کتاب احکام معاملات

احكام خانه ومسكن‌

درآمد:

با نگاه به آيات قرآنى مى توان اهداف مهم سكنى گزينى را در موارد ذيل خلاصه كرد:

1- مصون ماندن به واسطه خانه از تجاوز ديگران به حريم جان، مال وناموس.

2- دور شدن از انظار عمومى، پوشاندن عورتها «وامور خصوصى»، نگهدارى از اسرار، خلوت كردن با خود وخانواده به ويژه با آنانكه دل با وجودشان آرام مى گيرد.

3- به وجود آمدن بسترى سالم براى هميارى وهمبستگى و برخوردارى از گذران زندگى اى مشترك ميان فرزندان يك خانواده.

4- پيراستگى ودور ماندن از بديها وگناهان، وبرخوردار شدن از فضايى دور از ريا وشهرت طلبى واز شلوغى و نگاه ديگران براى خلوت كردن با خدا از راه ذكر وعبادت.

در واقع خانه ومسكن يك مؤمن «وهمچنين شهر يا روستايى كه آن را در بر مى گيرد» بسترى است براى به كار بستن بسيارى از احكام شرعى همچون امنيت، حفظ ونگهدراى، پرهيزگارى، هميارى، نيكوكارى، پيراستگى وذكر خدا ومانند اينها.

با نگاه به آيات ورواياتى كه به برخى از آنها اشاره خواهد شد، در مى يابيم كه مسكن نمونه، مسكنى است كه اين شرايط را براى ما فراهم مى آورد:

1- استحكام ومصونيت در برابر خطرها.

2- وسعت، هواى پاك، نور خورشيد.

3- پوشيدگى وآرامش.

4- زيبايى وآراستگى.

5- سادگى ودورماندن از اسراف.

6- جاى مناسب.

7- ذكر خدا وپيراستگى.

8- سود وبركت.

9- هميارى ومهربانى.

10- جايگاهى براى علم آموزى وتربيت.

11- آموزه هاى والا.

در آنچه خواهد آمد به تفصيل درباره اين احكام سخن خواهيم راند:

1- استحكام ومصونيت‌

خداوند متعال مى فرمايد:

وَ اذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفَاءَ مِنْ بَعْدِ عَادٍ وَ بَوَّأَكُمْ فِى الْأَرْضِ تَتَّخِذُونَ مِنْ سُهُولِهَا قُصُوراً وَ تَنْحِتُونَ الْجِبَالَ بُيُوتاً فَاذْكُرُوا آلَاءَ اللَّهِ وَ لَا تَعْثَوْا فِى الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ «اعراف/ 74»

«به خاطر آوريد كه شما را جانشين قوم «عاد» قرار داد ودر زمين مستقر ساخت، كه در دشتهايش، قصرها براى خود بنا مى كنيد ودر كوه ها، براى خود خانه ها مى تراشيد بنابراين، نعمتهاى خدا را متذكر شويد ودر زمين به فساد نكوشيد.»

رهيافت وحى:

همانگونه كه پيش از اين در سخن از احكام حفظ وپاس دارى گفته شد، محافظت از جان شرعاً وعقلًا امرى واجب است، از اين رو اهتمام به استحكام واصول ايمنى بنا، در امر ساخت وساز نيز ضرورى است. البته اين ضرورت در موارد گوناگون ومتناسب با خطرات احتمالى با شدت وضعف همراه است «يعنى گاهى واجب وگاهى امرى مستحب شمرده مى شود». از اين رو در شرايطى كه احتمال وقوع خطر، بالا وخطر مرگ را در پى داشته باشد، پايبندى به اصول ايمنى واستحكام بنا واجب وسهل انگارى در آنها حرام است. مثلًا اگر كسى در يك منطقه زلزله خيز خانه اى سست بنياد بسازد، به گونه اى كه از ديدگاه عرف، خود را در معرض خطر مرگ قرار داده باشد، اين كار وى حرام است. اما در صورتى كه احتمال وقوع خطر كم يا ضعيف باشد، مجهز شدن به وسايل ايمنى در برابر آن امرى مستحب وحفظ نكردن خود از آن خطر، امرى مكروه شمرده مى شود.

احكام:

امروزه كه عوامل واسباب مرگ وهلاكت بيش از پيش گوناگون شده اند، ضرورى است كه به امر استحكام وايمن سازى ساختمان ها نيز بيش از پيش اهتمام ورزيم. آنچه خواهد آمد تنها اشاره اى است به برخى مصاديق پايبندى به اين ضرورت، كه خواست ما از بيان اين نمونه ها تنها توضيح اين قاعده كلى يعنى ضرورت ايمن سازى بناها در ساخت وساز است. حال به اين نمونه ها توجه كنيد:

1- بايد براى هر ناحيه، معيارهاى ويژه اى براى ساخت وساز در نظر گرفت. معيارهايى كه علاوه بر نيازسنجى استحكام ساختمان ها، عمر مفيد آنها را نيز در هر منطقه تعيين كنند. همچنين بايد اين اطلاعات را به گونه اى سامان داد كه در دسترس ساكنان هر منطقه قرار گيرند. در واقع سخن از تفاوت ميزان نيازمندى به استحكام بناها در مناطق گوناگون است، زيرا اين نياز سنجى در مناطق كوهستانى با مناطق هموار، ودر مناطق خشك با مناطق مرطوب، ودر خاكهاى سخت با خاكهاى سست متفاوت است، كه تشخيص اين امر از وظايف شهردارى هر منطقه خواهد بود.

2- يكى از موارد استحكام سازه هاى ساختمانى، ايمن سازى بناها در برابر زلزله ورانش زمين است. در اين صورت اگر با منطقه اى زلزله خيز مواجه باشيم بايد قوانين شديدتر وقاطع ترى را در ساخت وساز وانواع مصالح مورد استفاده، به كار گيريم.

3- اگر كشورى در معرض وقوع جنگهاى گوناگون باشد، بايد علاوه بر سامان دهى به قوانين ساخت وساز، قوانين ديگرى در زمينه حفاظت در برابر از حملات هوايى وموشكى نيز وضع شود. مى توان به عنوان نمونه، به الزام ساخت پناهگاههاى كافى وكمك به كسانى كه چنين امكانى برايشان فراهم نيست، از بودجه دولت، اشاره كرد.

4- همچنين بايد براى لوله كشيهاى آب وگاز وبرق كشى منازل قوانينى در جهت ايمنى اهالى خانه، به ويژه كودكان در نظر گرفت.

5- يكى از نمونه هاى چنين قوانينى، قوانين مربوط به اطفاى حريق است كه در آنها بايد الزام تعبيه خروجى ها ونردبانهاى اضطرارى براى فرار از محل حادثه، ويا تعبيه نشانه هاى كافى براى هدايت مردم در زمان وقوع حوادث غير مترقبه ومانند اينها پيش بينى شده باشد.

6- يكى ديگر از راههاى ايمن سازى، تعبيه حفاظ دور پشت بامهاى مورد استفاده مردم وهمچنين تعبيه ميله هاى حفاظتى در پنجره ها ودر دو سوى پله هاى داخلى خانه ودر نتيجه ايمن سازى ساكنين از همه خطرات احتمالى است.

2- وسعت، نور خورشيد، هواى پاك‌

خداى سبحان مى فرمايد:

وَ تَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَ إِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ وَ هُمْ فِى فَجْوَةٍ مِنْهُ ذلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ وَ مَنْ يُضْلِلْ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ وَلِيّاً مُرْشِداً «كهف، 17»

«و «اگر در آنجا بودى» خورشيد را مى ديدى كه به هنگام طلوع، به سمت راست غارشان متمايل مى گردد وبه هنگام غروب، به سمت چپ، وآنها در محل وسيعى از آن «غار» قرار داشتند، اين از آيات خداست. هركس را خدا هدايت كند، هدايت يافته وهركس را گمراه گذارد، هرگز ولى وراهنمايى براى او نخواهى يافت.»

احكام:

1- از سياق آيه 17 سوره كهف به ضرورت برخوردارى از هواى پاك ونور آفتاب در خانه پى مى بريم. اين آيه بيان مى دارد كه اصحاب كهف به درون يك غار كوهستانى پناه بردند، «اين در حالى است كه پاكى هوا يكى از مشخصه هاى چنين مناطقى است» ونور خورشيد به هنگام طلوع وغروب بر آنان مى تابيد. «كه همين تابش خورشيد بود كه گرماى كافى را براى سالم ماندن بدنهاى ايشان در برابر تهاجم ميكروبها فراهم مى آورد.»

2- احاديث بسيارى از معصومين روايت شده كه ما را به وسعت، پاكيزگى ونظافت خانه فرا مى خوانند، واين كه خانه بايد جايگاهى براى تندرستى وسلامتى، نيكى ونيك خواهى باشد.

حال از اين اصول وارزشها، مى توان احكام فرعى جديدى را، متناسب با نيازهاى عصر حاضر را استخراج كرد، كه برخى از آنها عبارتند از:

الف: امروزه، استفاده از سوختهاى جديد به ويژه استفاده از فراورده هاى نفتى ما را گرفتار آلودگى محيط زيست كرده است. از اين رو ما بايد خانه هاى خود را تا حد توان دور از كانونهاى آلودگى برگزينيم. همچنين بايد كارخانه هاى گوناگون، به ويژه كارخانه هاى سيمان وكودهاى شيميايى ومانند اينها را نيز كه موجب آلودگى شديد محيط زيست مى شوند، دور از مناطق مسكونى احداث كرد.

ب: زندگى امروزين، زندگى در شهرهاى بزرگ وپرجمعيت وزندگى در شهرهايى پر از ساختمان ها وبرجهاى مرتفع است. از اين رهگذر اگر فاصله ضرورى ميان ساختمان ها را مورد توجه قرار ندهيم، بيگمان فرزندانمان را از فوايد تابش نور خورشيد محروم خواهيم ساخت. بنابراين بايد ساختمان ها را طورى طراحى كنيم كه مانع تابش نورخورشيد كه در شريعت اسلام يكى از پاك كننده ها به شمار مى رود، نشوند.

ج: خطرات آلودگى هاى صوتى هم كمتر از خطرات آلودگى هوا نيست، از اين رو بايد در حد توان از آلودگيهاى صوتى نيز بكاهيم تا از زندگى آرام وراحتى برخوردار شويم.

3- پوشيدگى وآرامش‌

خداى متعال مى فرمايد:

وَ قَرْنَ فِى بُيُوتِكُنَّ وَ لَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ «احزاب، 33»

«ودر خانه هاى خود قرار وآرام گيريد، وهمانند زينت نمايى روزگار جاهليت پيشين، زينت نمايى نكنيد ...»

ومى فرمايد:وَ إِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعاً فَاسْأَلُوهُنَّ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ ذلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَ قُلُوبِهِنَّ «احزاب، 53»

«وهنگامى كه چيزى از وسايل زندگى را از آنان «همسران پيامبر» مى خواهيد از پشت حجاب بخواهيد، اين كار براى پاكى دلهاى شما وآنها بهتر است».

رهيافت وحى:

از آيات بسيارى كه در قرآن مى خوانيم، در مى يابيم كه خانه حرمتى دارد كه نبايد بدون اذن صاحبان آن بدان وارد شد يا به جاى ورود از در خانه از ديوار آن بالا رفت.

علاوه بر اين، در اسلام حتى از اهالى خانه نيز خواسته شده براى ورود به اتاقهاى ديگر اعضاى خانواده در ساعتهاى استراحت وتنهايى هم اجازه بگيرند. همچنين در يكى از آيات، بر ضرورت وجود حجاب وپرده به هنگام درخواست چيزى از زنان پيامبر (ص) نيز تأكيد شده است. اين رهيافتها، ما را به استنباط احكامى چند در رابطه با پوشيدگى وآرامش خانه رهنمون مى سازند كه عبارتند از:

احكام:

1- بايد در ساخت خانه ها هرقدر كه مى توانيم به شاخص پوشيدگى نزديكتر شويم. پيش از اين، خانه يك مسلمان از دو بخش اندرونى كه به خانواده متعلق بود وبخش بيرونى كه براى مهمانان در نظر گرفته شده بود، تشكيل مى شد. اين دو بخش به گونه اى جدا گانه ساخته مى شدند كه افراد غريبه نه تنها افراد خانواده را نمى ديدند، بلكه كوچكترين صدايى از ايشان را نيز نمى شنيدند.

2- بايد پنجره ها ونورگيرها را در وسط خانه ونه در كناره هاى تحت اشراف همسايگان يا عابران تعبيه كرد. در غير اينصورت بهتر است ميان پنجره ها وكوچه وخيابان فاصله اى در نظر گرفته شود.

3- همچنين بايد اتاقهاى خواب را براى تأمين پوشيدگى بيشتر، حتى از اهالى خانه مانند كودكان وخدمتكاران، هرچه دورتر از فضاى داخلى خانه بسازيم.

4- نگاه كردن به درون خانه ها واستراق سمع، چه از راههاى عادى ومعمولى وچه از طريق دوربين يا كنترل خطوط تلفن به وسيله دستگاههاى تجسّس‌

الكترونيكى، جايز نيست. پيش از اين در بخش احكام حفظ وپاس دارى، به پاره اى از احكام نگاه كردن به خانه ها اشاره شده بود.

4- زيبايى وآراستگى خانه‌

خداوند متعال مى فرمايد:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِى أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِىَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ «اعراف، 32».

«بگو چه كسى زينتهاى الهى را كه براى بندگان خود آفريده وروزيهاى پاكيزه را حرام كرده است. بگو اينها در زندگى دنيا براى كسانى است كه ايمان آورده اند «اگر چه ديگران نيز با آنها مشاركت دارند، ولى» در قيامت، خالص براى مؤمنان خواهد بود. اين گونه آيات «خود» را براى كسانى كه آگاهند، شرح مى دهيم.»

رهيافت وحى‌

خداوند نه تنها آراستگى دنيوى را بر مؤمنين حرام نكرده، بلكه دستور داده مؤمنان با رفتن به مساجد، خود را بيارايند. در واقع برخوردارى از زينت وآراستگى، موجب برقرارى محبت ميان مردم مى شود. زنان نيز مى توانند در خانه وبراى افراد محرم خانه زينت كنند ولى جايز نيست زينتهاى خود را براى بيگانگان آشكار سازند. از سويى در آيات قرآنى خداوند متعال، خانه هايى با درها وتختهاى آراسته وزينت شده را در شمار زخارف وپيرايه هاى دنيا محسوب كرده است، وهمچنين روايات متعددى به محبوب بودن زيبايى وآراستگى در نزد خدا اشاره دارند. بيگمان، خانه به عنوان محل سكونت انسانها مى تواند يكى از برجسته ترين مصاديق آراستگى باشد.

احكام:

آراستگى وزيبايى خانه بسته به موارد زير است:

1- امكان نگريستن به زيباييهاى طبيعت شامل نظرافكندن به ستارگان در شب، وامكان ديدن سبزه زار وآب در روز.

2- نگهدارى كردن از حيوانات اهلى همچون پرندگان وماكيان. در واقع احاديث بسيارى در استحباب نگهدارى ماكيان وحيوانات اهلى در خانه وارد شده است.

3- وجود سبزه وگل وريحان در خانه براى انبساط خاطر.

4- وجود آب، به ويژه در صورت امكان- جوى آب جارى در خانه، زيرا زيبايى خانه هاى بهشتى از درختانى است كه از زيرشان نهرهايى جارى است.

5- پاكيزگى، بخور دادن، روشن كردن چراغ در شب واستفاده از آينه در خانه، كه احاديث زيادى در موردشان وارد شده است.

6- نگاشتن آيات الهى وآراستن خانه مسلمان به قرآن، كه بر زيبايى خانه مى افزايد وهمانگونه كه روايات بيان مى دارند خانه را از شر اجنه وبلايا حفظ مى كند.

مواردى كه بدانها اشاره كرديم، نمودهاى آراستگى مورد اشاره نصوص ومتون دينى بودند والبته بجز اين موارد، موارد ديگرى را نيز مى توان از بيان ويژگى هاى خانه هاى بهشتى، دريافت كرد، ولى چون حس زيبايى شناسى مردم با يكديگر متفاوت است، هر نسل يا گروه وقومى بايد زينتهاى خود را بر مبناى حس زيبايى شناسى خود وبا توجه به پديده هايى كه به ايشان انبساط خاطر وچشمهاى ايشان را نوازش مى دهد، برگزينند. از اين جمله مى توان به بهره مندى از شكلهاى آرام بخش هندسى ورنگهاى درخشان متناسب با يكديگر وبرخوردارى از چراغها ولوسترها وتختها وكالاها وفرشهايى كه بر زيبايى خانه مى افزايند، اشاره كرد. به عبارت ديگر آنچه در زينت خانه ومحيط زندگى مهم است لذت بينايى وانبساط خاطرى است كه تأثيرگذارى مثبت آن را در نيك خلقى، والايى آداب معاشرت ودوستى ومودّت بين انسانها مشاهده مى كنيم، البته با اين شرط كه احكام شرع در نظر گرفته شود واين امور ما را به ورطه اسراف وتجمل گرايى دچار نكنند.

5- سادگى ودورى از زياده روى‌

خداى متعال مى فرمايد:

وَ الَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كَانَ بَيْنَ ذلِكَ قَوَاماً «فرقان، 67».