کتاب احکام معاملات

«وهنگامى كه چيزى از وسايل زندگى را از آنان «همسران پيامبر» مى خواهيد از پشت حجاب بخواهيد، اين كار براى پاكى دلهاى شما وآنها بهتر است».

رهيافت وحى:

از آيات بسيارى كه در قرآن مى خوانيم، در مى يابيم كه خانه حرمتى دارد كه نبايد بدون اذن صاحبان آن بدان وارد شد يا به جاى ورود از در خانه از ديوار آن بالا رفت.

علاوه بر اين، در اسلام حتى از اهالى خانه نيز خواسته شده براى ورود به اتاقهاى ديگر اعضاى خانواده در ساعتهاى استراحت وتنهايى هم اجازه بگيرند. همچنين در يكى از آيات، بر ضرورت وجود حجاب وپرده به هنگام درخواست چيزى از زنان پيامبر (ص) نيز تأكيد شده است. اين رهيافتها، ما را به استنباط احكامى چند در رابطه با پوشيدگى وآرامش خانه رهنمون مى سازند كه عبارتند از:

احكام:

1- بايد در ساخت خانه ها هرقدر كه مى توانيم به شاخص پوشيدگى نزديكتر شويم. پيش از اين، خانه يك مسلمان از دو بخش اندرونى كه به خانواده متعلق بود وبخش بيرونى كه براى مهمانان در نظر گرفته شده بود، تشكيل مى شد. اين دو بخش به گونه اى جدا گانه ساخته مى شدند كه افراد غريبه نه تنها افراد خانواده را نمى ديدند، بلكه كوچكترين صدايى از ايشان را نيز نمى شنيدند.

2- بايد پنجره ها ونورگيرها را در وسط خانه ونه در كناره هاى تحت اشراف همسايگان يا عابران تعبيه كرد. در غير اينصورت بهتر است ميان پنجره ها وكوچه وخيابان فاصله اى در نظر گرفته شود.

3- همچنين بايد اتاقهاى خواب را براى تأمين پوشيدگى بيشتر، حتى از اهالى خانه مانند كودكان وخدمتكاران، هرچه دورتر از فضاى داخلى خانه بسازيم.

4- نگاه كردن به درون خانه ها واستراق سمع، چه از راههاى عادى ومعمولى وچه از طريق دوربين يا كنترل خطوط تلفن به وسيله دستگاههاى تجسّس‌

الكترونيكى، جايز نيست. پيش از اين در بخش احكام حفظ وپاس دارى، به پاره اى از احكام نگاه كردن به خانه ها اشاره شده بود.

4- زيبايى وآراستگى خانه‌

خداوند متعال مى فرمايد:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِى أَخْرَجَ لِعِبَادِهِ وَ الطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِىَ لِلَّذِينَ آمَنُوا فِى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ «اعراف، 32».

«بگو چه كسى زينتهاى الهى را كه براى بندگان خود آفريده وروزيهاى پاكيزه را حرام كرده است. بگو اينها در زندگى دنيا براى كسانى است كه ايمان آورده اند «اگر چه ديگران نيز با آنها مشاركت دارند، ولى» در قيامت، خالص براى مؤمنان خواهد بود. اين گونه آيات «خود» را براى كسانى كه آگاهند، شرح مى دهيم.»

رهيافت وحى‌

خداوند نه تنها آراستگى دنيوى را بر مؤمنين حرام نكرده، بلكه دستور داده مؤمنان با رفتن به مساجد، خود را بيارايند. در واقع برخوردارى از زينت وآراستگى، موجب برقرارى محبت ميان مردم مى شود. زنان نيز مى توانند در خانه وبراى افراد محرم خانه زينت كنند ولى جايز نيست زينتهاى خود را براى بيگانگان آشكار سازند. از سويى در آيات قرآنى خداوند متعال، خانه هايى با درها وتختهاى آراسته وزينت شده را در شمار زخارف وپيرايه هاى دنيا محسوب كرده است، وهمچنين روايات متعددى به محبوب بودن زيبايى وآراستگى در نزد خدا اشاره دارند. بيگمان، خانه به عنوان محل سكونت انسانها مى تواند يكى از برجسته ترين مصاديق آراستگى باشد.

احكام:

آراستگى وزيبايى خانه بسته به موارد زير است:

1- امكان نگريستن به زيباييهاى طبيعت شامل نظرافكندن به ستارگان در شب، وامكان ديدن سبزه زار وآب در روز.

2- نگهدارى كردن از حيوانات اهلى همچون پرندگان وماكيان. در واقع احاديث بسيارى در استحباب نگهدارى ماكيان وحيوانات اهلى در خانه وارد شده است.

3- وجود سبزه وگل وريحان در خانه براى انبساط خاطر.

4- وجود آب، به ويژه در صورت امكان- جوى آب جارى در خانه، زيرا زيبايى خانه هاى بهشتى از درختانى است كه از زيرشان نهرهايى جارى است.

5- پاكيزگى، بخور دادن، روشن كردن چراغ در شب واستفاده از آينه در خانه، كه احاديث زيادى در موردشان وارد شده است.

6- نگاشتن آيات الهى وآراستن خانه مسلمان به قرآن، كه بر زيبايى خانه مى افزايد وهمانگونه كه روايات بيان مى دارند خانه را از شر اجنه وبلايا حفظ مى كند.

مواردى كه بدانها اشاره كرديم، نمودهاى آراستگى مورد اشاره نصوص ومتون دينى بودند والبته بجز اين موارد، موارد ديگرى را نيز مى توان از بيان ويژگى هاى خانه هاى بهشتى، دريافت كرد، ولى چون حس زيبايى شناسى مردم با يكديگر متفاوت است، هر نسل يا گروه وقومى بايد زينتهاى خود را بر مبناى حس زيبايى شناسى خود وبا توجه به پديده هايى كه به ايشان انبساط خاطر وچشمهاى ايشان را نوازش مى دهد، برگزينند. از اين جمله مى توان به بهره مندى از شكلهاى آرام بخش هندسى ورنگهاى درخشان متناسب با يكديگر وبرخوردارى از چراغها ولوسترها وتختها وكالاها وفرشهايى كه بر زيبايى خانه مى افزايند، اشاره كرد. به عبارت ديگر آنچه در زينت خانه ومحيط زندگى مهم است لذت بينايى وانبساط خاطرى است كه تأثيرگذارى مثبت آن را در نيك خلقى، والايى آداب معاشرت ودوستى ومودّت بين انسانها مشاهده مى كنيم، البته با اين شرط كه احكام شرع در نظر گرفته شود واين امور ما را به ورطه اسراف وتجمل گرايى دچار نكنند.

5- سادگى ودورى از زياده روى‌

خداى متعال مى فرمايد:

وَ الَّذِينَ إِذَا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كَانَ بَيْنَ ذلِكَ قَوَاماً «فرقان، 67».

«وكسانى كه هرگاه انفاق مى كنند، نه اسراف مى نمايند ونه سخت گيرى، بلكه در ميان اين دو حد اعتدالى دارند».

رهيافت وحى:

اسراف، چيزى جز فرا رفتن از حد متعارف در امور زندگى نيست، كه وقتى به يكى از امور زير منجر شود از جمله مذمومات ومكروهات محسوب مى شود:

1- اگر به اتلاف مال بى آنكه سودى عقلايى دربر داشته باشد منجر شود؛ مانند روشن كردن چراغ در روز روشن.

2- اگر بيش از نيازمندى وكفاف باشد؛ همچون فراهم آوردن خانه اى با ده ها اتاق براى خانواده اى كوچك كه خانه اى با سه يا چهار اتاق برايشان كافى است.

3- اگر به ابزارى براى منحرف كردن افكار عمومى و فخر فروشى به ديگران بدل شود.

6- جاى مناسب‌

خداى متعال مى فرمايد:

وَ أَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى وَ أَخِيهِ أَنْ تَبَوَّءَا لِقَوْمِكُمَا بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً وَ أَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ «يونس، 87»

«وبه موسى وبرادرش وحى كرديم كه براى قوم خود، خانه هايى در سرزمين مصر انتخاب كنيد، وخانه هايتان را مقابل يكديگر «ومتمركز» قرار دهيد ونماز را برپا داريد وبه مؤمنان بشارت ده (كه سرانجام پيروز مى شوند)».

رهيافت وحى:

بهترين خانه از نظر موقعيّت مكانى، آن است كه حداكثر خواستهاى سكنى گزينى از جمله حفاظت، بهره مندى، هواى پاك، نور خورشيد، پوشيدگى وحجاب، آرامش، آراستگى وذكر وپيراستگى را برآورده سازد كه ما برخى از اين مؤلفه ها را با نگاه به كتاب الهى واحاديث پيامبراكرم (ص) واهل بيتشان (عليهم السلام) در مى يابيم‌

احكام:

1- يكى از برجسته ترين اهداف اسلام در امر خانه گزينى فراهم آمدن فضايى براى ذكر خدا وپيراستگى است. بنابراين بهتر آن است كه خانه ومسكن خود را در شهرهاى مذهبى ودر كنار مراكز وعظ وارشاد ودر مناطقى كه از جو مذهبى خوبى برخوردارند برگزينيم. اين امر را از گفته حضرت ابراهيم (ع) پس از سكنى دادن خانواده اش در كنار مكه كه فرمود: «پروردگارا براى اقامه نماز ايشان را در اينجا سكنى دادم ...» در ميابيم.

2- همچنين خوب است كه خانه هاى خود را نزديك آرامگاهها برگزينيم تا هر چه بيشتر به ياد آخرت بيفتيم. ابوذر مى گويد: پيامبر خدا (ص) به من فرمودند:

«يا أباذر، اوصيك فاحفظ لعل الله أن ينفعك به، جاور القبور تذكر بها الآخرة.».[1]

«اى ابوذر، تو را به چيزى پند مى دهم، پس آنرا نگهدار شايد كه خداوند بواسطه آن به تو بهره اى رساند، در همسايگى آرامگاهها خانه بگير تا بدانها آخرت را به ياد آورى».

3- امير مؤمنان حضرت على (ع) در نوشته مبارك خود به حارث الهمدانى مى فرمايند:

«واسكن الأمصار العظام، فإنها جماع المسلمين، واحذر منازل الغفلة والجفاء.».[2]

«در شهرهاى بزرگ سكونت گزين زيرا آن شهرها محل اجتماع وگردآمدن مسلمانان است، وهمچنين از جايگاههاى غفلت وجفا برحذر باش».

از اين حديث كراهت سكنى گزينى در ميان غير مسلمانان وآنانكه در ميان خود پيوندهاى نيكى برقرار نساخته اند، برداشت مى شود.

4- از آيه 87 سوره يونس « «وبه موسى وبرادرش وحى كرديم كه «براى قوم خود، خانه هايى در سرزمين مصر انتخاب كنيد، وخانه هايتان را مقابل يكديگر «ومتمركز» قرار دهيد ونماز را برپا داريد وبه مؤمنان بشارت ده «كه‌

[1]- مستدرك الوسائل، ج 1، كتاب الصلاة، أبواب أحكام المساكين، ص 246، باب 23، ح 3.

[2]- بحارالانوار، ج 73، ص 156، ح 2.

سرانجام پيروز مى شوند.»» مى توان استحباب سكنى گزينى در ميان خويشان ودوستان وياران را استنباط كرد.

5- دين اسلام بر تحقيق درباره همسايگان پيش از تحقيق در مورد خانه، تأكيد مى كند.

اميرمؤمنان (ع) در توصيه خود به فرزند بزرگوارشان امام حسن (ع)، مى فرمايند:

«سل عن الرفيق قبل الطريق، وعن الجار قبل الدار»

[1].

«پيش از اينكه از راه بپرسى، درباره همراهت سؤال كن، وپيش از آنكه درباره خانه سؤال كنى، درباره همسايگان بپرس».

از اين حديث پيامبر اكرم (ص) كه مى گويد: مردى نزد پيامبر اكرم (ص) آمد وگفت: اى رسول خدا، مى خواهم خانه اى بخرم، شما دستور مى دهيد كجا خانه بخرم؟ در جهينه يا در مزينه يا در ثقيف يا در ميان قريش؟ پس پيامبر (ص) فرمودند:

«الجار ثم الدار»

[2]«نخست همسايگان «را بشناس» سپس «به فكر خريد» خانه «باش»، مى فهميم كه مراد از همسايه، تنها خانه هاى كنارى وديوار به ديوار نيست، بلكه واژه «جار» يا همسايه تمام ساكنين محله را دربر مى گيرد، زيرا واژه همسايگان به خانه هاى نزديك و چه بسا تا چهل خانه اطلاق مى شده است.

6- بهتر آن است كه خانه خود را در ميان خانه هايى با ارتفاع متناسب با يكديگر برگزينيم تا خانه اى بالاتر از خانه ما ومشرف بر آن واقع نشود. اين رهيافتى است كه مى توان از حديث ذيل دريافت كرد:

مردى از انصار شكايت نزد پيامبر برده وگفت: خانه همسايگان، خانه وى را در ميان گرفته است. پس پيامبراكرم (ص) فرمودند:

«إرفع ما استطعت واسأل الله أن يوسع عليك.».[3]

«هر قدر مى توانى خانه ات را بالا ببر واز خدا بخواه تا در كار تو گشايش دهد.»

[1]- همان، ص 155، ح 36.

[2]- مستدرك الوسائل، ج 1، كتاب الصلاه، ابواب أحكام المساكين، ص 246، باب 23، ح 2.

[3]- بحارالانوار، ج 73، ص 154.

7- از حديث امير مؤمنان (ع) كه فرمودند:

«ليس بلد بأحق بك من بلد، خير البلاد ما حملك.».[1]

«هيچ شهرى براى تو شايسته تر از ديگرى نيست. بهترين شهر براى تو جايى است كه تو را در بر گيرد (وتو بتوانى در آن زندگى خوبى داشته باشى).» در مى يابيم كه بهتر است خانه اى متناسب با مصالح خود برگزينيم. به عنوان نمونه در صورت توان خانه خود را نزديك محل كار خود انتخاب كنيم.

8- امكان دارد خانه هايى كه گذشتگان براى ما به ارث گذاشته باشند، نيازمنديهاى ما را فراهم وخواسته هاى ما را برآورده نكنند، يا با شرايط ما سازگار نباشند، از اين رو دين اسلام در صورت تنگ يا مناسب بودن خانه، به تعويض آن دستور مى دهد واز بهانه قراردادن مسائلى چون يادمان گذشتگان وخاطرات گذشته ومانند اينها نهى مى كند.

معمربن خلاد روايت مى كند كه ابا الحسن (ع) خانه اى خريدارى كرده وبه يكى از دوستان خود امر فرمودند تا بدانجا منتقل شود وفرمودند:

«إن منزلك ضيق»

«خانه ات تنگ است»

پس آن دوست گفت: اين خانه را پدرم ساخته است. امام ابوالحسن (ع) ديگر بار فرمودند:

«إن كان أبوك أحمق ينبغى أن تكون مثله»

[2].

«اگر پدرت احمق بود تو نيز مى بايست مانند او باشى؟».

9- از آيه 15 سوره سبأ كه مى فرمايد:

لَقَدْ كَانَ لِسَبَإٍ فِى مَسْكَنِهِمْ آيَةٌ جَنَّتَانِ عَنْ يَمِينٍ وَ شِمَالٍ كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَ اشْكُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَيِّبَةٌ وَ رَبٌّ غَفُورٌ

«براى قوم «سبا» در محل سكونتشان نشانه اى «از قدرت الهى» بود: دو باغ «بزرگ وگسترده» از راست وچپ «رودخانه عظيم با ميوه هاى فراوان، به آنها گفتيم:» از روزى پروردگارتان بخوريد وشكر او را بجا آوريد، شهرى است پاك وپاكيزه، وپروردگارى‌

[1]- نهج البلاغه، قصار الحكم، كلمه قصار 442.

[2]- وسائل الشيعه، ج 3، كتا ب الصلاه، ابواب احكام المساكن، باب 2، ص 559، ح 1.

آمرزنده (ومهربان)»، نيز در مى يابيم كه بهتر است محل سكونت هر كس با سبزه ودرختان احاطه شده باشد.

10- از حديث پيامبر اكرم (ص) كه در گذر از سرزمين اصحاب حجر «قوم ثمود» به ياران خود فرمودند:

«لا تدخلوا مساكن الذين ظلموا أنفسهم إلا أن تكونوا باكين، حذراً أن يصيبكم ما أصابهم»

[1]«به خانه هاى كسانى كه به خود ستم كرده اند از بيم اينكه آنچه بر سرشان آمد، بر سر شما نيز بيايد، وارد نشويد؛ مگر در حال گريه.» نيز كراهت ساكن شدن در مناطقى كه خداوند اهالى آنها را به خاطر ستمشان كيفر داده، استنباط مى شود.

7- ذكر وپيراستگى‌

خداى متعال مى فرمايد:

فِى بُيُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بِالْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ* رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ يَخَافُونَ يَوْماً تَتَقَلَّبُ فِيهِ الْقُلُوبُ وَ الْأَبْصَارُ «نور، 36- 37»

« (اين چراغ پر فروغ) در خانه هايى قرار دارد كه خداوند اذن فرموده ديوارهاى آن را بالا برند «تا از دستبرد شياطين وهوسبازان در امان باشد»، خانه هايى كه نام خدا در آنها برده مى شود، وصبح وشام در آنها تسبيح او مى گويند، مردانى كه نه تجارت ونه معامله اى آنان را از ياد خدا وبرپا داشتن نماز واداى زكات غافل نمى كند، آنها از روزى مى ترسند كه در آن، دلها وچشمها زير ورو مى شوند».

رهيافت وحى:

خانه نمونه آن است كه از آن صداى ذكر الهى بلند شود ونور پيراستگى وايمان از آن بتراود.

احكام:

1- مستحب است در خانه جايگاهى براى نماز وذكر در نظر گرفته شود.

[1]- مستدرك الوسايل، ج 1، احكام المساكن، باب 23، ص 247، ح 8.