گياهان و حيات وحش را متعلّق به يك نسل دانست، از اينرو زياده روى و اسراف در استفاده از منابع عمومى بدون اينكه به آيندگان بينديشيم، جايز نيست.
ب- مسؤوليّت عقل:
نخست: پدران بايد مسائل سودمند در دين فرزندان و مسائلى را كه فرزندان در آينده براى پيدا كردن راهشان در زندگى بدانها نيازمندند برايشان بياموزند.
دوّم: بايد پدران محوريّت آموزش خود، به فرزندان را آموزشهاى عقيدتى، اخلاق، احكام و آداب اجتماعى قرار دهند.
احاديث شريف مصاديقى تفصيلى در امر تربيت بدست مىدهند، كه ما را به موارد آموزشى ضرورى براى فرزندان رهنمون مىسازند.
حال به برخى از اين احاديث توجّه كنيد:
1- امام صادق عليه السلام مراحل تربيت فرزندان را اينگونه بيان كردهاند:
«دع ابنك يلعب سبع سنين، ويؤدّب سبعاً، وألزمه نفسك سبع سنين، فإن أفلح، وإلّا فإنّه لا خير فيه»[1].
«بگذار فرزندت هفت سال بازى كند، و هفت سال آداب را بياموزد، و هفت سال ديگر او را (، در مسائل زندگى) با خود همراه كن، پس اگر رستگار شد (كه خوب)، و گرنه در آن فرزند خيرى نيست.»
[1]- بحارالأنوار، ج 101، ص 95، ح 40.
2- فراهم آوردن شرايط مناسب و دور نگاه داشتن فرزندان از لغزشگاههاى شيطان كه به تدريج ايشان را به تباهى مىكشاند از جمله افقهاى تربيت فرزندان مىباشد كه يكى از مصاديق، جدايى افكندن ميان دختران و پسران به هنگام خواب مىباشد. امام باقر عليه السلام فرمودهاند:
«يُفرّق بين الغلمان والنساء في المضاجع إذا بلغوا عشر سنين»[1]
. «هرگاه پسران به ده سال رسيدند بايد جاى خواب ايشان را از جاى خواب زنان جدا كرد.»
3- همچنين بايد دختران را از مظانّ تحريكات جنسى دورنگاه داشت.
در روايتى از امام صادق عليه السلام اينگونه نقل شده كه فرمودند:
«إذا بلغت الجارية ستّ سنين فلا تقبّلها، والغلام لا يُقبّل المرأة إذا جاز سبع سنين»[2].
«هرگاه دختر بچهاى به شش سال رسيد او را نبوس، و همچنين هرگاه پسر بچّهاى از هفت سال گذشت زن را نبوسد.»
4- همچنين در روايات از نزديكى كردن پدر و مادر با هم در حضور كودكان نهى شده و اين كار از برانگيزانندههاى كودك به زنا، دانسته شده است.
5- با اين تفاصيل آشكارا مىتوان حكم ديدن فيلمهاى منافى عفّت در خانه و در ميان اعضاى خانواده، و همچنين نگاه به تصاوير منافى عفّت،
[1]- بحارالأنوار، ج 101، ص 96، ح 47.
[2]- همان، ص 96، ح 47.
و يا انجام اعمال تحريكانگيز، پيش چشم كودكان، را دريافت.
6- خانه پاك آن است كه صبح و شام درآن ياد خدا كنند و به هنگام اذان از آن صداى اذان بلند شود و در آن قرآن تلاوت شود.
ج- مسؤوليّت دل:
عواطف پسنديده در دل افراد پديدار مىشود، حال اگر پدر و مادر خود سرچشمه دوستى پاك باشند، فرزندان ايشان نيز بر مبناى دوستى و محبّت رشد خواهند كرد؛ و چه فضيلتى برتر از محبّت است و آيا مگر دين چيزى جز محبّت مىباشد، آنهم محبّتى نسبت به پروردگار و اولياء خدا و همچنين محبّت نسبت به عمل صالح؟
1- در روايات منقول از حضرات معصومين عليهم السلام توجّه زيادى به مسئله عواطف و احساسات و آنچه دلها را از عقدهها پاك مىسازد، شده است.
نقل شده كه پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روزى حسنين عليهما السلام را بوسيدند، پس اقرع بن حابس گفت: من ده پسر دارم ولى تا بحال هيچيك از آنها را نبوسيدهام! پس پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمودند:
«ما علَيَّ إن نزع اللَّه الرحمة منك...»[1]
. «اگر خداوند رحمتش را از تو دور كرده است، مسؤوليّت آن متوجه من نيست...»
2- براى اينكه كودكانمان دچار عقدههاى روانى نشوند، اسلام به ما
[1]- بحارالأنوار، ج 101، ص 92، ح 17.
دستور مىدهد تا عاطفه خود را به يكسان ميان فرزندانمان تقسيم كنيم. در حديثى اينگونه آمده كه:
«اعدلوا بين أولادكم، كما تحبّون أن يعدلوا بينكم في البرّ واللطف»[1].
«در نيكى و بخشش ميان فرزندانتان به عدالت رفتار كنيد، همانگونه كه دوست داريد ميان شما به عدالت رفتار كنند.»
3- آموزههاى دينى والدين را به بردن هديه به خانه و خشنود ساختن فرزندان از اين طريق تشويق مىكنند.
از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمودند:
«من دخل السوق فاشترى تحفة فحملها إلى عياله، كان كحامل صدقة إلى قوم محاويج؛ وليبدء بالإناث قبل الذكور، فإنّه من فرّح ابنة فكأنّما أعتق رقبة من ولد إسماعيل، ومن أقرّ بعين ابن فكأنّما بكى من خشية اللَّه، ومن بكى من خشية اللَّه أدخله جنّات النعيم»[2].
«هركسى كه وارد بازار شود و ارمغانى براى خانوادهاش از بازار ببرد، همچون كسى است كه صدقهاى به نزد گروهى نيازمند ببرد؛ پس (اگر اين كار را كرد) هديه دادن را از دختران آغاز كند، چه هركسى دخترى از فرزندانش را شاد كند همانند آن است كه بندهاى از فرزندان اسماعيل را آزاد كرده باشد، و هركسى چشم پسرى از فرزندانش را روشن سازد، همانند آن است كه از ترس خدا به گريه افتاده باشد، و هركسى از خشيت الهى بگريد، خداوند او را
[1]- بحارالأنوار، ج 101، ص 92، ح 16.
[2]- همان، ص 94، ح 35.
به بهشتهاى پرنعمت داخل خواهد كرد.»
4- در اسلام از كتك زدن كودكان به عنوان وسيلهاى براى تربيت ايشان نهى شده، و براى اين كار تنها به دورى جستن از كودكان آنهم در يك مدّت كوتاه بسنده شده است.
امام كاظم عليه السلام در پاسخ كسى كه از فرزند خود شكايت نزد آنحضرت آورده بود، فرمودند:
«لا تضربه، واهجره و لا تطل»[1]
. «اورا مزن، و (تنها) از او دورى گزين و (اين كار را) به درازا مكشان.»
5- نبايد كسى بر عليه فرزند خود دعا كند. امام صادق عليه السلام دراين باره فرمودهاند:
«أيما رجل دعا على ولده أورثه الفقر»[2].
«هركس بر ضرر فرزندش دعا كند (اين كار) به تنگدستى او خواهد انجاميد.»
4- فرزندان؛ وسيله آزمايش
قرآن كريم:
1-(وَاعْلَمُوا أَنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ وَأَنَّ اللَّهَ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ)[3].
[1]- بحارالأنوار، ج 101، ص 99، باب 2، ح 74.
[2]- همان، ح 77.
[3]- سوره انفال، آيه 28.
«و بدانيد اموال و اولاد شما، وسيله آزمايش است؛ و (براى كسانى كه از عهده امتحان برآيند،) پاداش عظيمى نزد خداست.»
2-(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَاتُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَن ذِكْرِ اللَّهِ وَمَن يَفْعَلْ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ)[1].
«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! اموال و فرزندانتان شما را از ياد خدا غافل نكند! و كسانى كه چنين كنند، زيانكارانند.»
3-(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوّاً لَّكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَإِن تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ* إِنَّمَا أَمْوَالُكُمْ وَأَوْلَادُكُمْ فِتْنَةٌ وَاللَّهُ عِندَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ)[2].
«اى كسانى كه ايمان آوردهايد! بعضى از همسران و فرزندانتان دشمنان شما هستند، از آنها بر حذر باشيد؛ و اگر عفو كنيد و چشم بپوشيد و ببخشيد، (خدا شما را مىبخشد)؛ چرا كه خداوند بخشنده و مهربان است.* اموال و فرزندانتان فقط، وسيله آزمايش شما هستند؛ و خداست كه پاداش عظيم نزد اوست.»
4-(وَمَا أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُم بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِندَنَا زُلْفَى إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحاً فَأُولئِك لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ بِمَا عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ)[3].
«اموال و فرزندانتان هرگز شما را نزد ما مقرّب نمىسازد، جز كسانى كه
[1]- سوره منافقون، آيه 9.
[2]- سوره تغابن، آيات 14 و 15.
[3]- سوره سبأ، آيه 37.
ايمان بياورند و عمل صالحى انجام دهند كه براى آنان پاداش مضاعف در برابر كارهايى است كه انجام دادهاند، و آنها در غرفههاى (بهشتى) در (نهايت) امنيّت خواهند بود.»
5-(يَوْمَ لَايَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ* إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ)[1].
«در آن روز كه مال و فرزندان سودى نمىبخشد* مگر كسى كه با قلب سليم به پيشگاه خدا آيد.»
رهيافت وحى:
از آنجا كه شهوتها و خواستههاى اين جهانى در چشم مردم آراسته شدهاند، و پيروى از شهوات، خرد را مىپوشاند و عقل را در هالهاى از اميال و خواستهها فرومىبرد، از اين جهت فرزندان نيز بوتهى آزمايشى براى مردم محسوب مىشوند، و چهبسا يكى از آنها نادانسته دشمن پدر و مادر خود باشد.
[1]- سوره شعراء، آيات 88 و 89.
احكام:
بوتهى آزمايشى كه فرزندان براى هركسى فراهم مىآورند سه گونه است: آسانترين آنها آن است كه پدر و مادر در جستجوى روزى فرزندان به حرام افتند، ديگرى آن است كه از روى محبّت راه و روش فاسد فرزندان را پيش روى خود قرار دهند، و سختترين آنها آن است كه فريفته فرزندان شده، بر حق، خود بزرگ بينى ورزند. در آنچه خواهد آمد به خواست خدا به احكام و نكتههاى اين سه گونه خواهيم پرداخت:
الف- روزى حلال، موفقيّت در آزمايش
محبّت فرزندان، محبّتى مشروع است، ولى امكان دارد به ابزارى براى انجام فعل حرام بدل شود. اينكه كسى بپندارد مسؤوليّت او نسبت به فرزندان دست يازيدن به هر حرامى را دراين راستا توجيه مىكند، و نداند كه سير كردن فرزندان از راه حرام چيزى جز خيانت به ايشان محسوب نمىشود، و بهمين خاطر گوشت و خون فرزندانش را با حرام درآميزد و همين لقمههاى حرام در آينده فرزندانش را به كجروى و تباهى فراخوانند، از اين دست محبّتهاى بيجاست.
از اين نكته مىتوان احكام شرعى ذيل را استنباط كرد:
1- انسان مىبايست دورانديشى در معاش را از ياد نبرد و درگذران زندگى راهى ميانه برگيرد. هركس مىبايست از اسراف و ريخت و پاش دورى گزيند و ميان دخل و خرجش توازن برقرار سازد، تا به حرام ناچار نشود.