خداوند متعال هرزگى هاى آشكار وپنهان را نيز حرام كرده، زيرا هرزگى نيز به سلامت انسان ضرر مى رساند، وهمچنين براى حفظ بهداشت وسلامتى به دورى جستن از پليدى وخواستن پاكيها وپاكيزگى در اوقات گوناگون دستور داده است.
احكام:
1- درآموزه هاى دينى گرايش به پليديها حرام وپاكيزگى در تمام سطوح امرى محبوب تلقى شده ونظافت از ارزشهاى ايمان شمرده شده است. لذا بر همه واجب است تا در حد توان اين آموزه ها را به كار بندند.
2- افراد جامعه بايد با گونه هاى مختلف پليدى وآلودگى به مبارزه برخيزند، از اين رو بايد براى تأمين بهداشت وپيراستگى از آلودگيهاى گوناگون، به شدّت وبه گونه اى فراگير از اماكن عمومى مراقبت به عمل آيد.
3- حكومتها نيز بايد از ورود بيماريهاى واگيردار ومواد غذايى غير بهداشتى به داخل كشورهايشان جلوگيرى به عمل آورند.
5- بالاترين مراتب بهداشت فردى
امير مؤمنان (ع) مى فرمايند:
«العافية أهنأ النعيم»
«عافيت گواراترين نعمت است».
«العافية أشرف اللباسين»
«عافيت شريفترين لباس ها است».
وهمچنين فرمودند:
«بالعافية توجد لذة الحياة».[1]
«به وسيله عافيت، لذت زندگى به دست مى آيد».
احكام:
1- مستحب است هركس سلامت خود را در بالاترين سطوح تندرستى نگه دارد. مثلا معدّل فشار خون، تركيبات خون، قدرت بينايى وشنوايى وضربان قلب وشاخصهاى ديگر سلامت خود را در بهترين حالت نگهدارد.
[1]- ميزان الحكمه، ج 6، ص 380- 381
2- همچنين مستحب است كه انسان خود را از تماس با هرگونه آلودگى مصون دارد ونشاط وفعّاليّت خود را از رهگذر تغذيه اى مناسب وانجام فعّاليتهاى ورزشى يا كار بدنى كافى، در سطح بالايى نگهدارد.
3- در واقع اسلام به طور كلى، مردم را به فراهم آوردن تندرستى وعافيت به عنوان ارزشى بنيادين ترغيب مى كند. در ابواب مستحبات وآداب متون شرعى نقل شده، به آموزه هاى بسيارى بر مى خوريم كه به گونه اى با مفهوم عافيت وسلامتى پيوند خورده اند. گزينش همسرى مناسب براى تشكيل خانواده، رعايت آداب همبسترى، آشنايى با تعاليم باردارى وتغذيه در دوران باردارى، فراگرفتن آموزه هاى مربوط به شيردادن به فرزندان وگرفتن دايه براى آنها ودر نهايت آشنايى با آداب خوردن وآشاميدن وخواب ومعاشرت واستحمام و ... كه همگى به خواست الهى طول عمر وسلامت ونيرومندى بدن را دربر دارند، از جمله اين آموزه ها هستند.
4- مستحب است ازخداوند طلب عافيت وسلامتى كنيم چرا كه اسباب ووسايل تندرستى وسلامتى جملگى به امر خداوند فراهم مى آيند. امام على بن الحسين (ع) در يكى از دعاهاى مبارك خويش در صحيفه سجاديه اينگونه طلب عافيت مى كنند:
«اللهمّ صلّ على محمد وآل محمد، وعافنى عافية كافية شافية عالية نامية، عافية تولِّد فى بدنى العافية، عافية الدنيا والآخرة، وامنن علىَّ بالصحة والأمن والسلامة فى دينى وبدنى ..».[1]
«بارالها، بر محمد وآلش رحمت فرست ومرا عافيتى بى نيازكننده وشفا دهنده ببخش كه «از دسترس بيمارى ها» بالاتر وروز افزون باشد؛ عافيتى كه دربدنم توليد عافيت كند، عافيت در دنيا وآخرت. وانعام فرماى بر من به تندرستى، وامنيت، وسلامت در دين وبدن.»
5- از آن رو كه سلامت وتندرستى از ارزش هاى والا محسوب مى شود، بايد از رهگذر عمل به آموزه هاى زير به صورت جدّى بدان اهتمام ورزيم:
[1]- از دعاى حضرت سجاد (ع) هنگامى كه عافيت از خدا طلب مى كرد، صحيفه سجاديه، دعاى شماره 23.
نخست: اهتمام دائم به قوانين بهداشتى وبازدارنده از بيماريها در كشور، به ويژه قوانين مرتبط با بهداشت موادّ غذايى وآشاميدنى ها وابزارهاى مورد استفاده، وهمچنين قوانين فراهم كننده امنيت وسلامت تمام توليدات در بالاترين استانداردهاى بين المللى.
دوم: آگاه ساختن مردم درباره امور بهداشتى وبيان حداقل آموزه هايى كه هر فرد براى محافظت از سلامت خود بدانها نياز دارد. شناخت قواى خود وچگونگى محافظت از آنها در برابر بيمارى ها وهمچنين چگونگى رساندن اين قوا به رشد لازم از طريق تغذيه مناسب وورزش ومانند اينها وشناخت بيماريها وعلل آنها وچگونگى پيشگيرى از مبتلاشدن بدانها وآشنايى با روش هاى درمان آن بيماريها، همه وهمه از جمله اين آموزه ها هستند.
اين آگاهى ها بايد در مدارس، از سال اول ابتدايى تا آخرين سال دانشگاه به فرزندان جامعه ارائه شود، همچنين بايد اين آگاهى ها از رهگذر رسانه هاى ديدارى، شنيدارى ونوشتارى به سمع ونظر مردم برسند.
سوم: اهتمام به فراهم آوردن پزشكان وپرستاران مجرب وتهيه داروهاى ضرورى وساخت بيمارستان ودرمانگاه وتعريف مفهوم برخوردارى از خدمات بهداشتى ودرمانى به عنوان حقّ طبيعى هر انسان.
چهارم: فقها بايد پس از مشاوره گرفتن از كارشناسان وسازمانهاى مربوط درباره مسائل مهم بهداشتى همچون واكسيناسيون عمومى عليه بيماريهاى واگيردار مهلك، به صدور فتاواى ويژه همت گمارند.
پنجم: نيكوكاران نيز بايد فراهم آوردن وسايل خدمات بهداشتى ودرمانى را براى عموم مردم به ويژه نيازمندان در زمره طرح هاى خداپسندانه خود بگنجانند.
ششم: همه افراد جامعه بايد به هنگام بروز بحران هاى بهداشتى خطرناك، همچون شيوع بيمارى هاى مسرى ومهلك در امر مبارزه با عوامل ضد بهداشت وسلامت عمومى، سهيم شوند.
دوم: سلامتى، حقّ طبيعى انسان
خداوند سبحان مى فرمايد:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثَى وَ جَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَ قَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ «حجرات، 13»
«اى مردم ما شما را از يك مرد وزن آفريديم و شما را از تيره ها وقبيله ها قرار داديم تا يكديگر را بشناسيد، «اينها ملاك امتياز نيست»، گرامى ترين شما نزد خداوند با تقواترين شماست، خداوند دانا وآگاه است».
رهيافت وحى:
به نظر مى رسد مراد از واژه «لتعارفوا» «يكديگر را بشناسيد»، در اين آيه شريفه همان مفهوم به رسميت شناختن متقابل حقوق يكديگر باشد، حقوقى كه يكى از مهم ترين آنها حقّ حيات است كه خود شامل حقّ برخوردارى از امنيت وحقّ تأمين نسبى نيازمنديهاى اساسى «همچون حق برخوردارى از غذا، نوشيدنى، مسكن و ...» وحقّ سلامتى وبهداشت مى شود.
احكام:
1- حق حيات وزندگى شالوده ديگر حقوق بوده وفراهم آوردن تندرستى وسلامت جسمانى انسان بنياد حيات را تشكيل مى دهد.
2- متون ونصوص دينى اى كه به انفاق وبخشش دستور مى دهند، انفاق به قشرهاى محروم جامعه را در امور بهداشتى نيز به مثابه يكى از وسيع ترين بسترهاى انفاق وهميارى اجتماعى در بر مى گيرند.
3- از سويى، متون ورواياتى كه بر اهتمام مسلمانان به يكديگر تأكيد مى ورزند نيز، دسته ديگرى از متون دينى اند كه بسترهاى فراهم آوردن وسايل بهداشتى ودرمانى همگانى را در بر مى گيرند.
4- از بسيارى از متون كلّى نيز مى توان لزوم هميارى در امر بهداشت وتندرستى درحدّ ضرورت وامكان را استنباط كرد.
5- بنابراين، تندرستى وسلامت، بايد به هدفى تبديل شود كه مردم وحكومت جملگى در فراهم آمدن آن براى تك تك افراد جامعه ودر تهيه تمام وسايل ممكن در اين راستا، از هيچ تلاشى فروگذار ننمايند.
6- قانونگذاران نيز بايد به وضع قوانين ضرورى براى فراهم آمدن اين حقّ طبيعى همت گمارند.
احكام تعليم وتعلّم
درآمد:
تعاون وهميارى در نيكوكارى وتقوى يكى از مهمترين اصول ارزش هاى اسلامى است كه مى توان از دل آن دهها ارزش ديگر، از جمله ارزش كار مشترك براى فراگيرى بهداشت وآموزش ورفاه، را استنباط كرد.
از اين رو، مردم، همگى وظيفه دارند نادانان وجاهلان را آموزش دهند، چرا كه آموزش حق جاهلان است برگردن همه، ولى برخى از گروه ها مسئوليت سنگين ترى را در اين زمينه برعهده دارند، مانند پيامبران، علما ودانشمندان، خويشاوندان واولياى امور مسلمانان.
خداى متعال مى فرمايد:
هُوَ الَّذِى بَعَثَ فِى الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَ يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِى ضَلَالٍ مُبِينٍ «جمعه، 2».
«او كسى است كه در ميان جمعيت درس نخوانده رسولى از خودشان برانگيخت كه آياتش را بر آنها مى خواند وآنها را تزكيه مى كند وبه آنان كتاب «قرآن» وحكمت مى آموزد، هرچند پيش از آن در گمراهى آشكار بودند».
احكام:
1- نفقه دادن به اعضاى خانواده امرى واجب است، كه يكى از ابعاد امروزين آن بر مبناى عرف مردم امر تعليم وآموزش مى باشد. از اين رو اهتمام ورزيدن بدان از سوى والدين امرى واجب وكوتاهى كردن در آن به مثابه كوتاهى كردن در احقاق حقّ اعضاى خانواده تلقّى مى شود.
2- بدينسان پدران يا آنانكه مسؤوليت نفقه دادن را بر عهده دارند بايد به فرزندان يا افراد تحت تكفّل خود امور مورد نيازشان را آموزش دهند. تشخيص اينكه كدام امر مورد نياز فرزندان است وآموزش آن توسط والدين بر مبناى عرف جزئى از نفقه محسوب مى شود، بسته به دو عنصر زمان ومكان تغيير مى كند. البته، احاديث وروايات، والدين را به تعليم امورى چون باورهاى درست دينى،
آداب والا ونيازمنديهاى فرزندان شامل خواندن ونوشتن وشنا ومانند اينها تشويق مى كنند.
3- حكومت اسلامى اى كه حقوق مردم را رعايت مى كند ومى خواهد ارزشهاى اجتماعى را در ميان افراد جامعه نهادينه سازد، بايد به نشر علم ودانش، به ويژه آن بخش هايى ازعلم كه امور دين يا ساحتهاى معيشتى مردم به آنها وابسته است، بپردازد.
4- بنابراين حكومت بايد به فراهم آوردن ابزارها، روشها وفرصتهاى آموزش همگانى وهمچنين به مبارزه براى ريشه كن كردن جهل وبيسوادى، بيش از پيش همّت گمارد.
فصل سوم: فرزندان و صله رحم از ديدگاه فقه
احكام دوستى
خداى متعال مى فرمايد:
ذلِكَ الَّذِى يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبَادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبَى وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَة نَزِدْ لَهُ فِيهَا حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ «شورى، 23».
«اين همان چيزى است كه خداوند بندگانش را كه ايمان آورده واعمال صالح انجام داده اند، به آن نويد مى دهد. بگو: «من هيچ پاداشى از شما بر رسالتم درخواست نمى كنم جز دوست داشتن نزديكانم «اهل بيتم» وهر كس كار نيكى انجام دهد، بر نيكى اش مى افزاييم، چرا كه خداوند آمرزنده وسپاس گزار است».
رهيافت وحى:
مردم بايد روابط ميان خود را بر مبناى دوستى ايمانى شكل دهند، دوستى اى مبتنى بر محبّت خدا، پيامبر (ص) واهل بيت (عليهم السلام). همين گونه است دوستى خانواده وبستگان زمانى كه با آن محبّت خدايى متعارض نباشد، اما دوستى هاى استوار بر موهوماتى كه به جاى خدا مورد پرستش قرار مى گيرند، از جمله دوستى هاى مبتنى بر تعصّب جاهلى يا تعصّبات مادّى، دوستى هايى ناپسند محسوب مى شوند.
از اين حقيقت مى توان احكام زير را استنباط كرد:
احكام:
1- هركس بايد بازگشتى به خود داشته باشد وخاستگاههاى حبّ وبغض هايش را دقيقا بشناسد وسپس معيار حبّ وبغض هايش را در چهارچوب عقل ووحى از نو تعريف كند، تا صاحب دلى پيراسته از حبّ دنيا گردد.
2- بر مؤمنان است كه به مردم محبّت ورزند وبا ايشان دوستى كنند.