سوم- تغذيه، پيوندى اجتماعى
غذا روان را گشايش و آرامش مىبخشد، حال آنكه خود از انقباض وتنگنا خبر مىدهد. بنابراين مىتوان از آن براى سامان بخشى به روابط اجتماعى، چه در چارچوب خانواده و چه در بيرون از آن، استفاده كرد. از همين رو اسلام، مجموعه آموزههايى را دراين باب به مؤمنان مىآموزد كه روابط اجتماعىايشان را مستحكمتر مىسازند. پارهاىاز آنها عبارتانداز:
الف- غذا خوردن به تنهايى امرى ناپسند مىباشد. از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده است كه:
«إنّ رسول اللَّه صلى الله عليه و آله لعن ثلاثة: آكل زاده وحده، وراكب الفلاة وحده، والنائم في بيت وحده»[1].
«همانا رسول خدا سه گروه را نفرين كردهاند، (نخست) كسى كه به تنهايى غذاى خود را بخورد، (دوّم) كسى كه به تنهايى در صحرا مسافرت كند، (سوم) كسى كه به تنهايى در خانهاى بخوابد.»
ب- دسته جمعى غذا خوردن نيز مستحب است. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دراين باره فرمودهاند:
«أحبّ الطعام إلى اللَّه ما كثرت عليه أيدي المؤمنين»[2].
«محبوبترين غذا در نزد خدا آن است كه دستان مؤمنين بيشترى به سوى آن برده شود.»
[1]- مستدرك وسائل الشّيعه، ج 16، أبواب آداب المائدة، ص 315، باب 89، ح 1.
[2]- همان، باب 12، ص 231، ح 5.
از اميرمؤمنان على عليه السلام نيز نقل شده كه فرمودند:
«أكثر الطعام بركة ما كثرت عليه الأيدي»[1]
. «با بركترين غذا آن است كه دستان بيشترى بسويش برده شود.»
ج- همچنين مهمان دعوت كردن، و بزرگداشتن مهمان امرى مستحب شمرده مىشود. از حضرت على عليه السلام روايت شده كه فرمودند:
«إنّ من مكارم الأخلاق إقراء الضيف»[2].
«بيگمان مهمان دعوت كردن از مكارم اخلاق است.»
د- پذيرش دعوت مؤمن نيز مستحب است. از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمودند:
«مَن لم يجب الدعوة، فقد عصى اللَّه ورسوله»[3].
«هركس دعوت را نپذيرد، پس بيگمان از خدا و پيامبرش نافرمانى كرده است.»
ه- از سويى اطعام و غذا دادن به ديگران، مستحبّ مؤكّد است. از اميرمؤمنان حضرت على عليه السلام نقل شده كه فرمودند:
«لئن أجمع نفراً من إخواني على صاع أو صاعين، أحبّ إليَّ من أن أخرج إلى سوقكم هذه فأعتق نسمة»[4].
[1]- همان، ص 231، ح 6.
[2]- همان، باب 20، ص 241، ح 1.
[3]- مستدرك الوسائل، ج 16، باب 15، ص 235، ح 5.
[4]- همان، باب 26، ص 250، ح 1.
«اگر چند نفر از برادرانم را بر يك يا دو پيمانه غذا دعوت كنم، محبوبتر از آن است كه به سوى بازار شما بيرون آيم و يك بنده را آزاد سازم.»
امام صادق عليه السلام نيز فرمودهاند:
«إطعام مؤمن يعدل عتق رقبة»[1].
«اطعام يك مؤمن معادل آزاد ساختن يك بنده است.»
و- حتّى گذاشتن لقمه در دهان يك مؤمن نيز مستحب است. از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمودند:
«من ألقم في فم أخيه المؤمن لقمة حلو لا يرجو لها رشوة، ولا يخاف بها من شرّه، ولا يريد إلّاوجهه تعالى، صرف اللَّه عنه بها مرارة الموقف يوم القيامة»[2].
«هركس در دهان برادر مؤمن خود لقمه شيرينى بگذارد و از اين كارخود رشوهاى را قصد نكرده باشد و يا از ترس آن برادر مؤمن اين كار را نكرده باشد و تنها براى خدا اين كار را بكند، خداوند سختى ايستادن روز قيامت را از او برمىگرداند.»
ز- همچنين مستحب است ساكنان يك شهر، برادران رهگذر ومسافر خود را براى غذا دعوت كنند. از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمودند:
«إذا دخل رجل بلدة فهو ضيف على من بها من أهل دينه حتّى يرحل عنهم
، ولا ينبغي للضيف أن يصوم إلّابإذنهم لئلا يعملوا له الشيء، فيفسد عليهم
[1]- همان، ص 250، ح 2.
[2]- مستدرك الوسائل، ج 16، باب 63، ص 287، ح 2.
ولا ينبغي لهم أن يصوموا إلّابإذنه لئلا يحتشمهم فيترك لمكانهم»[1].
«هرگاه مردى وارد شهرى شود، تا وقتى كه از آن شهر خارج شود مهمان برادران دينى خود در آن شهر مىباشد، و مهمان اجازه ندارد بدون اذن ميزبان روزه بگيرد، تا اينكه براى او كارى انجام ندهند، و سپس او زحمت ايشان را تباه سازد. همچنين ميزبانان نيز نمىتوانند روزه بگيرند مگر به اذن ميهمان، تا اينكه مهمان شرمسار نشود و ايشان را به حال خود رها سازد و برود.»
ح- همچنين تكريم كردن مهمان و احترام به وى مستحب مىباشد، از رسول اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه:
«مَن كان يؤمن باللَّه واليوم الآخر فليكرم ضيفه»[2].
«هركس به خدا و روز فرجام ايمان دارد پس بايد مهمان خود را احترام كند.»
از اميرمؤمنان نيز دراين باره نقل شده كه فرمودند:
«أكرم ضيفك وإن كان حقيراً»[3].
«مهمان را تكريم كن هرچند خوار و حقير باشد.»
در واقع از اهلبيت عليهم السلام آموزههاى فراوانى در باب تكريم مهمان و آداب مهماندارى به دست ما رسيده كه اين آموزهها موجب استحكام
[1]- همان، باب 31، ص 254، ح 1.
[2]- مستدرك الوسائل، ج 16، باب 34، ص 259، ح 1.
[3]- همان، ح 2.
پيوندهاى برادران مؤمن با يكديگر مىشود و امر غذا خوردن را به يكى از مناسبات موفّق اجتماعى بدل مىسازند.
چهارم- غذا و تدبير معيشت
انسان مىبايست راه اقتصاد و ميانهروى را در معيشت برگيرد و به اندازه توانايى و وسعش به امر تغذيه اهتمام ورزد، چون، بر انسان نسبت به امورى كه بر آنها توانايى ندارد، تكليفى بار نمىشود. از سويى خداوند متعال بيشاز نياز بشر، غذا فراهم آورده، بگونهاى كه هر مؤمنى مىتواند بدون اينكه متحمّل سختى و يا زيانى بشود گليم خود را از آب بيرون كشد.
در آنچه خواهد آمد به برخى آموزههايى كه دراين باب وارد شده اشاراتى خواهد رفت:
الف- مستحب است انسان با توجّه به توان و وسع خود، ميزان غذايش را تنظيم كند. از امام صادق عليه السلام دراين باره نقل شده كه:
«ليس في الطعام سرف»[1].
«در غذا نبايد اسراف كرد.»
ب- معمولًا مهمانيها به ابزارى براى پرزرق و برق كردن سفرهها بدل شدهاند، حال آنكه اسلام از اين امر نهى مىكند، و در واقع مستحب است كه مهمان، ميزبان را به سختى نيندازد. از امام حسين عليه السلام روايت شده كه فرمودند:
[1]- مستدرك الوسائل، ج 16، باب 24، ص 247، ح 1.
«دعا رجل أمير المؤمنين عليّ بن أبي طالب، فقال له: أجبت على أن تضمن لي ثلاث خصال، قال: وما هي يا أمير المؤمنين؟ قال: أن لا تدخل عليَّ شيئاً من خارج، ولا تدخر عنّي شيئاً في البيت، ولا تجحف بالعيال، قال: ذلك لك
، فأجابه عليّ عليه السلام»[1].
«مردى اميرمؤمنان على بن ابيطالب را به منزل خود خواند، پس (آنحضرت) به وى فرمودند: به اين شرط كه سه چيز را درباره اين دعوت تضمين كنى دعوتت را اجابت مىكنم، مرد گفت: آن سه شرط چيستند يا اميرالمؤمنين؟ آنحضرت فرمود: اينكه براى من چيزى از بيرون نياورى، و چيزى از آنچه در خانه هست از من دريغ نكنى، و اينكه به خانواده خود ستم نكنى، آن مرد گفت: آن سه شرط را فراهم مىآورم، پس على عليه السلام دعوت وى را پذيرفتند.»
از سويى مستحب است مهمان، آنچه را كه ميزبان برايش آماده مىكند، ناچيز نشمارد. از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دراين باره نقل شده:
«ومن احتقر ما يقرب إليه أخوه لم يزل في مقت اللَّه يومه وليلته»[2].
«و هركس آنچه را كه برادرش به او تقديم مىكند، كوچك شمارد، همچنان شب و روز مورد غضب خدا خواهد بود.»
همچنين مستحبّ است كه ميزبان از آنچه ميآورد شرمسار نشود. از رسول خدا نقل شده كه فرمودند:
[1]- همان، باب 19، ص 239، ح 1.
[2]- مستدرك الوسائل، ج 16، باب 18، ص 239، ح 1.
«أكرم أخلاق النبيّين والصدّيقين والشهداء والصالحين التزاور في اللَّه، وحقّ على المزور أن يقرّب إلى أخيه ما تيسّر عنده ولو لم يكن إلّاجرعة من ماء، فمن احتشم أن يقرّب إلى أخيه ما تيسّر عنده، لم يزل في مقت اللَّه يومه وليلته»[1].
«شريفترين اخلاق پيامبران و صدّيقان و شهدا و شايستگان، ديدار كردن با ديگران براى خدا مىباشد، و حقّى است بر گردن ميزبان كه براى برادرش از هر آنچه دارد چيزى آماده و به وى تقديم كند، هر چند جرعهاى آب باشد، پس هركس از اينكه از هر آنچه دارد چيزى براى برادرش آماده كند، شرمسار شود، همچنان روز و شب مورد خشم خدا خواهد بود.»
ج- جايز نيست كسى غذايى بيشاز توان خود فراهم كند تا بدان وسيله رياكارى و شهرتطلبى نمايد. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مىفرمايند:
«مَن أطعم طعاماً رئاء وسمعة، أطعمه اللَّه من صديد جهنّم، وجعل ذلك الطعام ناراً في بطنه حتّى يقضي بين النّاس يوم القيامة»[2].
«هركس از روى ريا و براى كسب اعتبار اطعام كند، خداوند او را از چرك جهنّم اطعام خواهد كرد، و آن غذا را تا روز قيامت كه ميان مردم داورى مىكند، به آتشى در شكمش تبديل مىكند.»
د- به نظر مىرسد اسراف در غذا به سهلانگارى در بهره بردن از خوراكيها منجر مىشود. ازاين رو اسلام تعاليمى را در باب اهمّيّت دادن به غذا بيان مىدارد. يكى از اين تعاليم كراهت ناتمام گذاشتن ميوه و انداختن
[1]- همان، باب 17، ص 239، ح 3.
[2]- مستدرك الوسائل، ج 16، باب 30، ص 254، ح 1.
آن دراين حالت مىباشد. روايت شده كه امام صادق عليه السلام در خانه خود به ميوهاى نيم خورده كه در گوشهاى افتاده بود برخوردند، آنحضرت خشمگين شده و فرمودند:
«ما هذا؟ إن كنتم شبعتم، فإنّ كثيراً من النّاس لم يشبعوا، فأطعموه من يحتاج إليه»[1].
«اين چيست؟ اگر سير شدهايد، (بدانيد) كه بسيارى از مردم هنوز سير نشدهاند، پس آن (- ميوه) را به كسى كه بدان نيازمند است بدهيد.»
همچنين مستحب است با فراهم آمدن نان بر سر سفره منتظر چيز ديگرى نمانده، و شروع به خوردن كنيم. از اميرمؤمنان على عليه السلام روايت شده كه فرمودند:
«أكرموا الخبز، فإنّ اللَّه تبارك وتعالى أنزل له بركات السماء، قيل: وما إكرامه؟ قال: إذا حضر لم ينتظر به غيره»[2].
«نان را تكريم كنيد و بزرگ داريد، چون، خداوند تبارك وتعالى براى آن بركاتى از آسمان فروفرستاده، گفته شد: چگونه نان را تكريم كنيم؟ امام فرمودند: هرگاه فراهم آمد منتظر چيز ديگرى نمانيد.»
همچنين مستحب است قرص نان را كوچك گرفت. از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله دراين باره روايت شده كه:
«صغّروا رغافكم، فإنّ مع كل رغيف بركة»[3].
[1]- همان، باب 61، ص 287، ح 1.
[2]- مستدرك الوسائل، ج 16، باب 73، ص 303، ح 1.
[3]- همان، باب 76، ص 304، ح 1.