کتاب احکام عبادات

يك ركعت نماز احتياط ايستاده يادو ركعت نشسته مى‌شود، اظهر اين است كه بر او يك ركعت نشسته واجب است و همچنين اگر شكى براى او عارض شود كه موجب‌دو ركعت نماز احتياط ايستاده مى‌شود، واجب است كه دو ركعت نشسته بجا آورد و همچنين است در بقيّه موارد.

13- اگر كسى كه ايستاده نماز مى‌خواند در بين نماز براى او شك پيش آيد ولى در هنگام‌

بجا آوردن نماز احتياط از ايستادن ناتوان گردد، واجب است كه نماز احتياط را طبق وظيفه نمازگزار نشسته- كه در مسأله قبلى گفته‌شد- بجا آورد.

14- اگر امر برعكس شود يعنى شخصى كه نماز را نشسته بجا مى‌آورد، هنگام بجا آوردن نماز احتياط توانائى ايستادن پيدا كند، بايد نماز احتياط را طبق وظيفه نمازگزار ايستاده، بجا آورد.

نماز احتياط

كسى كه نماز احتياط- به سبب برخى شكهايى كه گفته شد- بر او واجب مى‌گردد، بايد بلافاصله پس از نماز قيام كند و نيّت نمازاحتياط نمايد و تكبير بگويد و تنها حمد را بخواندو به ركوع رود و دو سجده نمايد، پس اگر يك ركعت نماز احتياط بر او واجب است بعداز دو سجده، تشهّد بخواند و سلام دهد، واگر دو ركعت نماز احتياط بر او واجب است بعداز دو سجده يك ركعت ديگر مثل ركعت اوّل بجا آورده و بعداز تشهّد سلام دهد. اگرنماز احتياط نشسته بر او واجب باشد، طبق ترتيب بالا، دو ركعت نشسته بخواند.

جزئيات نماز احتياط به شرح ذيل است:

1- همه امورى كه در نمازهاى ديگر شرط است مانند طهارت، اباحه، قبله و ... در نماز احتياط نيز شرط است.

2- نماز احتياط، اذان و اقامه و قرائت سوره و قنوت ندارد و بنابر احوط هر چند نماز اصلى از نمازهايى باشد كه با صداى بلندخوانده مى‌شود، حمد در نماز احتياط آهسته خوانده شود.

3- اگر قبل‌از آنكه نماز احتياط بخواند، علم پيدا كند كه نمازش صحيح و كامل بوده است، وجوب نماز احتياط ساقط مى‌شود واگر در بين نماز احتياط بفهمد كه نمازش درست بوده است، اتمام نماز احتياط بر او واجب نيست بلكه مى‌تواند از هر جا كه رسيده‌قطع كند و هم جايز است با يك ركعت به پايان رساند ولى بهتر اين است كه به نيّت نافله با دو ركعت به اتمام رساند.

4- اگر قبل‌از انجام نماز احتياط، بفهمد كه نمازش ناقص بوده است، نماز احتياط كفايت نمى‌كند بلكه بايد نقص نماز اصلى خودرا تكميل كند و سپس بعداز نماز به خاطر سلام بى‌جا، دو سجده سهو بجا بياورد. اين حكم در صورتى است كه مبطلات نماز را انجام‌نداده باشد، امّا اگر چيزى از مبطلات نماز، مانند پشت به قبله كردن، يا سخن گفتن عمدى از او سر زده باشد

واجب است كه نمازش‌را اعاده كند.

5- اگر بعداز اتمام نماز و قبل يا بعد يا در بين نماز احتياط علم پيدا كند كه نماز او ركعتهاى اضافى داشته است مثل اينكه بين سه وچهار و پنج يا شش شك كند و بنا را بر چهار بگذارد سپس بعداز نماز براى او آشكار شود كه پنج يا شش ركعت خوانده است واجب‌است كه نماز را از نو بجاآورد.

6- اگر بعداز اتمام نماز احتياط علم پيدا كند كه نقص در ركعات نمازش به اندازه نماز احتياط بوده است، نماز او صحيح است‌مثل اينكه بين سه و چهار شك كند وبنا را بر چهار بگذارد و يك ركعت نماز احتياط بجا آورد، بعد بفهمد كه نماز او سه ركعت بوده‌است، نماز او با خواندن يك ركعت احتياط، صحيح مى‌باشد.

7- اگر بعداز نماز احتياط بداند كه كسرى ركعات نمازش، كمتر از نماز احتياط بوده است مثل اينكه بين دو و چهار شك كند و دوركعت نماز احتياط بجا آورد بعد روشن شود كه در واقع سه ركعت خوانده است، واجب است نمازش را اعاده كند.

8- اگر بعداز نماز احتياط بداند كه كسرى ركعتهاى نمازش، بيشتر از نماز احتياط بوده است، مثل اينكه شك او بين سه و چهاربوده و يك ركعت احتياط بجا آورده وبعد روشن شود كه نماز او دو ركعت بوده است، واجب است كه نمازش را اعاده نمايد، ولى‌اينجا احوط اين است كه اگر مبطلات نماز از او صادر نشده باشد، نماز را با يك ركعت ديگر پيوسته به نماز هر چند بعداز نمازاحتياط، به اتمام رساند وبعد هم نمازش را اعاده كند.

9- اگر در بين نماز احتياط، براى نمازگزار روشن گردد كه كسرى نمازش بيشتر يا كمتر از نماز احتياطى است كه او الآن مشغول به‌انجام دادن آن است، چنانچه صحيح بجا آوردن نماز به وسيله نماز احتياط به هر ترتيبى امكان داشته باشد، مى‌توان به آن اكتفا كرد واعاده لازم نيست. برخى از مثالهاى اين مسأله موارد زير مى‌باشد:

الف- اگر بين سه و چهار شك كند و بعداز نماز، مشغول بجا آوردن دو ركعت نماز احتياط نشسته شود و قبل‌از ركوع ركعت اوّل‌بفهمد كه كسرى نمازش دو ركعت بوده است، دراين صورت او بايد بايستد و دو ركعت ايستاده بخواند، همچنين اگر به يك ركعت‌احتياط ايستاده مشغول شود و قبل‌از سلام آن بفهمد كه كسرى دو ركعت بوده است جايز است اين نماز احتياط را با دو ركعت تمام كندو اعاده نماز لازم نيست مگر از باب احتياط استحبابى.

ب- اگر بين دو و سه و چهار شك كند و بعداز بجا آوردن يك ركعت نماز احتياط ايستاده، متوجّه شود كه نمازش در واقع سه‌ركعت بوده است، به همان يك ركعت احتياط ايستاده اكتفا كند و لازم نيست دو ركعت احتياط نشسته هم بجا آورد.

ج- اگر بين سه و چهار شك كند و در هنگام بجا آوردن دو ركعت احتياط نشسته يا يك ركعت ايستاده، بفهمد كه نمازش سه‌ركعت بوده است، واجب است با يك ركعت احتياط ايستاده نماز را تمام كند و همين مقدار كافى است.

10- اگر علاوه بر نماز احتياط، قضاى تشهّد فراموش شده يا سجده فراموش شده يا سجده سهو نيز بر او واجب باشد، بنابراحوط، اوّل نماز احتياط را بجا آورد بعد بقيّه را.

11- اگر شك كند كه آيا نماز احتياط را بجا آورده است يا نه:

- چنانچه وقت نماز گذشته باشد، نبايد به اين شك اعتنا كند.

- امّا اگر هنوز در جايگاه نماز خود نشسته و چيزى از مبطلات نماز- مانند پشت به قبله كردن- را مرتكب نشده و وارد عمل‌ديگرى- مثل تعقيب و قرائت قرآن ودعا- هم نشده باشد، بنا بگذارد بر اينكه نماز احتياط را نخوانده است و بايد بخواند.

- و امّا چنانچه مشغول عمل ديگرى شده باشد يا اعمال منافى نماز از او صادر شده باشد و يا فاصله زياد واقع شده باشد ولى وقت‌نماز، باقى باشد، بنا گذاشتن بر اينكه نماز احتياط را خوانده است، قابل قبول مى‌باشد زيرا در عرف، فراغت از نماز صدق مى‌كند، وبنابر احتياط استحبابى بنا را بر بجا نياوردن نماز احتياط بگذارد و آن را انجام بدهد و سپس نماز را هم اعاده كند.

12- اگر در شماره ركعتهاى نماز احتياط شك كند، چنانچه طرف اكثر باطل كننده نماز احتياط نباشد، بنا را بر اكثر بگذارد واگر اكثر باطل كننده باشد، بنا را بر اقل بگذارد مثل اينكه در نماز احتياط دو ركعتى شك كند كه آيا اين ركعت او، دوّم است يا سوم، بنا را بر دو بگذارد زيرا اكثر يعنى سوم باطل كننده است، و اگر شك كند كه ركعت اوّل است يا دوّم، بنا را بر اكثر بگذارد چون باطل‌كننده نيست واحوط اين است كه بنابر يكى از دو طرف بگذارد و سپس نماز احتياط را اعاده كند وبعدهم اصل نماز را اعاده نمايد.

13- اگر در نماز احتياط يك ركعت يا يك ركن را- هر چند از باب سهو- زياد كند، نماز احتياط باطل مى‌شود و واجب است‌اعاده كند و سپس نماز اصلى را هم اعاده نمايد.

14- اگر عمل ديگر غير ركنى را زياد كند، چيزى بر او نيست و بنابر احتياط استحبابى، دو سجده سهو بجا بياورد.

15- اگر در نماز احتياط در مورد عملى از اعمال آن شك كند، پس چنانچه محل آن نگذشته است، بجا بياورد و اگر محل آن‌گذشته و به كار بعدى منتقل شده باشد، به شك خود اعتنا نكند (مثل اينكه در قرائت حمد شك كند پس اگر شك قبل‌از ركوع‌باشد، حمد را بخواند و اگر در حين ركوع يا بعداز آن باشد، واجب است كه به اين شك اعتنا نكند.)

16- اگر تشهّد يا يك سجده از نماز احتياط را فراموش كند، بنابر احتياط واجب آن را

بعداز نماز قضا كند.

17- اگر بعداز سلام دادن، در يكى از شرايط و اجزاى نماز احتياط، شك نمايد نبايدبه شكّش اعتنا كند.

سجده سهو

در اثر اسباب و امور ذيل، دو سجده سهو بعداز نماز واجب مى‌شود:

1- سخن گفتن سهوى در نماز.

2- سلام دادن سهوى در جايى كه محل آن نيست مثل سلام دادن در ركعت اوّل.

3- فراموش كردن يك سجده بنابر احوط.

4- فراموش كردن تشهّد.

5- شك بين چهار و پنج بعداز كامل كردن هر دو سجده- چنانكه قبلًا گفته شد-.

6- ايستادن در جايى كه بايد بنشيند و بالعكس بنابر احتياط استحبابى.

7- هر كم و زياد سهوى بنابر احتياط استحبابى.

جزئيات مسأله به شرح ذيل است:

1- اگر نمازگزار در حين نماز از روى سهو، غير از قرآن و ذكر و دعا، سخن ديگرى بگويد، سجده سهو بر او واجب مى‌شود. سخن‌گفتن با كلامى مركّب از دو حرف يا بيشتر هر چند بى‌معنى يا يك حرف معنى‌دار، تحقّق پيدا مى‌كند.

2- اگر نمازگزار از روى عمد و به خيال اينكه نماز را تمام كرده، سخنى بگويد، سجده سهو بر او واجب مى‌شود.

3- اگر قرآن يا ذكر و دعا را اشتباه بخواند و دوباره به طور صحيح اعاده نمايد، سجده سهو ندارد.

4- اگر در نماز از روى سهو، كلام طولانى بگويد، همه آنها يك سبب براى دو سجده سهو براى يكبار محسوب مى‌شود و اگر ازروى سهو سخن بگويد و متوجّه شود كه در نماز است سپس دوباره از روى سهو سخن بگويد، باز هم براى يكبار دو سجده سهو كفايت‌مى‌كند هر چند كه احوط تكرار سجده است.

5- اگر تسبيحات اربعه را از روى سهو بيش از سه بار تكرار كند، سجده سهو ندارد.

6- سلام دادن سهوى كه موجب سجده سهو مى‌شود سلام دادن با يكى از دو عبارت ذيل است:

«السّلام علينا و على عباد اللَّه الصّالحين»، يا «السّلام عليكم ورحمة اللَّه وبركاته‌» امّا ذكر بعضى ازقسمتهاى دو عبارت مذكور يا عبارت‌ «السّلام عليك ايّها النبي ورحمة اللَّه وبركاته‌» از

جهت سلام دادن موجب سجده سهونمى‌شود هر چند كه از باب احتياط، به خاطر زياد كردن سهوى، بهتر است سجده سهو بجا آورد.

اگر با سه عبارت بالا در جايى كه محل سلام نيست، سلام دهد، بجا آوردن دو سجده سهو براى يكبار كفايت مى‌كند.

7- اگر يك سجده يا تشهّد را فراموش كند و قبل‌از ركوع ركعت بعدى متوجّه شود، بايد برگردد و سجده يا تشهّد فراموش شده رابجا آورد، و بنابر احتياط مستحبّ، بعداز نماز دو سجده سهو نيز به خاطر قيام بى‌جا، بجا آورد.

8- امّا اگر در حين ركوع يا بعداز آن متوجّه شود كه يك سجده يا تشهّد ركعت قبلى را فراموش كرده است، علاوه بر قضاى آن بعدازنماز، واجب است در صورت فراموش كردن تشهّد دو سجده سهو نيز بجا آورد، امّا در صورت فراموش كردن يك سجده، بنابراحتياط، دو سجده سهوبجا آورد.

9- اگر بر او سجده سهو واجب شود ولى بعداز نماز از روى عمد بجا نياورد، گناه كرده است وواجب است كه در نزديكترين وقت‌انجام دهد امّا اگر سجده سهو واجب را فراموش كند، لازم است در هر لحظه‌اى كه يادش بيايد فوراً انجام دهد امّا اعاده نماز لازم‌نيست.

10- اگر شك كند كه آيا بر او سجده سهو واجب شده است يا نه، به شك خود اعتنا نكند وچيزى بر او لازم نيست.

11- اگر بداند كه سجده سهو بر او واجب شده است ولى مردّد باشد بين يكبار يا بيشتر، تنها يكبار كفايت مى‌كند.

12- اگر بداند كه سهو كرده و يك سجده از دو سجده سهو را ترك كرده است، اگر جبران وتكميل كاستى امكان نداشته باشد، بنابراحتياط واجب هر دو سجده سهو را اعاده نمايد امّا اگر بداند كه سجده سوّم را بر دو سجده سهو افزوده است، احتياط واجب اين است‌كه از نو هر دو سجده سهو را اعاده كند.

چگونگى بجا آوردن سجده سهو

چگونگى بجا آوردن سجده سهو به اين ترتيب است كه بعداز نماز فوراً نيّت سجده سهو كند، سپس پيشانى را بر چيزى كه سجده برآن صحيح است بگذارد. در وجوب ذكر براى سجده سهو ترديد است ولى احوط اين است كه اگر بخواهد ذكر بگويد، يكى از ذكرهاى‌ذيل را بگويد:

-: بسم اللَّه و باللَّه، السلام عليك أيّها النبيّ ورحمة اللَّه وبركاته.

-: بسم اللَّه وباللَّه وصلّى اللَّه على محمّد وآله.

-: بسم اللَّه وباللَّه اللّهمّ صلِّ على محمّد وآله.

سپس سر از سجده بردارد و يكبار ديگر نيز مانند بار اوّل سجده كند، سپس بنشيند و بنابر اقوى اگر سجده سهو به خاطر فراموش‌كردن تشهّد بوده، تشهّد بگويد و اگر سبب ديگر داشته هم بنابر احوط تشهّد بگويد، سپس بنابر احوط با يكى از دو عبارت سلام، سلام بدهد.

قضاى سجده و تشهّد فراموش شده‌

قبلًا گفتيم كه اگر يك سجده را فراموش كند و به ياد نياورد مگر در حين‌يا پس از ركوع ركعت بعدى، واجب است بعداز اتمام‌نماز سجده فراموش شده را قضا كند و بنابر احوط دو سجده سهو نيز بجا آورد.

امّا اگر تشهّد را به طور كامل يا قسمتى از عبارات آن را فراموش كند، طبق تفصيل ذيل عمل شود:

الف- اگر فراموش شده، تشهّد اوّل باشد، لازم است كه دو سجده سهو بعداز نماز بجا آورد وتشهّدى كه در سجده سهو مى‌خواند، از تشهّد فراموش شده كفايت مى‌كند. از باب احتياط همين حكم در صورتى كه قسمتى از تشهّد اوّل را فراموش كرده باشد نيز جارى‌است.

ب- و اگر فراموش شده تشهد آخر باشد و بعداز سلام متوجّه شود، بايد تشهّد را بخواند وسلام دهد و سپس از جهت سلام بى‌جا، سجده سهو بجا آورد.

تشهّد اوّل يا قسمتى از آن نيز اگر فراموش شود، بنابر احتياط مستحب قضا شود.

مسائلى چند:

اين مسأله فروعى دارد كه ذيلًا بيان مى‌شود:

1- همه شرايطى كه در نماز لازم است از قبيل طهارت و ستر عورت و قبله وغيره (كه در باب مقدّمات نماز ذكر شد) در قضاى اجزاى فراموش شده نيز لازم است.

2- در قضاى سجده فراموش شده، واجب است ذكر واجب گفته شود و در قضاى تشهّد فراموش شده هم واجب است هر دو شهادت‌و صلوات بر پيامبر و آل اوعليهم السلام گفته شود.

3- بنابر احوط، واجب است قضاى اجزاى فراموش شده فوراً انجام شود و از تعقيبات نماز به‌تأخير نيفتد و بنابر احوط جايزنيست بين نماز و بين قضاى اجزاى فراموش شده، با يكى از مبطلات نماز، فاصله ايجاد شود امّا فاصله با دعا و ذكر و فاصله اندكى كه‌در نماز اشكال ندارد بنابر اقوى جايز است اگرچه احوط ترك آن مى‌باشد.

4- اگر بعداز نماز و قبل‌از بجا آوردن قضاى جزء فراموش شده، كارى را انجام دهد كه در

هر حالت (عمدى و سهوى) نماز را باطل مى‌كند (مانند پشت به قبله كردن) يا تنها در حالت عمد نماز را باطل مى‌كند (مانند سخن‌گفتن)، بنابر احوط بعداز بجا آوردن قضاى جزء فراموش شده، نماز را اعاده كند اگرچه اقوى اين است كه اكتفا كردن به انجام‌قضاى جزء فراموش شده كفايت مى‌كند.

5- اگر بعداز نماز و قبل از قضاى جزء فراموش شده يا در اثناى آن، كارى از او صادر شود كه موجب سجده سهو است (مانندسخن گفتن سهوى)، بنابر احوط سجده سهو را بعداز قضاى جزء فراموش شده بجا آورد، اگرچه اقوى عدم وجوب آن است.

6- اگر چند سجده، مثل اينكه يك سجده از ركعت اوّل و سجده ديگر از ركعت سوم را فراموش كند، لازم است هر دو را يكى پس‌از ديگرى قضا كند و يكبار از روى احتياط سجده سهو بجا آورد و در هنگام قضا، تعيين كردن لازم نيست.

و اگر هر دو تشهّد نماز را فراموش كند بايد ابتدا تشهّد آخر را قضا كند و سلام دهد و سپس براى سلام بى‌جا سجده سهو بجا آورد وبعد سجده سهو ديگر به خاطر تشهّد اوّل بجا آورد و نيازى‌به قضاى تشهّد اوّل نيست زيرا سجده سهو، تشهّد را نيز در بردارد و همين كفايت مى‌كند.

7- اگر در يك نماز، يك سجده و يك تشهّد را فراموش كند، احوط اين است كه به ترتيب قضا كند يعنى هر كدام را كه اوّل‌فراموش كرده، اوّل قضايش را بجا آورد وبعد دوّمى را، امّا اگر اشتباه كند يا فراموش كند كه كدام يك اوّل بوده است، بنابر احتياطمستحبّ، به اين ترتيب قضا كند كه يكبار سجده كند و تشهّد بخواند و باز هم سجده كند يا اينكه اوّل تشهّد بخواند و بعد سجده كند وبازهم تشهّد بخواند تا به حصول ترتيب يقين پيدا كند.

8- اگر شك كند كه آيا سجده يا تشهّد را فراموش كرده است يا نه، به شك خود اعتنا نكند وچيزى بر او نيست.

9- اگر بداند كه جز معينى را فراموش كرده (يك سجده يا تشهّد) ولى شك كند در اينكه آيا در بين نماز و در محلّش‌متوجّه شده و آن را انجام داده است يا اينكه اصلًا تا آخر نماز متوجّه نشده است؟ بنابر احتياط مستحبّ، جزء مشكوك را قضا كند.

10- اگر هم قضاى جزء فراموش شده بر او واجب شده باشد و هم سجده سهو، لازم است كه اوّل قضاى جزء فراموش شده و بعدسجده سهو را بجا آورد.

11- اگر نداند كه آيا تشهّد را فراموش كرده يا سجده را، واجب است قضاى سجده را بجا آورد و يكبار دو سجده سهو نيز بجا آورد.

12- اگر بداند كه قضاى سجده يا تشهّد فراموش شده بر او واجب بوده است ولى شك كند كه آيا آن را بجا آورده است يا نه، چنانچه اين شك قبل‌از فراغت از نماز و قبل‌از بلند شدن از جاى‌

خود باشد، بنابر اقوى قضاى جزء فراموش شده را بجا آورد، و اگرشك بعداز آن باشد ولى وقت نماز باقى باشد احوط اين است كه قضا را بجا آورد، امّا اگر شك بعداز خارج شدن وقت نماز باشد، بنابراحتياط مستحبّ بجا آورد.

كم و زياد كردن اجزاء و شرايط نماز

1- اگر از روى عمد، چيزى از واجبات نماز را كم يا زياد كند به گونه‌اى كه صورت نماز را از نظر مؤمنين مسخ كند يا به تشريع‌باطل كننده منجر شود، نماز باطل مى‌گردد ولى احتياط واجب اين است كه از هر نوع زياد كردن به قصد جزئيّت واجب در نماز پرهيزشود.

2- اگر يكى از واجبات غير ركنى را از روى جهل به حكم، كم يا زياد كند، بنابر احتياط واجب اگر جاهل مقصّر باشد حكم عمدبر او جارى مى‌شود ولى اگر جاهل غير مقصّر باشد بنابر اقوى، حكم سهو را دارد.

3- اگر درجايى كه حمد و سوره در نماز بلند خوانده مى‌شود مثل نماز صبح ودو ركعت اوّل مغرب و عشا، آن را آهسته بخواند يا درجايى كه بايد آهسته خوانده شود، بلند بخواند بنابر اقوى چيزى بر او واجب نيست.

4- اگر در بين نماز بفهمد كه طهارت او (وضو، يا غسل و يا تيمّم) باطل بوده يا اينكه بدون طهارت شرعى نماز راشروع كرده، نماز او باطل است و اگر بعداز اتمام نماز بفهمد، واجب است بعداز كسب طهارت، اگر وقت باقى است به عنوان ادا واگروقت گذشته است به عنوان قضا نماز را اعاده كند.

5- اگر از روى سهو و اشتباه نماز را قبل‌از فرارسيدن وقت بخواند نمازش باطل است. و اگر بعداز نماز بفهمد كه قبل‌از وقت نمازخوانده است، اگر هنوز وقت باقى است به عنوان ادا، و اگر وقت گذشته است به عنوان قضا، اعاده نمايد.

6- اگر كاملًا به سوى غير قبله، يا پشت به قبله نماز بخواند، چنانچه جاهل به حكم باشد بنابر احتياط واجب نماز را اعاده ياقضا كند، امّا در غير حالت جهل به حكم، بنابر احتياط مستحب، اعاده يا قضا نمايد.

7- اگر ركوع را فراموش كند تا اينكه به سجده دوّم برود، بنابر قول مشهور فقها كه موافق احتياط است، نماز باطل مى‌شود. امّااگر قبل‌از سجده دوّم متوجّه شود كه ركوع را بجا نياورده است، بايد بايستد و ركوع را بجا آورد و نمازش صحيح مى‌باشد وبعداز نمازدو سجده سهو نيزبجا آورد و بنابر احتياط واجب، اگر بعداز رفتن به سجده اوّل متوجّه شده باشد، علاوه بر آنچه گفته شد، نمازش را نيز اعاده نمايد.