مىبخشد.»
2- اميرمؤمنان عليه السلام نيز دراين باره فرمودند:
«التجمّل من أخلاق المؤمنين»[1].
«خودآرايى از اخلاق مؤمنان است.»
3- امام باقر عليه السلام فرمودند:
«أكثروا من الدواجن في بيوتكم، يتشاغل بها الشياطين عن صبيانكم»[2].
«بر تعداد ماكيانى كه درخانه نگهمىداريد بيفزاييد، چون، ماكيان شياطين را از كودكانتان وانهاده، به خود مشغول مىسازند.»
4- حضرت امام رضا عليه السلام از پدران بزرگوار خود اينگونه روايت كردهاند:
«الطيب نُشرة، والعسل نشرة، والركوب نشرة، والنظر إلى الخضرة نشرة»[3].
«عطر، عسل و نگاه كردن به سبزهزار و سوار كارى، موجب انبساط خاطر مىشوند.»
5- از آنحضرت همچنين روايت شده كه فرمودند:
[1]- غررالحكم، ص 435.
[2]- وسائل الشّيعه، ج 8، كتاب الحجّ، أبواب أحكام الدواب، باب 34، باب 381، ح 5، (20 جلدى)، همان، ج 11، ص 512، (29 جلدى).
[3]- بحارالأنوار، ج 73، ص 141، ح 4.
«كنس الفناء يجلب الرزق»[1].
«جارو كردن حيات خانهها موجب كسب روزى مىشود.»
6- از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه در روزنههاى سقف بخور مىسوزانيدند.[2]
7- ابو خديجه مىگويد: ديدم كه در خانه ابى عبداللَّه عليه السلام آية الكرسى گرداگرد خانه و در محرابش به نگارش درآمده بود.[3]
8- محمّد بن مسلم مىگويد: از ابا عبداللَّه عليه السلام درباره كشيدن تصاوير درخت و خورشيد و ماه پرسيدم، آنحضرت فرمودند:
«لا بأس، ما لم يكن فيه شيء من الحيوان»[4].
«اگر از تصوير حيوانات درآن استفاده نشود، اشكالى ندارد.»
رهيافت وحى:
خداوند نه تنها آراستگى دنيوى را بر مؤمنين حرام نكرده، بلكه دستور داده تا به هنگام رفتن به مساجد، مؤمنان خود را بيارايند. در واقع برخوردارى از زينت و آراستگى، موجب برقرارى محبّت ميان مردم مىشود. زنان نيز مىتوانند در خانه و براى افراد محرم خانه زينت كنند، ولى
[1]- بحارالأنوار، ج 73، ص 176، ح 10.
[2]- همان، ص 143، ح 1.
[3]- همان، ص 151، ح 20.
[4]- همان، ص 160، ح 11.
جايز نيست تا زينتهاى خود را براى بيگانگان آشكار سازند. از سويى در آيات قرآنى خداوند متعال، خانههاى با دربها و تختهاى آراسته و زينت شده را در شمار زخارف دنيا محسوب كرده، همچنين روايات متعدّدى به محبوب بودن زيبايى و آراستگى در نزد خدا اشاره دارند. بيگمان، خانه به عنوان محلّ سكونت انسانها مىتواند يكى از برجستهترين مصاديق آراستگى باشد.
احكام:
آراستگى و زيبايى خانه بسته به موارد زيراست:
1- امكان نگريستن به زيباييهاى طبيعت شامل نظر افكندن به ستارگان در شب، و امكان ديدن سبزهزار و رودخانه در روز.
2- نگهدارى كردن از حيوانات اهلى همچون پرندگان و ماكيان. در واقع احاديث بسيارى در استحباب نگهدارى ماكيان و حيوانات اهلى در خانه وارد شده است.
3- وجود سبزه و گل و ريحان در خانه براى انبساط خاطر.
4- وجود آب، بويژه- در صورت امكان- جوى آب جارى در خانه، چون، زيبايى خانههاى بهشتى به درختانى است كه از زيرشان نهرهايى جارى مىباشند.
5- پاكيزگى، بخور دادن، روشن كردن چراغ در شب و استفاده از تصاوير منظرههاى طبيعى در خانه، كه احاديث زيادى در موردشان وارد شده است.
6- نگاشتن آيات الهى و آراستن خانه به قرآن، كه بر زيبايى خانه مىافزايد و همانگونه كه روايات بيان مىدارند خانه را از شرّ اجنّه و بلايا حفظ مىكند.
مواردى كه بدانها اشاره كرديم، نمودهاى آراستگى مورد اشاره نصوص و متون دينى بودند، البتّه بجز اين موارد، موارد ديگرى را نيز مىتوان از بيان ويژگىهاى خانههاى بهشتى، دريافت كرد، ولى نمىتوان مفاهيم زيبايى شناختى را عموميّت بخشيد، چراكه حسّ زيبايىشناسى مردم با يكديگر متفاوت است، بنابراين هر نسل و يا گروه و قومى بايد زينتهاى خود را بر مبناى حسّ زيبايىشناسى خود و با توجّه به پديدارهايى كه به ايشان انبساط خاطر مىدهد و يا چشمهاى ايشان را نوازش مىدهد، برگزينند. از اين جمله مىتوان به بهرهمندى از شكلهاى آرامبخش هندسى و رنگهاى درخشان متناسب با يكديگر، و برخوردارى از چراغها و لوسترها و تختها و كالاها و فرشهايى كه بر زيبايى خانه مىافزايند، اشاره كرد. بديگر سخن آنچه در زينت براى ما مهم است لذت ديدارى و انبساط خاطر و حسن خلق و والايى ادب و دوستى و محبّتى است كه از آن زيباييها حاصل مىآيند، البتّه با اين شرط كه حدود و موازين شرعى در نظر گرفته شود اين امور ما را به ورطه اسراف و تجمّل گرايى دچار نسازند.
5- سادگى و دورى از زيادهروى
قرآن كريم:
1-(وَالَّذِينَ إِذَا أَنفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا وَكَانَ بَيْنَ ذلِكَ قَوَاماً)[1].
«و كسانى كه هرگاه انفاق كنند، نه اسراف مىنمايد و نه سختگيرى؛ بلكه در ميان اين دو، حد اعتدالى دارند.»
2-(وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفاً أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمّانَ مُتَشَابِهاً وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِن ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَايُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ)[2].
«اوست كه باغهاى معروش [/ باغهايى كه درختانش روى داربستها قرار دارد،] و باغهاى غير معروش [/ باغهايى كه نياز به داربست ندارد] را آفريد؛ همچنين نخل و انواع زراعت را، كه از نظر ميوه و طعم باهم متفاوتند؛ و (نيز) درخت زيتون و انار را، كه از جهتى باهم شبيه، و از جهتى تفاوت دارند؛ (برگ و ساختمان ظاهريشان شبيه يكديگر است، در حالى كه طعم ميوه آنها متفاوت مىباشد.) از ميوه آن به هنگامى كه به ثمر مىنشيند، بخوريد؛ و حق آن را به هنگام درو، بپردازيد؛ و اسراف نكنيد، كه خداوند مسرفان را دوست ندارد.»
3-(وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً)[3].
[1]- سوره فرقان، آيه 67.
[2]- سوره انعام، آيه 141.
[3]- سوره اسراء، آيه 26.
«و حق نزديكان را بپرداز، و (همچنين حقِّ) مستمند و وامانده در راه؛ را و هرگز اسراف و تبذير مكن.»
4-(وَأَصْحَابُ الشِّمَالِ مَا أَصْحَابُ الشِّمَالِ* فِي سَمُومٍ وَحَمِيمٍ* وَظِلٍّ مِن يَحْمُومٍ* لَابَارِدٍ وَلَا كَرِيمٍ* إِنَّهُمْ كَانُوا قَبْلَ ذلِكَ مُتْرَفِينَ)[1].
«و اصحاب شمال، چه اصحاب شمالى (كه نامه اعمالشان به نشانه جرمشان به دست چپ آنها داده مىشود)!* آنها در ميان بادهاى كشنده و آب سوزان قرار دارند،* و در سايه دودهاى متراكم و آتشزا!* سايهاى كه نه خنك است و نه آرامبخش.* آنها پيشاز اين (در عالم دنيا) مست و مغرور نعمت بودند،»
حديث شريف:
1- در حديثى از اميرمؤمنان عليه السلام اينگونه آمده:
«خمس تذهب ضياعاً سراج تقده في شمس
؛ الدهن يذهب، والضوء لا ينتفع به...»[2].
«پنج چيزند كه بيهوده تلف مىشوند (از آن پنج چيز يكى را اينگونه شرح مىدهند:) چراغى كه در نور خورشيد برافروخته شده باشد؛ كه روغنش هر آن از ميان مىرود، ولى كسى از نور چراغ بهرهاى نمىبرد...»
2- از امام صادق عليه السلام روايت شده كه فرمودند:
[1]- سوره واقعه، آيات 41- 45.
[2]- بحارالأنوار، ج 73، ص 164، باب 33، ح 4.
«كلّ بناء ليس بكفاف، فهو وبال على صاحبه يوم القيامة»[1].
«هر بنايى كه به اندازه لازم نباشد، در روز قيامت گريبانگير صاحبش خواهد بود.»
3- همچنين آنحضرت در حديث ديگرى فرمودند:
«إذا بنى الرجل فوق ثمانية أذرع نودي: يا أفسق الفاسقين، أين تريد؟»[2].
«اگر مردى (خانه خود را در زمينى) بيشاز هشت ذراع بسازد مخاطب قرار مىگيرد كه: اى فاسقترين فاسقان مگر كجا مىخواهى زندگى كنى؟»
4- از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده كه فرمودند:
«مَن بنى بنياناً رياءً وسمعة، حمله يوم القيامة من الأرض السابعة وهو نار تشتعل، ثمّ يطوّق في عنقه ويلقى في النار، فلا يحبسه شيء منها دون قعرها إلّا أن يتوب، قيل: يا رسول اللَّه، كيف يبني رياءً وسمعة؟ قال: يبني فضلًا على ما يكفيه، استطالة منه على جيرانه ومباهاة لإخوانه»[3].
«هركس بنايى را از روى ريا و براى بالابردن اعتبار خود در نزد سايرين بسازد، روز قيامت آن خانه را در حالى كه به آتش شعلهور تبديل شده، با خود از هفتمين طبقه زمين حمل خواهد كرد، سپس آن خانه را به گردنش طوق زده، به آتشش مىاندازند، (وقتى به آتش مىافتد) هيچيك از طبقات جهنّم نمىتوانند هبوط وى را متوقّف سازند (و وى را در خود جاى دهند) مگر طبقه
[1]- بحارالأنوار، ص 150، ح 10.
[2]- همان، ح 14.
[3]- همان، ص 149، ح 4.
انتهايى و قعر جهنّم، مگر اينكه توبه كند، پرسيده شد: اى رسول خدا! ساختن بنا بر اساس ريا چگونه است؟ آنحضرت فرمودند: آنكه كسى بيشاز نيازش و از روى فخر فروشى به همسايگان و مباهات كردن به خانه در برابر برادرانش، خانه را بسازد.»
رهيافت وحى:
در واقع اسراف چيزى جز فرا رفتن از حدّ متعارف در امور زندگى نمىباشد، كه وقتى به يكى از امور زير منجرّ شود از جمله مذمومات و مكروهات (وچه بسا از محرمات) محسوب مىشود:
1- اگر به اتلاف بيهوده مال بى آنكه سودى عقلايى در برداشته باشد منجر شود؛ مانند روشن كردن چراغ در روز روشن.
2- اگر بيشاز نيازمندى باشد؛ همچون فراهم آوردن خانهاى با دهها اتاق براى خانوادهاى كوچك كه خانهاى با سه و يا چهار اتاق ايشان را كافى است.
3- اگر به ابزارى براى تباه ساختن افكار عمومى و به وسيلهاى براى فخرفروشى به ديگران بدل شود.