کتاب احکام عبادات

گرنه به شك اعتنا نورزد) مگر اينكه شك دوّم از ترشّحات كثرت‌شك محسوب شود كه دراين صورت نبايد به آن اعتنا كند.

5- همين حكم جارى است اگر در نماز معيّنى (مانند نماز عشا مثلًا) كثيرالشّك باشد. پس اگر در نماز ديگرى شك‌كند بايد به وظيفه شك عمل نمايد، همچنين اگر در مكان خاصّى كثيرالشّك باشد، چنانچه در مكان ديگرى نماز بگزارد و شك كندبايد به شك خود اعتنا كند.

6- اگر درباره خود شك كند كه آيا كثيرالشّك شده است يا نه، بنا را بر عدم بگذارد و خود را مانند افراد عادى فرض كند، امّا اگركثيرالشّك باشد ولى ترديد پيدا كند در اينكه حالت زياد شك كردن از او برطرف شده است يا نه، بنا را بر بقاى آن حالت بگذارد وخود را همچنان كثيرالشّك فرض كند و به شكهايش اعتنا نورزد.

7- اگر شخصى كه زياد شك مى‌كند، در انجام دادن ركنى از اركان نماز شك كرد و به شك خود اعتنا نورزيد ولى بعداً متوجّه شدكه آن ركن را بجا نياورده است، چنانچه مشغول ركن بعدى نشده است، مثل اينكه ركن فراموش شده ركوع باشد واو قبل‌از سجده‌متوجّه شود، بايد آن را بجا آورد امّا اگر مشغول ركن بعدى شده است، نماز او باطل مى‌شود.

8- امّا اگر عمل فراموش شده از اركان نماز نباشد، چنانچه قبل‌از شروع به ركن، متوجّه شود، آن را بايد انجام دهد و اگر بعدازركن متوجّه شود، نمازش را به اتمام برساند و آنچه را مناسب مسأله باشد از سجده سهو يا قضاى تشهّد فراموش شده يا قضاى سجده‌فراموش شده، بجا آورد.

9- اگر شخص كثيرالشّك در زياد شدن عملى شك كند و بنا را بر عدم بگذارد وسپس متوجّه شود كه آن عمل زياد شده است، چنانچه ركن باشد، نماز باطل شده است و اگر ركن نباشد، نمازش صحيح است و سجده سهو بجا آورد.

10- براى كسى كه كثيرالشّك است، جايز نيست به شك خود اعتنا كند، پس اگر در انجام دادن ركوع شك كند واجب است اعتنانكند و ركوع را بجا نياورد امّا اگر مخالفت كرد و ركوع نمود بنابر احتياط واجب بايد نمازش را اعاده نمايد.

پنجم- شك امام و مأموم‌

اگر امام جماعت در شماره ركعتهاى نماز شك كند، يا حتّى- بنابر اقوى- در عملى از اعمال نماز، شك كند (مثلًا شك كندكه سه ركعت خوانده يا چهار ركعت يا شك كند كه سجده دوّم را انجام داده است يا نه) چنانچه مأموم به ياد داشته باشد كه‌چهار ركعت خوانده يا سجده رابجا آورده وبتواند به‌امام بفهماند كه چهارركعت خوانده يا سجده را بجاآورده‌است، امام جماعت بايد به شك خود اعتنا نكند و طبق‌يادآورى ماموم عمل كند، همچنين اگر امام به ياد داشته باشد

ومأموم شك كند، بايد به‌شك خود اعتنا ننمايد ودر هردو مورد نيازى‌به‌نمازهاى احتياط نيست.

ششم- شك در ركعتهاى نماز مستحبّى:

1- اگر در شماره ركعتهاى نماز مستحبّى شك كند، چنانچه يكى از دو طرف شك، صحيح وطرف ديگر باطل باشد، بنا را برطرف صحيح بگذارد (مثل اينكه در نافله صبح بين دو وسه شك كند، بنا را بر دو بگذارد) و اگر هر دو طرف صحيح باشندمثل شك بين يك و دو، بر هر كدام بخواهد بنا را بگذارد و بهتر اين است كه هميشه بنابر شماره كمتر بگذارد.

2- كم شدن ركن در نماز مستحبّى، باطل كننده نماز است امّا زياد شدن ركن آن را باطل نمى‌كند بنابراين اگر جزئى از نماز رافراموش كند و در حاليكه مشغول به ركن است يادش بيايد، آن جزء فراموش شده را بجا آورد و سپس ركن را هم اعاده كند و اشكالى‌ندارد مثل اينكه اگر در ركوع يادآور شود كه حمد و سوره را نخوانده است، برگردد و راست بايستد و حمد و سوره را بخواند و سپس‌دوباره به ركوع رود.

3- اگر در عملى از اعمال نماز مستحبّى، چه ركن باشد يا غير ركن، شك كند، تا زمانى كه از محل آن نگذشته است، بجا آورد واگر از محلّ آن گذشته است به شك خود اعتنا ننمايد.

4- اگر شك كند كه اساساً نماز مستحبّى را بجا آورده است يا نه، چنانچه آن نماز مانند نماز جعفر طيّار وقت معيّنى نداشته‌باشد، بنا بگذارد كه نخوانده است وهمچنين است اگر مثل نافله يوميه (مانند نافله صبح) وقت معيّنى داشته باشد وپيش ازگذشتن وقت، شك كند كه آن رابجا آورده يا نه، ولى اگر بعداز گذشتن وقت شك كند كه خوانده است يا نه، نبايد به شك خود اعتنا كند.

5- اگر در نماز مستحبّى دو ركعتى گمان برد كه سه ركعت يا بيشتر خوانده است، به گمانش اعتنا نكند و نمازش صحيح است امّااگر به چيز درستى گمان برد، به گمانش عمل كند چنانكه گمان كند كه يك ركعت خوانده است، بنابر احتياط مستحبّ، ركعت دوّم‌را بخواند.

6- اگر در نماز مستحبى كارى كند كه در نماز واجب موجب سجده سهو مى‌شود يا اگر تشهّد يايك سجده را فراموش كند، لازم‌نيست سجده سهو، يا قضاى تشهّد و يا سجده فراموش شده رابجا آورد.

سوم- شكهاى صحيح و معتبر

قبل‌از ذكر احكام شكهاى صحيح لازم است دو نكته ذكر شود:

1- شكهاى صحيح نه‌گانه كه شكهاى معتبر هم ناميده مى‌شود، موجب بطلان نماز نمى‌شود

ونمازگزار در هر كدام از اقسام آن‌وظيفه خاصى دارد كه بايد بدان عمل كند. اين شكها اختصاص‌به نمازهاى چهارركعتى مانند ظهر و عصر و عشا دارد زيرا چنانكه قبلًا گفته شد شك در شماره ركعتهاى نمازهاى دو يا سه ركعتى‌موجب باطل شدن نماز مى‌شود.

2- اگر يكى از اقسام نه گانه شكهاى معتبر براى نمازگزار پيش آيد، بايد از ادامه نماز توقّف كند و فوراً فكر كند. اگر با فكر كردن‌به علم و يقين يا ظنّ غالب نسبت به يكى از دو طرف شك دست يافت طبق آن عمل كند، امّا اگر به يقين يا گمان غالب نرسيد، طبق‌وظايف آتى عمل نمايد.

اقسام شكهاى صحيح‌

اقسام شكهاى صحيح عبارتنداز:

1- اگر بعداز كامل كردن هر دو سجده، بين دو و سه ركعت، شك كند بايد بنا بگذارد براينكه سه ركعت خوانده و يك ركعت‌ديگر بخواند و نماز را تمام كند و بعداز نماز يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته بجا آورد و احتياط واجب آن است‌كه يك ركعت ايستاده بخواند.

يادآورى:

نكته قابل ذكر اينكه: بنابر اقوى كامل كردن دو سجده، با اتمام ذكر واجب در سجده دوّم تحقّق مى‌يابد اگرچه احتياط واجب‌مقتضى است كه اگر شك بعداز اتمام ذكر و قبل‌از سر برداشتن از سجده دوّم، اتّفاق افتاده باشد، هم به وظيفه شك عمل كند و هم نمازرا اعاده نمايد. و همين حكم جارى است در هر جا كه كامل كردن هر دو سجده اعتبار شده باشد.

2- اگر بعداز كامل كردن هر دو سجده، بين دو و چهار شك كند، بنا را بر چهار بگذارد وبعداز نماز دو ركعت نماز احتياطايستاده بجا آورد.

3- اگر بعداز كامل كردن هر دو سجده بين دو و سه و چهار شك كند، بنا را بر چهار بگذارد وبعداز نماز دو ركعت نماز احتياطايستاده و دو ركعت نماز احتياط نشسته بجا آورد.

اظهر دراين جا آن است كه اوّل دو ركعت ايستاده و بعد دو ركعت نشسته را بخواند.

4- اگر بعداز كامل كردن هر دو سجده، بين چهار و پنج شك كند، بنا را بر چهار بگذارد وتشهّد بخواند و سلام بدهد، سپس به‌خاطر زياد شدن احتمالى، دو سجده سهو بجا آورد.

5- اگر بين سه و چهار شك كند، در هر جاى از نماز باشد، بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تكميل نمايد و سپس يك ركعت نمازاحتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته بجا آورد و احوط دو ركعت نشسته است.

6- اگر در حال قيام بين چهار و پنج شك كند، قيام را بهم بزند يعنى در صورت اشتغال به ذكر و قرائت، آن را رها كند و بنشيند وبا تشهّد و سلام، نماز را تكميل كند و سپس دو ركعت نشسته يا يك ركعت ايستاده نماز احتياط بخواند.

7- اگر در حال قيام بين سه و پنج شك كند، قيام را بهم زند و بنشيند و تشهّد وسلام دهد سپس دو ركعت نماز احتياط ايستاده‌بخواند.

8- اگر در حال قيام بين سه و چهار و پنج شك كند، باز هم بنشيند و تشهّد وسلام دهد و دو ركعت نماز احتياط ايستاده و دوركعت نشسته بخواند و اظهر اين است كه دو ركعت نشسته را پس از دو ركعت ايستاده بجا آورد.

9- اگر در حال قيام بين پنج و شش شك كند، بايد بنشيند و تشهّد و سلام دهد وسپس دو سجده سهو بجا آورد.

مسائل گوناگون شك:

1- در چهار شك اخير (از 6 تا 9) احتياط مستحبّ آن است كه نمازگزار بعداز عمل كردن‌به وظيفه شك، نماز را نيز اعاده نمايد.

2- اگر براى نمازگزار يكى از شكهاى صحيح يادشده پيش آيد، لازم است كه- بنابر احتياط واجب- نماز را قطع نكند و براساس‌وظيفه شك عمل نمايد و اگر نماز را بشكند، معصيت و گناه كرده است و اگر قبل‌از آنكه يكى از مبطلات نماز مثل پشت به قبله كردن‌را انجام دهد، نماز را اعاده كند، نماز دوّمش نيز باطل مى‌باشد ولى اگر بعداز انجام يكى از مبطلات، نماز اوّل را شكسته و اعاده‌نمايد، نماز دوّمش صحيح خواهد بود.

3- اگر يكى از شكهايى كه موجب نماز احتياط مى‌شود پيش آيد ولى نمازگزار، نمازش را اتمام و سپس بدون انجام دادن نمازاحتياط، نمازش را اعاده نمايد، چنانچه اعاده نماز بعداز انجام دادن يكى از مبطلات نماز باشد، نماز دوّم صحيح است امّا اگر بين دونماز با يكى از مبطلات، فاصله نداده باشد، بنابر احتياط واجب، نماز دوّم نيز باطل مى‌باشد.

4- اگر در وهله اوّل به يكى از دو طرف گمان غالب داشته باشد و سپس هر دو طرف مساوى شود (يعنى گمان تبديل به شك‌شود) واجب است به وظيفه شك عمل كند و اگر برعكس در ابتدا شك داشته و به وظيفه شك عمل نمايد ولى بزودى به يكى ازدو طرف گمان غالب حاصل كند، واجب است كه به گمان غالب عمل كرده و نماز را به اتمام رساند.

5- اگر ترديد پيدا كند كه آيا آنچه براى او پيش آمده ظن و گمان غالب است يا شك، بايدبه وظيفه شك عمل كند.

6- اگر بعداز فراغت از نماز بداند كه در بين نماز حالتى از ترديد بين دو و سه (به طور مثال) براى او پيش آمده و او بنارا بر سه گذاشته است ولى اكنون شك دارد كه آيا بنا گذاشتن بر سه، به جهت حصول گمان غالب بوده پس الآن نمازش تمام است، يا از باب عمل به وظيفه شك بوده پس آلان بايد نماز احتياط بجاآورد؟ ظاهر اين است كه نماز احتياط واجب نيست اگرچه بنابر احتياط مستحب نماز احتياط بخواند.

7- اگر يكى از شكهاى صحيح كه بايد بعداز كامل كردن هر دو سجده باشد (مانند شك بين دو و سه و بين دو و چهار و بين دوو سه و چهار) پيش آيد و در همان وقت باز شك كند كه آيا هر دو سجده يا يكى از آنها را بجا آورده است يا نه، چنانچه اين‌شك در حال تشهّد يا بعداز بلند شدن پيش آمده باشد به وظيفه مقرّر خود عمل كند و نمازش صحيح است، امّا اگر اين شك قبل‌ازمشغول شدن به تشهّد يا قبل‌از بلند شدن پيش آمده باشد بنابر احوط بايد سجده مشكوك را بجا آورد و سپس به وظيفه شك عمل كند وبعد هم نماز را اعاده نمايد.

8- اگر در حال قيام بين سه و چهار، يا بين سه و چهار و پنج شك كند و در همان وقت متوجّه شود كه هر دو يا يكى از دو سجده‌ركعت قبلى را بجا نياورده است، بايد قيام را بهم بزند وبنشيند و به احتياط پيشين عمل كند.

9- اگر شك اوّل او از بين برود و سپس شك دوّم پيش آيد، مثل اينكه در ابتدا بين دو و سه شك كند و با تأمّل و فكر، شكّش‌برطرف شود ولى دوباره بين سه وچهار شك كند، واجب است كه طبق وظيفه شك دوّم عمل كند.

10- اگر بعداز فراغت از نماز ترديد پيدا كند كه آيا شك او از آن نوعى بوده كه موجب يك ركعت نماز احتياط مى‌شود (مثل‌شك بين سه و چهار) يا از آن قسمى بوده كه موجب دو ركعت نماز احتياط مى‌شود (مثل شك بين دو و چهار)، جايز است كه به هر دو وظيفه (دو ركعت احتياط و يك ركعت احتياط) عمل كند و به نمازش اكتفا نمايد يا اينكه بدون‌انجام آن وظايف، نمازش را اعاده كند.

11- اگر بعداز فراغت از نماز و قبل‌از ارتكاب كارى كه با نماز منافات داشته باشد، بفهمد كه در بين نماز يكى از شكهاى صحيح‌براى او پيش آمده است ولى نوع و قسم آن را بياد نياورد، واجب است كه به همه وظايف مقرّره عمل كند يعنى دو ركعت نماز احتياطايستاده و دو ركعت نشسته ويك ركعت ايستاده و دو سجده سهو بجا آورد و همچنين براى او جايز است كه نماز را از نو بجا آورد. امّااگر شك او مردّد باشد بين اينكه از شكهاى صحيح بوده يا از شكهاى باطل، نمازش را بايد اعاده نمايد.

12- اگر شخصى به خاطر ناتوانى، نشسته نماز مى‌خواند و براى او شكّى پيش آيد كه موجب‌

يك ركعت نماز احتياط ايستاده يادو ركعت نشسته مى‌شود، اظهر اين است كه بر او يك ركعت نشسته واجب است و همچنين اگر شكى براى او عارض شود كه موجب‌دو ركعت نماز احتياط ايستاده مى‌شود، واجب است كه دو ركعت نشسته بجا آورد و همچنين است در بقيّه موارد.

13- اگر كسى كه ايستاده نماز مى‌خواند در بين نماز براى او شك پيش آيد ولى در هنگام‌

بجا آوردن نماز احتياط از ايستادن ناتوان گردد، واجب است كه نماز احتياط را طبق وظيفه نمازگزار نشسته- كه در مسأله قبلى گفته‌شد- بجا آورد.

14- اگر امر برعكس شود يعنى شخصى كه نماز را نشسته بجا مى‌آورد، هنگام بجا آوردن نماز احتياط توانائى ايستادن پيدا كند، بايد نماز احتياط را طبق وظيفه نمازگزار ايستاده، بجا آورد.

نماز احتياط

كسى كه نماز احتياط- به سبب برخى شكهايى كه گفته شد- بر او واجب مى‌گردد، بايد بلافاصله پس از نماز قيام كند و نيّت نمازاحتياط نمايد و تكبير بگويد و تنها حمد را بخواندو به ركوع رود و دو سجده نمايد، پس اگر يك ركعت نماز احتياط بر او واجب است بعداز دو سجده، تشهّد بخواند و سلام دهد، واگر دو ركعت نماز احتياط بر او واجب است بعداز دو سجده يك ركعت ديگر مثل ركعت اوّل بجا آورده و بعداز تشهّد سلام دهد. اگرنماز احتياط نشسته بر او واجب باشد، طبق ترتيب بالا، دو ركعت نشسته بخواند.

جزئيات نماز احتياط به شرح ذيل است:

1- همه امورى كه در نمازهاى ديگر شرط است مانند طهارت، اباحه، قبله و ... در نماز احتياط نيز شرط است.

2- نماز احتياط، اذان و اقامه و قرائت سوره و قنوت ندارد و بنابر احوط هر چند نماز اصلى از نمازهايى باشد كه با صداى بلندخوانده مى‌شود، حمد در نماز احتياط آهسته خوانده شود.

3- اگر قبل‌از آنكه نماز احتياط بخواند، علم پيدا كند كه نمازش صحيح و كامل بوده است، وجوب نماز احتياط ساقط مى‌شود واگر در بين نماز احتياط بفهمد كه نمازش درست بوده است، اتمام نماز احتياط بر او واجب نيست بلكه مى‌تواند از هر جا كه رسيده‌قطع كند و هم جايز است با يك ركعت به پايان رساند ولى بهتر اين است كه به نيّت نافله با دو ركعت به اتمام رساند.

4- اگر قبل‌از انجام نماز احتياط، بفهمد كه نمازش ناقص بوده است، نماز احتياط كفايت نمى‌كند بلكه بايد نقص نماز اصلى خودرا تكميل كند و سپس بعداز نماز به خاطر سلام بى‌جا، دو سجده سهو بجا بياورد. اين حكم در صورتى است كه مبطلات نماز را انجام‌نداده باشد، امّا اگر چيزى از مبطلات نماز، مانند پشت به قبله كردن، يا سخن گفتن عمدى از او سر زده باشد

واجب است كه نمازش‌را اعاده كند.

5- اگر بعداز اتمام نماز و قبل يا بعد يا در بين نماز احتياط علم پيدا كند كه نماز او ركعتهاى اضافى داشته است مثل اينكه بين سه وچهار و پنج يا شش شك كند و بنا را بر چهار بگذارد سپس بعداز نماز براى او آشكار شود كه پنج يا شش ركعت خوانده است واجب‌است كه نماز را از نو بجاآورد.

6- اگر بعداز اتمام نماز احتياط علم پيدا كند كه نقص در ركعات نمازش به اندازه نماز احتياط بوده است، نماز او صحيح است‌مثل اينكه بين سه و چهار شك كند وبنا را بر چهار بگذارد و يك ركعت نماز احتياط بجا آورد، بعد بفهمد كه نماز او سه ركعت بوده‌است، نماز او با خواندن يك ركعت احتياط، صحيح مى‌باشد.

7- اگر بعداز نماز احتياط بداند كه كسرى ركعات نمازش، كمتر از نماز احتياط بوده است مثل اينكه بين دو و چهار شك كند و دوركعت نماز احتياط بجا آورد بعد روشن شود كه در واقع سه ركعت خوانده است، واجب است نمازش را اعاده كند.

8- اگر بعداز نماز احتياط بداند كه كسرى ركعتهاى نمازش، بيشتر از نماز احتياط بوده است، مثل اينكه شك او بين سه و چهاربوده و يك ركعت احتياط بجا آورده وبعد روشن شود كه نماز او دو ركعت بوده است، واجب است كه نمازش را اعاده نمايد، ولى‌اينجا احوط اين است كه اگر مبطلات نماز از او صادر نشده باشد، نماز را با يك ركعت ديگر پيوسته به نماز هر چند بعداز نمازاحتياط، به اتمام رساند وبعد هم نمازش را اعاده كند.

9- اگر در بين نماز احتياط، براى نمازگزار روشن گردد كه كسرى نمازش بيشتر يا كمتر از نماز احتياطى است كه او الآن مشغول به‌انجام دادن آن است، چنانچه صحيح بجا آوردن نماز به وسيله نماز احتياط به هر ترتيبى امكان داشته باشد، مى‌توان به آن اكتفا كرد واعاده لازم نيست. برخى از مثالهاى اين مسأله موارد زير مى‌باشد:

الف- اگر بين سه و چهار شك كند و بعداز نماز، مشغول بجا آوردن دو ركعت نماز احتياط نشسته شود و قبل‌از ركوع ركعت اوّل‌بفهمد كه كسرى نمازش دو ركعت بوده است، دراين صورت او بايد بايستد و دو ركعت ايستاده بخواند، همچنين اگر به يك ركعت‌احتياط ايستاده مشغول شود و قبل‌از سلام آن بفهمد كه كسرى دو ركعت بوده است جايز است اين نماز احتياط را با دو ركعت تمام كندو اعاده نماز لازم نيست مگر از باب احتياط استحبابى.

ب- اگر بين دو و سه و چهار شك كند و بعداز بجا آوردن يك ركعت نماز احتياط ايستاده، متوجّه شود كه نمازش در واقع سه‌ركعت بوده است، به همان يك ركعت احتياط ايستاده اكتفا كند و لازم نيست دو ركعت احتياط نشسته هم بجا آورد.

ج- اگر بين سه و چهار شك كند و در هنگام بجا آوردن دو ركعت احتياط نشسته يا يك ركعت ايستاده، بفهمد كه نمازش سه‌ركعت بوده است، واجب است با يك ركعت احتياط ايستاده نماز را تمام كند و همين مقدار كافى است.

10- اگر علاوه بر نماز احتياط، قضاى تشهّد فراموش شده يا سجده فراموش شده يا سجده سهو نيز بر او واجب باشد، بنابراحوط، اوّل نماز احتياط را بجا آورد بعد بقيّه را.

11- اگر شك كند كه آيا نماز احتياط را بجا آورده است يا نه:

- چنانچه وقت نماز گذشته باشد، نبايد به اين شك اعتنا كند.

- امّا اگر هنوز در جايگاه نماز خود نشسته و چيزى از مبطلات نماز- مانند پشت به قبله كردن- را مرتكب نشده و وارد عمل‌ديگرى- مثل تعقيب و قرائت قرآن ودعا- هم نشده باشد، بنا بگذارد بر اينكه نماز احتياط را نخوانده است و بايد بخواند.

- و امّا چنانچه مشغول عمل ديگرى شده باشد يا اعمال منافى نماز از او صادر شده باشد و يا فاصله زياد واقع شده باشد ولى وقت‌نماز، باقى باشد، بنا گذاشتن بر اينكه نماز احتياط را خوانده است، قابل قبول مى‌باشد زيرا در عرف، فراغت از نماز صدق مى‌كند، وبنابر احتياط استحبابى بنا را بر بجا نياوردن نماز احتياط بگذارد و آن را انجام بدهد و سپس نماز را هم اعاده كند.

12- اگر در شماره ركعتهاى نماز احتياط شك كند، چنانچه طرف اكثر باطل كننده نماز احتياط نباشد، بنا را بر اكثر بگذارد واگر اكثر باطل كننده باشد، بنا را بر اقل بگذارد مثل اينكه در نماز احتياط دو ركعتى شك كند كه آيا اين ركعت او، دوّم است يا سوم، بنا را بر دو بگذارد زيرا اكثر يعنى سوم باطل كننده است، و اگر شك كند كه ركعت اوّل است يا دوّم، بنا را بر اكثر بگذارد چون باطل‌كننده نيست واحوط اين است كه بنابر يكى از دو طرف بگذارد و سپس نماز احتياط را اعاده كند وبعدهم اصل نماز را اعاده نمايد.

13- اگر در نماز احتياط يك ركعت يا يك ركن را- هر چند از باب سهو- زياد كند، نماز احتياط باطل مى‌شود و واجب است‌اعاده كند و سپس نماز اصلى را هم اعاده نمايد.

14- اگر عمل ديگر غير ركنى را زياد كند، چيزى بر او نيست و بنابر احتياط استحبابى، دو سجده سهو بجا بياورد.

15- اگر در نماز احتياط در مورد عملى از اعمال آن شك كند، پس چنانچه محل آن نگذشته است، بجا بياورد و اگر محل آن‌گذشته و به كار بعدى منتقل شده باشد، به شك خود اعتنا نكند (مثل اينكه در قرائت حمد شك كند پس اگر شك قبل‌از ركوع‌باشد، حمد را بخواند و اگر در حين ركوع يا بعداز آن باشد، واجب است كه به اين شك اعتنا نكند.)

16- اگر تشهّد يا يك سجده از نماز احتياط را فراموش كند، بنابر احتياط واجب آن را