کتاب احکام معاملات

سخن پايانى:

بيگمان قرآن كتاب امنيت وصلح وآرامش است واز آنرو بايد در تمام ابعاد از آيات آن پيروى كنيم تا به نعمت امنيت دست يافته واز ترس واندوه رهايى يابيم.

در واقع مسلمانانى كه راه وروش وحى را در دنيا پيش مى گيرند، در آخرت نيز به آرامش وسلامت دست خواهند يافت. چه خداوند متعال مى فرمايد:

لَهُمْ دَارُ السَّلَامِ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ هُوَ وَلِيُّهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ «انعام، 127».

«براى آنها «در بهشت» خانه امن وامان از پروردگارشان خواهد بود، واو ولى وياور آنهاست به خاطر اعمال «نيكى» كه انجام مى دادند».

اين جهان هيچگاه جايگاه آرامش وامنيت كامل «يا به بيان قرآن: دارالسلام» نخواهد بود، ولى مى تواند نزديكترين نقطه به آن ويا دورترين نقطه از آن باشد. در روايات وارده از پيامبراكرم (ص) واهل بيت (عليهم السلام) پندهايى نهفته است كه در صورت پايبندى بدانها مى توان بسيارى از سرچشمه هاى ترس و درد را از خود دور ساخت.

در اينجا سخن خود را در اين باب با حديثى از امام محمد باقر (ع) كه توسط ابوحمزه ثمالى نقل شده به پايان مى بريم.

آن حضرت مى فرمايند: «در كتاب على (ع) چنين يافتم: اگر پس از من زنا پديدار شود، مرگهاى ناگهانى نيز در پى آن پديدار خواهند شد، واگر از وزنها وپيمانه ها كم گذاشته شود [وكم فروشى رواج يابد] خداوند ايشان را به زمينهايى كه گياهانشان خورده شده وكاستى دچار خواهد كرد، واگر از دادن زكات بازدارند، زمين بركات خود را از كِشته وميوه ها ومعادن، جملگى از ايشان دريغ خواهد كرد، واگر در قضاوت وداورى كردن ستم كنند، بر گناه وستم هميارى كرده اند، واگر پيمانهاى خود را نقض كنند خداوند دشمنانشان را بر ايشان مسلّط مى كند، واگر پيوندهاى خويشاوندى را از هم بگسلند، داراييها به دست اشرار مى افتند، واگر امر به معروف ونهى از منكر نكنند واز برگزيدگان اهل بيت من پيروى نكنند خداوند اشرارشان را بر ايشان مسلط خواهد كرد، در آن زمان است كه برگزيدگانشان به دعا برمى خيزند ولى دعايشان به استجابت درنخواهد آمد.»[1]

[1]- بحارالانوار، ج 97، ص 45.

عدالت در جامعه اسلامى‌

درآمد:

يكى از برجسته ترين ارزشها، عدالت است، كه در حق باورى ريشه دارد. به ديگر سخن ايمان به هر حقّى مستلزم پايبندى بدان وداشتن عملكردى در راستاى آن، است.

در واقع عدالت يعنى برخوردارى از يك زندگى ميانه، متعادل ودور از زياده روى، اسراف، بخل ورزى، انحراف ورهبانيت. ستمگرى وگناه كارى وارتكاب منكرات با عدالت همخوانى ندارند، چه ارتكاب گناه ومنكر، تجاوز به حقوق خداوند، ستمگرى وتجاوز به حقوق مردم است.

عدل همان اقامه حق است، آنگونه كه هست وبدون كوچكترين كژروى از آن وحق همان سنجه اى است كه بايد بر مبناى آن ميان مردم داورى كنيم تا عدالت محقّق شود.

وسايلى كه فراگيرى عدل وبرپاداشتن حق وقسط[1]را فراهم مى آورند عبارتند از:

1- برانگيخته شدن پيامبران.

2- فرو فرستاده شدن كتاب آسمانى اى كه شرايع واحكام در آن تبيين شده است.

3- قراردادن «ميزان» يا سنجه اى كه مى توان صادق ترين نمونه آن را امامى دانست كه بر مبناى قسط وانصاف ميان مردم حكم مى كند.

4- فرو فرستادن آهن «جنگ افزار» كه در آن نيرو وقابليتى است براى رويارويى با سركشان وستم پيشگان.

5- بر دوش گرفتن مسؤوليت يارى خداوند متعال وفرستادگانش به وسيله آهن «جنگ افزار» توسط مجاهدان.

[1]- ميانه روى واعتدال ودرستى را چه در زندگى فردى وچه در عرصه روابط اجتماعى «عدل» گويند، كه «قسط» يكى از جنبه هاى با اهمّيّت آن محسوب مى شود. در واقع «قسط» به معنى پايبندى به حقوق مردم به ويژه حقوق مالى ايشان است، و «اقساط» به معنى واگذارى حق مردم ودادن بهره ايشان از زندگى بديشان است و «قاسط» كسى است كه حقّ وبهره مردم از زندگى را از ايشان سلب كند، از اين رو عدل شامل قسط نيز مى شود، حال آنكه قسط خود گونه اى از عدل است.

1- برپا داشتن عدل‌

خداى متعال مى فرمايد:

لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْميزانَ لِيَقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَديدَ فيهِ بَأْسٌ شَديدٌ وَ مَنافِعُ لِلنّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَ رُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللّهَ قَوِىٌّ عَزيزٌ «الحديد، 25»

«ما رسولان خود را با دلايل روشن فرستاديم وبا آنها كتاب وميزان «شناسايى حق از باطل وقوانين عادلانه» نازل كرديم تا مردم قيام به عدالت كنند، وآهن را نازل كرديم كه در آن نيروى شديد ومنافعى براى مردم است. تا خداوند بداند چه كسى او ورسولانش را يارى مى كند بى آنكه او را ببينند، خداوند قوى وشكست ناپذير است».

رهيافت وحى:

حكمت بعثت پيامبران، برپايى قسط، وسيله دستيابى بدان، كتاب آسمانى، ابزار آن، ميزان وسنجه، جنگ افزار آن، آهن، وبه پا دارندگانش نيز مجاهدان هستند.

هر جامعه اى رسولى دارد كه ميان مردم آن جامعه به عدل وقسط داورى مى كند.

خداوند به عدل ونيكى فرمان داده واز فحشا ومنكر وستم، نهى كرده است وهمچنين مؤمنان را به قيامى هميشگى براى خدا واز روى عدالت گواهى دادن فرمان مى دهد، همچنانكه ايشان را به قيامى كامل به عدالت وشهادت دادن براى خدا نيز دستور داده است:

همچنين از آيات الهى در مى يابيم كه حق همان امرى است كه بدان عدل به پا مى شود. پس اگر حق هر انسانى داده شود، بيگمان عدل محقّق خواهد شد.

در واقع عدالت درونمايه رسالتهاى الهى را تشكيل مى دهد. خداوند همچنانكه به قسط وانصاف فرمان مى دهد، به عدل نيز فرمان مى دهد. از همين رو ما بايد با تمام توان خود راههاى تحقّق عدل وقسط را بپيماييم. راههاى دست يابى به عدل وقسط عبارتند از:

احكام:

1- بايد عدل را جوهر رفتار خود، محور روابط اجتماعى خويش و هدف تمدّن اسلامى مان قرار دهيم.

2- بايد اقامه قسط وبرپايى عدل را در زمره ويژگيها ومسئوليتهاى خود بگنجانيم وبه آن همچون فريضه اى مانند نماز وروزه كه بايد بر انجام آنها مداومت داشته باشيم، نگاه كنيم.

3- بايد توان كافى براى رويارويى با مخالفان قسط وعدل را فراهم آوريم.

4- در عرصه هاى گوناگون زندگى بايد قسط وعدل را برپا داريم، پس اگر با ستمى مواجه شديم، برماست كه به مقابله با آن برخيزيم وعدالت وقسط را جايگزين كنيم.

5- ما نبايد به تنهايى بار «اقامه قسط» را به دوش كشيم، بلكه بايد در جهت برپايى عدل توسط خود مردم تلاش كنيم. چه، يكى از وظايف مؤمنان به ويژه در عرصه اجتماعى، تلاش براى انجام كارهايى است كه خشنودى پروردگار را به همراه دارند. از همين رو برماست كه براى خدمت به جامعه به پا خيزيم ودر زمينه آموزش وتربيت مردم بكوشيم، تا قسط وعدل را خود در زندگيشان به پا دارند.

2- عدالت در عرصه سياست‌

خداوند سبحان مى فرمايد:

وَ الَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ «شورى، 38»

«و كسانى كه دعوت پروردگارشان را اجابت كرده و نماز را به پا مى دارند وكارهايشان به صورت مشورت در ميان آنهاست واز آنچه به آنها روزى داده ايم انفاق مى كنند».

ومى فرمايد:

لا يَنْهاكُمُ اللّهُ عَنِ الَّذينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِى الدِّينِ وَ لَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطينَ «ممتحنه، 8»

«خدا شما را از نيكى كردن و رعايت عدالت نسبت به كسانى كه در دين با شما پيكار نكردند واز خانه وديارتان بيرون نراندند نهى نمى كند، چرا كه خداوند عدالت پيشگان را دوست مى دارد».

رهيافت وحى:

شالوده حكومت اسلامى بر مبناى حقّ كه در عدالت نمايان مى گردد- وميانه روى بين هرج ومرج واستبداد استوار است. از سويى براى رهايى يافتن از وضعيت هرج ومرج بايد ولايت الهى حاكميت يابد واز سوى ديگر براى برون رفت از وضعيت استبدادى بايد نظام شورايى ايجاد شود.

عدالت خداوند متعال در عرصه سياسى نيز پديدار مى شود، بدينگونه كه همه گروهها، حتى در هنگام وقوع جنگ بين آنها، از حقوق عادلانه خود برخوردار شوند وستم يكى از دو گروه متخاصم به ديگرى جايز نيست. درباره روابط مسلمانان با ديگران نيز همينگونه است؛ به هنگام صلح با غير مسلمانان بايد بديشان نيكى كرده، حقوق ايشان را ادا كنيم ودر زمان وقوع جنگ ميان مسلمانان وغير مسلمانان نمى توان به ايشان تجاوز كرد، مگر اينكه خود، مسلمانان را مورد تجاوز قرار داده باشند، كه البته در اين صورت نيز، تجاوز متقابل، نبايد فراتر از حدّ تجاوز غير مسلمانان برود.

احكام:

1- بر مسلمانان، به ويژه بر رهبران آنها لازم است كه به شيوه هاى زير تمام وسايل فراهم كننده حقيقت نظام شورايى در جامعه را به كار گيرند:

الف- گزينش حاكم مسلمان از طريق شورا كه بايد ويژگى هاى يك حاكم اسلامى از جمله عدالت، فقاهت توانايى و ... را دارا باشد.

ب- فراهم كردن ابزارهاى مشورت در امور كشور مانند برپايى انتخابات مجلس نمايندگان، شوراهاى شهر، شوراهاى قضايى ونهادهايى از اين دست.

ج- فراهم آوردن ابزارهاى حمايت كننده از نظام شورايى همچون ايجاد نشريات آزاد وبرگزارى تجمّعهاى آزاد وامورى از اين دست.

2- پس از اتخاذ تصميمهاى صحيح از طريق نهادهاى شورايى كه زمينه ساز قانون گذارى اسلام است، مسلمانان بايد آن قوانين را مورد احترام قرار دهند. اين امر از رهگذر امور زير تحقق مى يابد:

الف- اين كه حاكم، مورد احترام ومودّت تمام هموطنان باشد.

ب- حكم صادره از سوى حاكم بايد در نزد همه محترم شمرده شود وكسى نبايد از حكم صادره توسط حاكم برنجد.

ج- حاكم بايد خود پيش از همه، احكام را در مورد خود وديگران به اجرا درآورد ونبايد در اجراى حكم الهى با كسى مدارا كند.

3- مسلمانان بايد در نزاعهاى درونى خود، با توجّه به موارد زير، عدالت اسلامى را مبناى كار خود قرار دهند:

الف- همه مسلمانان، به ويژه رهبران سياسى ومذهبى بايد تمام تلاش خود را براى خاموش كردن آتش نزاع، بر مبناى آشتى مورد قبول دو طرف به كار بندند.

ب- جامعه اسلامى بايد بر رعايت بندهاى صلح دوطرف نزاع نظارت كند وبا مشاهده تجاوز يكى از دو طرف متخاصم بر ديگرى به هر وسيله اى كه شده با گروه متجاوز به مقابله برخيزد.

ج- رهبرى امّت بايد ميان دوطرف نزاع، به عدالت صلح وآشتى برقرار نمايد وحتّى از حقوق طرف متجاوز نيز كم نگذارد، بلكه با اداى حقوق تمام اطراف نزاع، قسط وعدل را محقّق سازد.

4- مسلمانان به هنگام جهاد با دشمنان نبايد از چهارچوب عدل وقسط خارج شوند كه اين امر با پايبندى به احكام اسلامى زير ميسّر ميشود:

الف- مسلمانان تنها با كسانى مى توانند به جنگ بپردازند كه يا خود با مسلمانان به ستيزه برخاسته و يا با دشمنان ستيزه جوى مسلمانان هم پيمان شده باشند.

ب- از سويى جايز است، به كسانى كه با ما ستيزه ندارند وما را از شهر وديار خود بيرون نرانده اند، نيكى كنيم وعدل وقسط را درباره ايشان به اجرا درآوريم.

ج- تجاوز به حقوق ديگرى، مگر در صورت تجاوز وى به حق ما جايز نيست.

د- در هنگام مقابله به مثل وپاسخ به تجاوز، واجب است از چهارچوب تقوى خارج نشويم زيرا خروج از حد ومرز در اين هنگام جايز نيست، وتنها به ميزان تجاوز طرف مقابل مى توان واكنش نشان داد.

3- عدل در مسؤوليت وپاداش‌

خداوند متعال مى فرمايد:

إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَ إِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ الْآخِرَةِ لِيَسُوءُوا وُجُوهَكُمْ وَ لِيَدْخُلُوا الْمَسْجِدَ كَمَا دَخَلُوهُ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ لِيُتَبِّرُوا مَا عَلَوْا تَتْبِيراً

«

اسراء، 7».

«اگر نيكى كنيد، به خودتان نيكى مى كنيد واگر بدى كنيد باز هم به خود مى كنيد. وهنگامى كه وعده دوم فرا رسد، «آنچنان دشمن بر شما سخت خواهد گرفت كه» آثار غم واندوه در صورتهايتان ظاهر مى شود و داخل مسجد «الاقصى» مى شوند همان گونه كه بار اول وارد شدند، وآنچه را زير سلطه خود مى گيرند، درهم مى كوبند».

رهيافت وحى:

عدالت الهى در سنّت مسؤوليت وپاداش نيز نمود پيدا مى كند، از اين رو هر كس مسؤول عملى است كه انجام مى دهد ومتناسب با آن پاداش دريافت مى كند. اگر عملش نيكو باشد پاداش او نيز نيكو خواهد بود، و اگر هم عمل او شر باشد، چيزى جز كيفرى شوم نصيب وى نخواهد شد. ولى انسان مسؤول عملكرد ديگران نيست، مگر به ميزان تأثيرى كه بر عملكرد ديگران مى گذارد. از اين سنّت وقانون الهى احكام زير را مى توان دريافت:

احكام:

1- هيچكس مسؤول اعمال ديگرى نيست، هرچند طرف مقابل بر گمراهى پافشارى كند. از اين رو اگر كسى در جامعه فاسدى زندگى كند و به وظيفه خود در امر به معروف ونهى ازمنكر عمل نمايد ولى مردم به سخنان او گوش فرا ندهند، خداوند وى را بر گناه مردم آن جامعه مورد مؤاخذه قرار نخواهد داد.

2- انسان، مسؤول اعمالى كه خارج از توان وى باشند نيست. همچنين مسؤوليت اعمالى كه انسان بدانها مجبور شده ويا از روى ناچارى واضطرار بدانها دست زده، از گردن وى ساقط است.

3- در واقع حدود مسؤوليت هركس نسبت به عملكرد وتلاشش، با ميزان اراده وآزادى وى پيوند خورده وبا عملكردهاى مثبت ومنفى اش همبسته است.

حال به پاره اى از احكام توجه كنيد:

نخست: ميزان قصاص بايد به اندازه جرم فرد گناهكار باشد، نه بيشتر. لذا نمى توان از روى انتقام ويا به گمان اينكه شأن فرد زيان ديده بالاتر وبزرگتر از فرد گنهكار است، از حد واندازه جرم فراتر رفت.

دوم: نمى توان از حقّ كسى كم گذاشت ويا تلاش كسى را ناديده گرفت، همچنانكه مطالبه پاداشى فراتر از سعى وكوشش نيز جايز نيست. از اين رو بايد تمام گونه هاى تصاحب به ناحقّ اموال مردم، همچون كلاه بردارى، دزدى، احتكار، ربا، سوء استفاده ويا سرمايه گذاريهاى نامشروع را از ميان برداشت.

سوم: نمى توان تلاش كسى را كه به موجب قراردادهاى فاسدى كه تنها برخى از شرايط شرع را در بردارد انجام شده، تباه ساخت، مثلًا اگر كسى به موجب قرار داد اجاره، جعاله ويا مضاربه اى كارى را انجام دهد، بايد كار وتلاش وى را به حساب آورد، هرچند قرارداد، فاسد باشد.

4- عدالت در عرصه اقتصاد

خداى متعال مى فرمايد:

وَ السَّمَاءَ رَفَعَهَا وَ وَضَعَ الْمِيزَانَ* أَلَّا تَطْغَوْا فِى الْمِيزَانِ* وَ أَقِيمُوا الْوَزْنَ بِالْقِسْطِ وَ لَا تُخْسِرُوا الْمِيزَانَ «رحمن، 7- 9»

«وآسمان را برافراشت، وميزان «وقانون درآن» گذاشت- تا درميزان طغيان نكنيد «واز مسير عدالت منحرف نشويد»،- و وزن را بر اساس عدل برپا داريد وميزان را كم نگذاريد».

رهيافت وحى:

والاترين ارزش در تمام زمينه هاى اقتصادى، قسط وعدالت است، از اين رو هرگاه اقتصاد از مسير عدالت خارج شود بايد بدان بازگردانده شود، هرچند اين امر از راه گذاردن قوانين نوينى صورت پذيرد، تا اين كه حقّ كسى ضايع نگردد، ذرّه اى به كسى ستم روا نشود و در پى آن كسى زيان نبيند. در واقع حكمت بنيادين بسيارى از