافى نامشروع (چون فعّاليّت اقتصادى براى زيان رساندن به ديگران، و يا تخريب اقتصاد در بازار مسلمانان) صورت پذيرد، آن فعّاليّت اقتصادى نامشروع خواهد بود.
5- چهبسا برترين گونه كسب درآمد، سودمندترين آنها براى فرد و جامعه باشد كه بىگمان با توجّه به شرايط زمان و مكان تغيير مىكند.
از همين رو كشاورزى در شرايط و سرزمينهاى ويژه، و بازرگانى در شرائط ديگر، و همچنين توليد صنعتى در شرايط ديگرى مىتوانند در زمره برترين اعمال درآمد زا به شمار روند.
6- در روايات آمده كه كار كشاورزى، نزد خدا محبوبتر است و اين دليلى است بر استحباب كار كشاورزى، ولى براى شناخت برترى كار كشاورزى، ديگر جوانب را نيز بايد در نظر گرفت.
7- هركس كه به فعّاليّتهاى اقتصادى (چه بازرگانى، توليدى و يا صنعتگرى) اشتغال دارد مىبايست تلاش خود را بر كسب روزى از راههاى حلال و با استفاده از ابزارهاى مشروع متمركز كند، و از خطر سودجوئى بدون توجّه به مشروعيّت آن، بر حذر باشد. نزديك نشدن به مرزهاى حرام و دورى كردن از ابزارهاى نامشروعِ كسب درآمد مستلزم شناخت احكام شرعى فعّاليّتهاى اقتصادى مىباشد. از همين رو يادگيرى
اين احكام به اندازه نياز براى فعّالان امور اقتصادى واجب مىباشد.
8- براى شناخت احكام شرعى فعّاليّتهاى اقتصادى، واجب نيست كه فعّالان اقتصادى به اجتهاد شخصى و پژوهش در منابع احكام شرعى بپردازند، بلكه جايز است- همچون عرصه عبادات- از راه تقليد درست از فقيه جامعالشّرايط به اين احكام دست يابند.
2- امور پسنديده در عرصه كسب روزى
قرآن كريم:
1-قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَمَا أَنفَقْتُم مِن شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ[1].
«بگو: پروردگارم روزى را براى هركس بخواهد وسعت مىبخشد، و براى هركس بخواهد تنگ (و محدود) مىسازد، و هر چيزى را (در راه او) انفاق كنيد، عوض آن را مىدهد (و جاى آن را پر مىكند)، و او بهترين روزى دهندگان است.»
2-رِجَالٌ لَّاتُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَالْأَبْصَارُ[2].
«مردانى كه نه تجارت و نه معاملهاى آنان را از ياد خدا و برپاداشتن نماز
[1]- سوره سبأ، آية 39.
[2]- سوره نور، آيه 37.