احكام صله رحم
درآمد:
خواست دين باوران تشكيل جامعهاى تمدّنى براى گرد آمدن بشريّت مىباشد، كه راه رسيدن به اين هدف پيوند دادن تكتك اعضاى جامعه به يكديگر است. و اين پيوند نيز از رهگذر همپوشانى دو ساحت همبسته باهم كه يكى از آن دو بر ديگرى اشراف دارد امكانپذير خواهد بود.
نخستين ساحت، ساحت ربّانى مىباشد كه بوسيله ارزشهاى والاى رسالت كه خود متفرّع از ارزش ولايت الهى است سامان يافته است. و ولايت الهى خود در شبكه فرو ديش به ولايت پيامبر صلى الله عليه و آله و ائمّه عليهم السلام و سپس ولايت مؤمنان نسبت به يكديگر، منشعب مىشود. امّا ساحت دوّم، ساحت انسانى مىباشد كه نخستين حلقه ساخت زنجيروار آن، نظام خانواده است. در واقع، نظام خانواده به عنوان سنگ بناى ساختارى اين ساحت، رفتهرفته و با گذر از حلقههاى بزرگتر خاندان يا عشيره، شهر، قوم و ملّت، گسترش يافته، و با كيان تمدّنى بشريّت پيوند مىخورد، بايد توجه داشت كه ساحت ربّانى بر ساحت انسانى اشراف دارد.
1- محوريّت پيوند ولايى
قرآن كريم:
1-(وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخَافُونَ سُوءَ الْحِسَابِ)[1].
«و آنها كه پيوندهايى را كه خدا دستور به برقرارى آن داده، برقرار مىدارند؛ و از پروردگارشان مىترسند؛ و از بدى حساب (روز قيامت) بيم دارند؛...»
2-(النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِن أَنفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلَّا أَن تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُم مَّعْرُوفاً كَانَ ذلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُوراً)[2].
«پيامبر نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است؛ و همسران او مادران آنها (/ مؤمنان) محسوب مىشوند؛ و خويشاوندان نسبت به يكديگر از مؤمنان و مهاجران در آنچه خدا مقرّر داشته اولى هستند، مگر اينكه بخواهيد نسبت به دوستانتان نيكى كنيد (و سهمى از اموال خود را به آنها بدهيد)؛ اين حكم در كتاب (الهى) نوشته شده است.»
3-(وَالَّذِينَ آمَنُوا مِن بَعْدُ وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا مَعَكُمْ فَأُولئِكَ مِنكُمْ وأُولُوا الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ)[3].
[1]- سوره رعد، آيه 21.
[2]- سوره احزاب، آيه 6.
[3]- سوره انفال، آيه 75.
«و كسانى كه بعداً ايمان آوردند و هجرت كردند وبا شما جهاد نمودند، از شما هستند؛ و خويشاوندان نسبت به يكديگر، در احكامى كه خدا مقرّر داشته، (از ديگران) سزاوارترند؛ خداوند به همه چيز داناست.»
حديث شريف:
1- جهم بن حميد مىگويد: به ابا عبداللَّه عليه السلام گفتم: خويشانى دارم بر غير مذهب من، آيا ايشان بر من حقّى دارند؟ (آنحضرت) فرمودند:
«نعم، حقّ الرحم لا يقطعه شيء، وإذا كانوا على أمرك كان لهم حقّان؛ حقّ الرحم وحقّ الإسلام»[1].
«آرى، هيچ چيز نمىتواند موجب قطع حقّ خويشى شود، حال آنكه اگر بر مذهب تو بودند داراى دو حقّ مىشدند؛ حقّ خويشى و حقّ اسلام.»
2- در حديثى از امام صادق عليه السلام اينگونه نقل شده:
«إنّ رجلًا أتى النبيّ صلى الله عليه و آله فقال: يا رسول اللَّه، إنّ لي أهلًا قد كنت أصلهم وهم يؤذوني، وقد أردت رفضهم، فقال له رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: إذن، يرفضكم اللَّه جميعاً. قال: وكيف أصنع؟ قال النبيّ: تعطي من حرمك، وتصل من قطعك
، وتعفو عمّن ظلمك، فإذا فعلت ذلك كان اللَّه عزّوجلّ لك عليهم ظهيراً»[2].
«مردى نزد پيامبر صلى الله عليه و آله آمده و گفت: اى رسول خدا! خانوادهاى دارم كه با وجود اينكه با آنها پيوند خوبى داشتم مرا آزار مىدهند، اكنون مىخواهم دست
[1]- اصول كافى، ج 2، ص 157، ح 30.
[2]- بحارالأنوار، ج 71، ص 100 و 101، ح 50، كتاب العشرة، باب صلة الرحم.
رد به سينه آنان بزنم، پس پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمودند: در اينصورت، خداوند نيز دست رد بر سينه همه شما خواهد زد. (مرد) گفت: (پس) چه بكنم؟
پيامبر پاسخ دادند: به هر كسى كه تو را محروم ساخته بخشش كن، و با هركسى كه با تو قطع رابطه كرده دوباره پيوند برقرار كن، و بر هركسى كه به تو ستم روا داشته ببخشاى، پس اگر اين كار را انجام دهى خداوند متعال در برخورد با ايشان پشتيبان تو خواهد بود.»
رهيافت وحى:
چهبسا بتوان گفت بخش بزرگ آموزههاى دينى به قصد سامان دهى به روابط ميان مردم اختصاص يافتهاند، و چهارچوبهاى مدنى و يا فطرى اين روابط بسيارى از احكام الهى را به خود اختصاص دادهاند، كه اين امر خود بر ارزش والاى اين روابط صحّه مىگذارد. و سامان دادن به اين روابط، بر مبانى پايههايى استوار، از جمله مصاديق اين ارزش والا محسوب مىشود.
از اينرو آيه 21 سوره رعد نيز يكى از ويژگيهاى مؤمنان را بگونهاى مطلق، برقرارى پيوندهايى مىداند كه خداوند به برقرارى آنها امر كرده است، خواه اين پيوند، (همچون ولايت رسول خدا صلى الله عليه و آله و اهلبيت عليهم السلام) پيوندى الهى باشد، خواه (همچون صله رحم و يا حتّى همچون برقرارى پيوند با مؤمنان و پيوند با همسايگان و همشهريان و همخونان) پيوندى بشرى كه شرع بدان امر كرده باشد.
در آيه ششم سوره احزاب، بنيادىترين پيوندى كه بايد مؤمنان بدان دست يازند ولايت الهى تلقّى شده است، پيوندى كه راهبرى مؤمنان است
آن رهبرى كه نسبت به ايشان از خودشان سزاوارتر است، و حقّ گزينش دمسازى جز آن را ندارند. پساز آن نوبت به صله رحم (برقرارى پيوند خويشى) ميان مؤمنان مىرسد، كه هريك نسبت به آن از ديگرى سزاوارتراند. در واقع ايشان وارثان يكديگرند و برخى از ايشان پرداخت ديه را (در برخى موارد قضايى) بجاى ديگرى بر عهده مىگيرند، همچنانكه برقرار ساختن پيوند هميارى ميان يكديگر در امور معاش و گذران زندگى نيز الزامى مىباشد. امّا در باب رابطه مؤمنان با خويشان غير مؤمن خود بايد گفت كه: چنين رابطههايى را نمىتوان كاملًا گسست، بلكه جايز است مؤمنان به ايشان نيكى هم بكنند.
با اين تفاصيل مىتوان از مجموع اين رهيافتها احكام زير را استنباط كرد:
احكام:
1- همواره بايد احكام شريعت را بر پيوندهاى خويشى مقدّم دانست.
به عنوان نمونه اگر يكى از خويشان بخاطر انجام گناهى سزاوار كيفر ومجازات شود، نمىتوان ميانجى گرى كرد و از او در برابر حكم شرع پشتيبانى نمود.
2- هر مسلمانى بايد در درجه اوّل و مقدّم بر هر پيوندى و پيش از انتساب به خانواده و يا خاندان و عشيره، خود را يكى از اعضاى جامعه مؤمنان بداند، بنابراين سرزمين ايمان (دارالايمان) وطن مسلمانان ونخستين جايى است كه هر مسلمان بدان منتسب است. از اينرو اگر عشيرهاى در دوطرف مرز ميان سرزمين كفر و اسلام، پراكنده شوند،
بطوريكه بخشى از اعضاى عشيره در بخش اسلامى وبخش ديگر در سرزمين كفر به سربرند، بايد به حداقل ارتباط بسنده كرد، مگر اينكه خويشان ساكن در سرزمين كفر همگى از آنجا به سوى سرزمين و دولت اسلامى كوچ كنند.
3- جايز نيست، روابط خانوادگى و مناسبات خاندانى در سرزمين اسلامى به چالشهاى امنيّتى بدل شوند؛ بلكه مىبايست در صورت در گرفتن جنگ ميان دارالاسلام و دارالكفر مؤمنان براى دفاع از اسلام و دولت اسلامى در برابر پدران و فرزندان و خويشانى كه در اردوى دشمن قرار دارند بايستند و با آنها به جنگ بپردازند.
4- با اين وجود مؤمنان از كمك و يارى به خويشان خود در دارالكفر منع نشدهاند. مثلًا اگر مناطقى از دارالكفر كه خويشان ما در آنجا زندگى مىكنند دچار زمين لرزه شود، ما مىتوانيم به ايشان يارى رسانده و كمكهاى انسانى خود را برايشان ارسال كنيم.
5- همچنين اگر خويشان يك فرد مؤمن بر مذهب او نبودند، اين امر نبايد باعث قطع رابطه آنها شود. در واقع مؤمنان مىبايست در هر حالتى در قبال خويشان خود هرچند با آنها در مذهب مختلف باشند، صله رحم بجا آورند، چراكه در هر حال آنها با يكديگر پيوند خويشى دارند.
6- زمامداران جامعه ايمانى نيز بايد در عملى ساختن دستورات سخت خود، از خود نرمى نشان دهند وبا مخالفين خود قطع رابطه نكنند، به ويژه اگر اين مخالفين از خويشان ايشان باشند و يا اينكه به مسائل ناآگاه باشند.
2- پايه مدنيّت
قرآن كريم:
1-(فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِن تَوَلَّيْتُمْ أَن تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ)[1]. «اگر (از اين دستورها) روى گردان شويد، جز اين انتظار مىرود كه در زمين فساد و قطع پيوند خويشاوندى كنيد؟!»
2-(وَالَّذِينَ يَنقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ)[2].
«آنها كه عهد الهى را پس از محكم كردن مىشكنند، و پيوندهايى را كه خدا دستور به برقرارى آن داده قطع مىكنند، و در روى زمين فساد مىنمايند، لعنت براى آنهاست؛ و بدى (و مجازات) سراى آخرت!.»
3-(وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَاتَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنكُمْ وَأَنتُمْ مُعْرِضُونَ)[3].
«و (به يادآوريد) زمانى را كه از بنىاسرائيل پيمان گرفتيم كه جز خداوند يگانه را پرستش نكنيد؛ و به پدر و مادر و نزديكان و يتيمان و بينوايان نيكى
[1]- سوره محمّد صلى الله عليه و آله، آيه 22.
[2]- سوره رعد، آيه 25.
[3]- سوره بقره، آيه 83.
كنيد؛ و به مردم نيك بگوييد، و نماز را برپا داريد؛ و زكات بدهيد. سپس (با اينكه پيمان بسته بوديد) همه شما- جز عده كمى- سرپيچى كرديد؛ و (از وفاى به پيمان خود) روى گردان شديد.»
4-(يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِن نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيراً وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبَاً)[1].
«اى مردم! از (مخالفت) پروردگارتان بپرهيزيد. همان كسى كه همه شما را از يك انسان آفريد، و همسر او را (نيز) از جنس او خلق كرد؛ و از آن دو، مردان و زنان فراوانى (در روى زمين) منتشر ساخت و از خدايى بپرهيزيد كه (همگى به عظمت او معترفيد؛ و) هنگامى كه چيزى از يكديگر مىخواهيد، نام او را مىبريد (و نيز) از (قطع رابطه با) خويشاوندان خود، پرهيز كنيد. زيرا خداوند، مراقب شماست.»
حديث شريف:
1- از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمودند:
«صلة الرحم تعمِّر الديار، وتزيد في الأعمار، وإن كان أهلها غير أخيار»[2].
«صله رحم سرزمينها را آباد و بر عمرها مىافزايد، هر چند صله رحم كنندگان از برگزيدگان و اخيار نباشند.»
[1]- سوره نساء، آيه 1.
[2]- بحار الأنوار، ج 71، ص 94، در ذيل حديث 21، كتاب العشرة، باب صلة الرحم.