عزّ و جلّ عن ذلك أن يضارّ الرجل المرأة والمرأة الرجل»[1].
«بسيار اتّفاق مىافتاد كه زن هنگام جماع دست رد به سينه شوهر مىزد، ومى گفت مىترسم حامله شوم، با اينكه من بچه شيرخوار دارم و مىترسم وى را به كشتن دهم و چهبسا مىشد كه شوهر از جماع خوددارى مىكرد و مىگفت مىترسم حامله شوى، ومن مبتلا به كشتن وى شوم، و لذا در اسلام خداى تعالى نهى كرد از اينكه مرد موجب زيان زن گردد و يا زن باعث ضرر مرد شود.»
رهيافت وحى:
عدالت، رنگ و بوى زندگى انسان مؤمن است در ميان خويشاوندان، و در عرصه ارتباط با پدر و مادر و زن و فرزند. قرآن مجيد نيز دستور مىدهد تا فرزندان به نام پدرانشان خوانده شوند، چون، اين كار نزد خدا عادلانهتر است. همچنين به رفتار عادلانه ميان همسران امر مىكند، و يادآور مىشود كه در صورت عدم توانايى براى برقرارى عدالت ميان چند همسر، بايد به يكى بسنده كرد، همانگونه كه در قرآن از زيان رساندن به فرزندان نهى شده است. اين آيات ما را به استنباط احكامى در باب عدالت در خانواده رهنمون مىسازند كه عبارتاند از:
[1]- وسائل الشيعه، ج 15، باب 72، ص 18 (20 جلدى)، همان، ج 21، ص 457 (29 جلدى).
احكام:
1- حفاظت از تبار افراد واجب مىباشد، از اينرو نمىشود كسى از تبار خود جدا شده و به تبار ديگرى بپيوندد، چراكه تبار و نَسَب امرى واقعى است، نمىتوان آن را به بازى گرفت. بديگر سخن نسب و تبار افراد امرى اعتبارى نيست تا مردم بتوانند به هر نحوى كه مىخواهند در آن دست برنند.
2- واجب است بر مردان در صورت اختيار كردن بيش از يك همسر، ميان ايشان به عدالت رفتار كنند، در غير اينصورت اگر از ناتوانى خود در برقرارى عدالت ميان همسران بترسند، به يك همسر بسنده كنند.
3- مؤمنان بايد تمام حقوق را ادا كنند، بويژه:
الف- حقوق زنان، بويژه مهريه.
ب- حقوق سفيهان (كم خردان).
ج- داراييهاى يتيمانى كه به سنّ رشد رسيده باشند.
د- تقسيم ارث ميان مردان و زنان بگونهاى درست و بر مبناى شرع.
ه- مردان نمىتوانند از زنان، به اكراه ارث برند.
و- همچنين جايز نيست براى پس گرفتن مهريه زنان و يا بازگرداندن بخشى از آن آنها را تحت فشار قرار داد و يا به آزار و اذيّت آنان پرداخت، چون، مهريه و پساز عقد و دخول حقّ ثابت زنان محسوب مىشود.
4- واجب است كه مردان با زنان بگونهاى شايسته رفتار كنند، در مقابل زنان نيز بايد به وظايف خود در قبال شوهرانشان عمل كنند.
5- ميزان و معيار در روابط زناشويى، ايجاد توازنى عادلانه ميان وظايف و حقوق زن مىباشد، كه چهبسا، اين قاعده خود مبنايى باشد براى مجموعهاى از احكام شرعى:
الف- اگر به عنوان نمونه طلاقهاى ناموجّه روبه فزونى گذارند، و موجبات زيان رسيدن به زنان را بيش ازپيش فراهم آورند، فقيه عادل بايد با صدور احكامى موقّت زيان ديدن آنان را كاهش دهد. مثلًا در هنگام عقد، شرطى گذاشته شود كه بر مبناى آن مرد در صورت طلاق زن برخى از داراييهاى خود را به زن واگذارد، و يا پيش از طلاق، از راههايى كه خداوند در قرآن بدانها امر كرده، مرحلهاى براى داورى خانواده دراين امر پيشبينى شود.
ب- اگر زن بر اسكان در خانهاى مستقل پافشارى كند، در حاليكه مرد توان فراهم كردن آن را نداشته باشد، زن بايد در ازاى آن بيش از پيش بار مسايل خانه را بر دوش كشد.
ج- اگر مرد از همسر خود بخواهد تا فرزندان بيشترى براى وى بياورد، زن مىتواند نفقه بيشترى براى كم كردن سنگينى امور خانه درخواست كند، به عنوان نمونه مىتواند فراهم آوردن برخى از وسايل خانه مانند ماشين لباسشويى و خشك كن و يا وسايل پخت سريع و وسايلى ازاين دست را از مرد بخواهد.
د- زن در صورت شير دادن به فرزندانش، مىتواند دستمزد بيشتر و يا در برخى اوقات فراهم آوردن خدمتكارى را، از شوهرش طلب كند.
6- در شريعت اسلام برپايه سنّتهاى ثابت الهى، از جمله عدل،
احكامى ويژه فرزندان در نظر گرفته شده است. آن احكام عبارتاند از:
الف- استفاده از شير مادر، حقّ فرزندان مىباشد، زيرا، خوردن شير مادر براى رشد فرزندان فوايدى دربردارد كه در صورت نخوردن شير مادر هيچگاه بدست نخواهند آمد. از اينرو شير دادن از جزو وظايف مادران و پرداخت دستمزد براى آن از وظايف پدران محسوب مىشود.
ب- پدرانى كه از وجود فرزندان سود مىبرند، بايد خوراك و پوشاك و ديگر نيازمنديهاى اساسى آنها را چون آموزش، برآورده كنند، و دستمزد شيردهى مادران را نيز بپردازند.
ج- جايز نيست از فرزند به عنوان ابزارى براى زيان رساندن به پدر و يا مادر استفاده كرد، مثلًا: نبايد يكى از آندو از دوستى طرف مقابل نسبت به فرزندشان براى رسيدن به مقاصد خود سوء استفاده كند، به عنوان نمونه نبايد زن به بهانه داشتن فرزند از همبستر شدن با مرد سرباز زند، و يا مرد حق ندارد زن را به بهانه مخارج زياد فرزنددارى به كار در بيرون از خانه وادارد، چراكه، سوءاستفاده از عواطف انسانى براى بهرمند شدن از حقوق بيشتر با ارزشهاى عدل و قسط ناسازگار است.
د- براى گرفتن كودك از شير مادر بايد والدين باهم مشورت كنند و اين كار (گرفتن كودك از شير) بر مبناى رضايت هر دوطرف صورت گيرد، چراكه، فرزند نتيجه تلاش هر دو يعنى هم پدر و هم مادر مىباشد.
6- عدالت در عرصه قضاوت
قرآن كريم:
1-(فَلِذلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَقُلْ آمَنتُ بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِن كِتَابٍ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللَّهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ لَاحُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ اللَّهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا وَإِلَيْهِ الْمَصِيرُ)[1].
«پس به همين خاطر تو نيز (آنان را به سوى اين آيين واحد الهى) دعوت كن و آنچنان كه مأمور شدهاى استقامت نما، و از هوى و هوسهاى آنان پيروى مكن، و بگو:" به هر كتابى كه خدا نازل كرده ايمان آوردهام و مأمورم در ميان شما عدالت كنم، خداوند پروردگار ما و شماست، نتيجه اعمال ما از آن ما است و نتيجه اعمال شما از آن شما، خصومت شخصى در ميان ما نيست، و خداوند ما و شما را در يكجا جمع مىكند، و بازگشت (همه) به سوى اوست".»
2-(إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ النَّاسِ أَن تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعاً بَصِيراً)[2].
«خداوند به شما فرمان مىدهد كه امانتها را به صاحبانش بدهيد؛ و هنگامى كه ميان مردم داورى مىكنيد، به عدالت داورى كنيد. خداوند، اندرزهاى
[1]- سوره شورى، آيه 15.
[2]- سوره نساء، آيه 58.
خوبى به شما مىدهد. خداوند، شنوا و بيناست.»
3-(وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقاً مِن أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ)[1].
«و اموال يكديگر را به باطل (وناحق) در ميان خود نخوريد. و براى خوردن بخشى از اموال مردم به گناه، (قسمتى از) آن را (به عنوان رشوه) به قضات ندهيد، در حالى كه مىدانيد (اين كار، گناه است).»
4-(وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِن تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النّاسِ لَفَاسِقُونَ)[2].
«و در ميان آنها [/ اهل كتاب]، طبق آنچه خداوند نازل كرده، داورى كن؛ و از هوسهاى آنان پيروى مكن؛ و از آنها بر حذر باش، مبادا تو را از بعض احكامى كه خدا بر تو نازل كرده، منحرف سازند. اگر آنها (از حكم و داورى تو)، روى گردانند، بدان كه خداوند مىخواهد آنان را بخاطر پارهاى از گناهانشان مجازات كند؛ و بسيارى از مردم فاسقند.»
5-(الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ)[3].
«ماه حرام، در برابر ماه حرام. (اگر دشمنان، احترام آن را شكستند،
[1]- سوره بقره، آيه 188.
[2]- سوره مائده، آيه 49.
[3]- سوره بقره، آيه 194.
و در آن با شما جنگيدند، شما نيز حق داريد مقابله به مثل كنيد.) و تمام حرامها (قابل) قصاص است. و (بطور كلّى) هركس به شما تجاوز كرد، همانند آن بر او تعدّى كنيد. از خدا بپرهيزيد (و زيادهروى ننماييد) و بدانيد خدا با پرهيزگاران است.»
6-(وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُوْلِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ)[1].
«و براى شما در قصاص، حيات و زندگى است، اى صاحبان خرد! شايد شما تقوا پيشه كنيد.»
حديث شريف:
1- روايت شده كه امام صادق عليه السلام روزى به يارانشان فرمودند:
«وإيّاكم أن يخاصم بعضكم بعضاً إلى أهل الجور، ولكن انظروا إلى رجل منكم يعلم شيئاً من قضايانا فاجعلوه بينكم، فإنّي قد جعلته قاضياً فتحاكموا إليه»[2].
«از بردن نزاعهاى خود نزد ستمكاران برحذر باشيد، ولى در ميان خود ببينيد چه كسى چيزى از مسايل ما را مىداند، پس من او را قاضى ميان شما قرار دادم، پس شما (نيز) حكم از او خواهيد.»
2- اميرمؤمنان عليه السلام فرمودهاند:
«قال لي رسول اللَّه صلى الله عليه و آله لمّا وجّهني إلى اليمن:" إذا تحوكم إليك فلا تحكم
[1]- سوره بقره، آيه 179.
[2]- مستدرك وسائل الشّيعه، ج 17، ص 240، كتاب القضاء، باب 1، ح 3.
لأحد الخصمين دون أن تسمع من الآخر" قال: فما شككت في قضاء بعد ذلك»[1].
«وقتى رسول خدا صلى الله عليه و آله مرا روانه يمن ساختند به من فرمودند:" اگر براى داورى شكايت نزد تو آورده شد، پس بدون شنيدن سخنان يكى از طرفهاى دعوى براى ديگرى حكم صادر نكن" فرمود: پساز آن هيچگاه در امر قضاوت دچار ترديد نشدم.»
3- همچنين در توصيه امام عليه السلام به محمّد بن ابي بكر چنين آمده كه:
«لا تقض في أمر واحد بقضاءين مختلفين، فيختلف أمرك وتزيغ عن الحقّ
، وأحبّ لعامّة رعيّتك ما تحبّ لنفسك وأهل بيتك، واكره لهم ما تكره لنفسك وأهل بيتك، فإنّ ذلك أوجب للحجّة، وأصلح للرعيّة..»[2].
«در يك امر به دوگونه داورى مكن، چه رويهات مختلف مىشود و از حق منحرف خواهى شد، و براى تمام رعايايت دوست بدار آنچه را كه براى خود و خانوادهات دوست مىدارى، و نپسند برايشان آنچه را كه براى خود و خانوادهات نمىپسندى، چه آن براى حجّت واجبتر و براى رعايا شايستهتر است.»
4- همچنين اميرمؤمنان عليه السلام وقتى مالك اشتر را به ولايت مصر منصوب ساختند در نامه مبارك خود به وى چنين فرمودند:
«انظر في القضاء بين النّاس نظر عارف بمنزلة الحكم عند اللَّه، فإنّ الحكم
[1]- بحارالأنوار، ج 101، باب 4، ص 275، ح 2.
[2]- بحارالانوار، ص 276، ح 3، باب 4، احكام الولادة.