کتاب احکام عبادات

3- واجب است هر دو خطبه قبل‌از نماز ايراد شود نه بعداز آن.

4- واجب است خطيب جمعه در هنگام ايراد خطبه‌ها ايستاده باشد، در صورتيكه قدرت ايستادن داشته باشد.

5- واجب است ميان دو خطبه با يك نشستن كوتاه فاصله انداخته شود.

6- واجب است خطبه‌ها با صداى بلند ايراد شود بگونه‌اى كه حداقل آن تعداد معتبر يعنى چهار مأموم بشنوند بلكه شايسته است‌صداى خطيب جمعه به همه نمازگزاران هر چند با استفاده از بلندگوها، رسانده شود.

7- بنابر احتياط مستحب، خطيب در هنگام ايراد خطبه بايد طمأنينه و آرامش وطهارت شرعى داشته باشد.

8- بنابر احتياط واجب، مأمومين بايد سكوت كنند وبه خطبه‌ها گوش دهند وافضل اين است كه توجّه كامل داشته باشند.

9- جايز است خطبه اوّل قبل‌از ظهر شرعى ايراد شود بشرطى كه تا فرارسيدن ظهر ادامه يابد وبعداز آن هم واجباتى را كه در بنداوّل بالا گفته شد، شامل شود.

10- بنابر احوط خطيب و امام جمعه در صورت امكان بايد يك نفر باشد.

11- شايسته است خطيب جمعه با فصاحت و بلاغت بوده و از مقتضيات زمان و مصالح مسلمانان آگاهى داشته باشد و خود به‌موعظه‌هايى كه براى مردم ايراد مى‌كند عمل كند تا بيشترين تأثير را در جانها داشته باشد.

همچنين شايسته است خطيب در خطبه‌ها مسائل اجتماعى و سياسى مسلمانان و مشكلات مادى و معنوى آنان را مطرح و بررسى‌كند و آنان را به تمسّك به روابط ايمانى و دينى و تحكيم آن ترغيب و راهنمايى نمايد.

12- مستحب است خطيب عمامه بر سر داشته باشد و بر عصا يا سلاح تكيه كند و در هنگام اذان ظهر بر منبر بنشيند و بعداز اذان‌به ايراد خطبه بپردازد و قبل از شروع به مأمومين سلام بدهد.

بر چه كسى واجب است؟

جمعه در زمان وجوب خود بر كسى واجب مى‌شود كه شرايط ذيل را داشته باشد:

1- كمال يعنى بالغ و عاقل بودن.

آية الله العظمى السيد محمد تقي المدرسي(دام ظله)، احكام عبادات - قم، چاپ: دوم، 1381.

مرد بودن (زن از آن تعدادى كه در وجوب جمعه معتبر است شمرده نمى‌شود اگرچه نماز جمعه‌اش چنانچه شركت كندصحيح است.)

3- آزاد بودن.

4- حضور در شهر (مسافر نباشد).

5- سلامتى از كورى و لنگى و بيمارى.

6- سالمندى نباشد كه رفتن به جمعه براى او دشوار است.

7- مسافت بين او وبين محل اقامت جمعه بيش از دو فرسخ (در حدود يازده كيلومتر وچهارصد متر) نباشد.

احكام جمعه:

اوّل- كسى كه شرايط مذكور بالا را نداشته باشد (مانند زن، سالمند، برده ومسافر) اگر در نمازجمعه‌حضور پيدا كند، بجاى ظهر كفايت‌مى‌كند وصحيح‌است.

دوّم- اگر نماز جمعه واجب شود و وقت آن فرارسد، جايز نيست انسان آن را هر چند با مسافرت كردن، از دست بدهد مگراينكه آن مسافرت بقدرى مهم باشد كه باعث شود تكليف جمعه از اين شخص ساقط شود و اگر انجام نگردد موجب حرج شرعى شود.

همچنين حرام است قسمتى از نماز را از دست بدهد هر چند به خاطر مشغول شدن به كارهاى جنبى مانند خريد و فروش و غيره.

سوم- در امام جمعه، همه شرايط امام جماعت، كه قبلًا گفته شد، نيز شرط است وهمچنين همه احكام نماز جماعت كه قبلًاذكر شد در نماز جمعه نيز جارى مى‌شود.

چهارم- اگر مأمومين قبل‌از وارد شدن در نماز- چه در بين خطبه يا بعداز آن- پراكنده شوند به طورى كه تعداد مأمومين از چهارنفر كمتر شود، نماز جمعه ساقط مى‌گردد و نماز ظهر واجب مى‌شود امّا اگر نمازگزاران در هنگام نماز متفرّق شوند تا آنجا كه تعداد، از چهار نفر كمتر شود، بنابر احوط امام و باقيماندگان نماز جمعه را تكميل كنند و نماز ظهر را نيز بجا آورند.

پنجم- اگر جمعه را بعداز خطبه‌ها درك كند، نمازش صحيح است، بلكه اگر جمعه را درك كند در حاليكه امام در ركعت دوّم‌است، به جمعه ملحق شود ونمازش را بعداز سلام دادن امام تكميل كند.

ششم- شك در شماره ركعتهاى نماز جمعه، باطل كننده نماز است.

هفتم- نماز عيد

1- نماز عيد فطر و عيد قربان در زمان حضور امام معصوم‌عليه السلام در صورتى كه شرايط وجوب نماز جمعه فراهم باشد، واجب است‌و بايد به جماعت خوانده شود امّا در زمان غيبت‌

امام معصوم‌عليه السلام اقامه نماز عيد چه به جماعت يا فرادى، مستحب است. مگر باوجود امام عادل كه در فقيه مبسوط اليد (صاحب قدرت) تجلّى مى‌يابد.

2- در حالت استحباب (يعنى در عصر غيبت و وجود نداشتن امام عادل)، فراهم آمدن شرايط نماز جمعه براى اقامه‌نماز عيد، لازم نيست.

3- وقت نماز عيد از طلوع خورشيد صبح عيد است تا زوال خورشيد در همان روز.

4- در عيد قربان مستحب است كه تا بالا آمدن آفتاب به تأخير افتد و در عيد فطر مى‌توان بيشتر از آن به تأخير انداخت يعنى به‌مقدارى كه بتوان افطار كرد و زكات فطره را پرداخت نمود وسپس بعدازآن، نماز را برپاداشت.

5- اگر نماز عيد فوت شود قضا ندارد حتّى در زمانى كه واجب باشد.

6- احوط اين است كه افراد در حد كفايت (يعنى حدّاقل پنج نفر كه امام هم يكى از آنهاست) در نماز عيد حضورداشته باشند و به دو خطبه گوش دهند.

كيفيّت نماز عيد:

7- نماز عيد از دو ركعت تشكيل مى‌شود و به ترتيب ذيل بايد خوانده شود:

ابتدا تكبيرةالاحرام بگويد ودر ركعت اوّل حمد و يك سوره ديگر بخواند، پس پنج تكبير بگويد كه بعداز هر تكبير قنوت بخواند وبعداز قنوت پنجم تكبير بگويد و به ركوع رود و دو سجده‌بجا آورد، سپس براى ركعت دوّم بلند شود وبعداز قرائت حمد و سوره، چهار تكبير بگويد و بعداز هر تكبير يك قنوت بخواند و سپس‌تكبير بگويد و ركوع كند و دو سجده بجا آورد و تشهّد بخواند وسلام دهد.

8- اظهر اين است كه بجا آوردن تكبيرها و قنوتها لازم است.

9- در قنوتها جايز است كه هر دعا و ذكرى را كه بخواهد بخواند و بهتر اين است كه دعاهاى منقول از معصومين‌عليهم السلام خوانده‌شود.

10- بهتر اين است كه در هر قنوت، اين دعا خوانده شود:

اللَّهُمَّ أَهْلَ الْكِبْرياءِ وَالْعَظَمَةِ، وَأَهْلَ الْجُودِ وَالْجَبَرُوتِ، وَأَهْلَ الْعَفْوِ وَالرَّحْمَةِ، وَأَهْلَ التَّقْوى وَالْمَغْفِرَةِ، أَسْأَلُكَ بِحَقِّ هذَا الْيَوْمِ الَّذِي جَعَلْتَهُ لِلْمُسْلِمِينَ عِيداًوَلِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ ذُخْراً وَشَرَفاً وَكَرامَةً وَمَزِيداً أَنْ تُصَلِّيَ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ‌مُحَمَّدٍ وَأَنْ تُدْخِلَنِي في كُلِّ خَيْرٍ أَدْخَلْتَ فِيهِ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّدٍ، وَأَنْ تُخْرِجَنِي مِنْ كُلِ‌سُوءٍ أَخْرَجْتَ مِنْهُ مُحَمَّداً وآلَ مُحَمَّدٍ صَلواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ. اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَ ما سَأَلَكَ بِهِ عِبادُكَ الصَّالِحُونَ، وَأَعُوذُ بِكَ مِمَّا اسْتَعاذَ مِنْهُ عِبادُكَ الْمُخْلِصُونَ.

11- در حالت وجوب نماز (يعنى در عصر امام معصوم و در عصر غيبت با امام عادل)،

واجب است دو خطبه نيزبعداز نماز ايراد شود امّا در حالت استحباب نماز، احوط اين است كه اگر نماز به جماعت خوانده شود، دو خطبه ايراد گردد.

12- اذان و اقامه براى نماز عيد تشريع نشده است بلكه مستحبّ است مؤذّن قبل‌از نماز سه بار كلمه «الصّلاة» را تكراركند.

13- در نماز عيد خواندن سوره خاصّى بعداز حمد واجب نيست بلكه هر سوره‌اى را كه امام جماعت يا شخص منفرد انتخاب كندكفايت مى‌كند ولى بهتر اين است كه در ركعت اوّل سوره شمس و در ركعت دوّم سوره غاشيه يا در ركعت اوّل سوره اعلى و در دوّم سوره‌شمس خوانده شود.

احكام نماز عيد:

اوّل- امام جماعت به نيابت از مأمومين- مانند ساير نمازها- حمد و سوره را قرائت مى‌كند امّا تكبيرها و ذكرها و دعاهاى قنوتهإ؛

را بايد خود مأموم شخصاً بخواند.

دوّم- اگر از جماعت عقب بماند و بعداز فوت شمارى از تكبيرها، شركت كند، جايز است‌به امام اقتدا كند و از تكبيرهاى امام تبعيّت نمايد و هنگاميكه امام ركوع مى‌كند، تكبيرهاى فوت شده را تكميل نمايد و كافى است كه‌بعداز هر تكبير، يك بار سبحان اللَّه يا الحمد للَّه بگويد و اگر فرصت نباشد، كافى‌است پشت سرهم بدون ذكر، تكبير بگويد وسپس‌به‌امام در ركوع ملحق شود.

سوم- و اگر امام را در حال ركوع درك كند، اظهراين است كه مثل ساير جماعت‌ها به امام در ركوع ملحق شود و اين براى او يك‌ركعت حساب مى‌شود.

چهارم- اگر يكى از دو سجده يا تشهّد را فراموش كند، فراموش شده را بعداز نماز بجا آورد واگر كارى كند كه موجب دو سجده‌سهو مى‌شود، از باب احتياط بعداز نماز، مانند ساير نمازها دو سجده سهو بجاآورد.

پنجم- بهتر و بلكه احوط اين است كه زنان در نماز عيد حضور نيابند در صورتيكه گمان مى‌رود موجب فساد شود امّا در حالات‌عادى بهتر است كه آنان نيز براى اين نماز و ساير شعائر دينى حضور پيدا كنند تا در معرض شمول رحمت الهى قرار گيرند.

آداب و مستحبّات نماز عيد

در نماز عيد انجام دادن امور ذيل مستحب است:

1- غسل كردن قبل‌از نماز عيد.

2- پوشيدن عمامه سفيد.

3- بركشيدن جامه‌ها تا ساق پا در هنگام خارج شدن براى نماز.

4- خارج شدن با پاى برهنه و پياده وبا حالت وقار و آرامش.

5- اداى نماز در صحرا مگر در مكّه مكرّمه كه مستحب است در مسجدالحرام انجام شود.

6- بلند خواندن حمد و سوره، چه براى امام جماعت يا كسى كه فرادى مى‌خواند.

7- بلند كردن دستها براى قنوت بعداز تكبيرها.

8- سجده كردن بر زمين ونه بر غير آن از چيزهايى كه سجده بر آنها صحيح است.

9- تكرار تكبيرهاى روايت شده از معصومين بعداز چهار نماز در روز عيد فطر يعنى نماز مغرب و عشا در شب عيد و نماز صبح‌روز عيد و نماز عيد، و بعداز ده نماز در عيد قربان براى كسى كه در منى نيست، اوّل اين ده نماز، نماز ظهر عيد و دهم آنها نماز صبح‌روز دوازدهم است و بعداز پانزده نماز براى كسى كه در منى است اوّل آنها ظهر عيد و آخر آنها صبح روز سيزدهم است. تكبير روايت‌شده از معصومين به قرار ذيل است:

«اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ وَللَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَكْبَرُ عَلى ما هَدانا»

و در عيد قربان بيفزايد: «اللَّهُ أَكْبَرُ عَلى ما رَزَقَنا مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ وَالْحَمْدُ للَّهِ عَلى ما أَبْلَانا».

10- افطار كردن با خرما قبل‌از نماز عيد فطر و خوردن از گوشت قربانى بعداز نماز عيد قربان.

امّا مكروهات نماز عيد عبارتنداز:

1- رفتن به سوى نماز با اسلحه مگر در شرايط ترس از دشمن.

2- نافله خواندن قبل و بعداز نماز عيد تا ظهر مگر درباره كسى كه در مدينه منوّره باشد كه براى او مستحبّ است دو ركعت نمازدر مسجد پيامبر قبل‌از رفتن به نماز عيد، بجا آورد.

3- انتقال دادن منبر به صحرا بلكه مستحب است منبرى از گِل در صحرا بسازند.

4- بجا آوردن نماز عيد در زير سقف.

هشتم- نماز آيات‌

اوّل- موارد وجوب نماز آيات‌

نماز آيات به جهت اسباب و عوامل زير واجب مى‌شود:

1- خورشيد گرفتگى (كسوف).

2- ماه گرفتگى (خسوف) چه اينكه گرفتن خورشيد يا ماه كلى باشد يا جزئى (يعنى همه قرص خورشيد و ماه رافرابگيرد يا قسمتى از آن دو را) و چه اينكه از گرفتن آنها، خوف و ترس ايجاد شود يا نه.

3- زلزله، اگرچه از وقوع آن ترس ايجاد نشود.

4- هر پديده طبيعى آسمانى يا زمينى كه وحشتناك باشد مانند وزيدن تند بادهاى سياه و

سرخ و زرد و تاريكى شديد و رعد و برق‌و صاعقه و فوران آتش فشانها و ريزشهاى عظيم كوهها، وسقوط بهمنهاى بزرگ و مانند آن در صورتيكه براى اكثريت مردم در محل‌وقوع حادثه، ترس آور و وحشت آفرين باشد.

دوّم- وقت نماز آيات:

1- وقت نماز آيات از جهت خورشيد و ماه گرفتگى، از آغاز گرفتگى است تا پايان روشن شدن و باز شدن.

2- واجب است نماز آيات در وقت ياد شده خوانده شود و تا بعداز كسوف وخسوف به تأخير انداخته نشود.

3- احوط اين است كه از هنگام شروع باز شدن (خسوف و كسوف)، به تأخير انداخته نشود.

4- امّا در زلزله و ساير حوادث وحشتناكى كه وقت زيادى در برنمى‌گيرد، نماز آيات وقت ندارد بلكه فوراً و به محض وقوع حادثه‌خوانده شود و اگر از روى گناه يا اضطرار به تأخير اندازد تا آخر عمر بر او واجب باقى مى‌ماند و در هر وقت كه بجا آورد، به طور ادابايد بجا آورد.

سوم- كيفيّت نماز آيات‌

نماز آيات، دو ركعت است و هر ركعت پنج ركوع و دو سجده دارد كه به كيفيّت ذيل بايد خوانده شود:

بعد از نيّت، تكبيرةالاحرام بگويد و حمد و سوره را كامل بخواند و ركوع كند سپس بلند شود وحمد و سوره را كامل بخواند و ركوع‌كند، بعد بلند شود و حمد وسوره را كامل بخواند و ركوع كند و به همين ترتيب تا پنج ركوع تكميل شود و بعداز بلند شدن از ركوع‌پنجم به سجده برود و بعداز تكميل كردن دو سجده براى ركعت دوّم بلند شود و ركعت دوّم را مانند ركعت اوّل بجا آورد و بعد تشهّدبخواند و سلام دهد.

همچنين جايز است انسان بعداز نيّت و تكبير و خواندن حمد، آيه‌هاى يك سوره را پنج قسمت كند و يك آيه يا بيشتر از آن رابخواند و به ركوع رود و سر بر دارد و بدون اينكه حمد بخواند، قسمت دوّم از همان سوره را بخواند و به ركوع رود و همين طور تا پيش‌از ركوع پنجم سوره را تمام نمايد. اجراى اين روش بر سوره قدر بدين طريق است:

تكبير بگويد و حمد بخواند و بگويد:بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ* إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِبعد ركوع كند.

سپس بلند شود و بگويد:وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِو ركوع كند.

بعد بلند شود و بخواند:لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِن أَلْفِ شَهْرٍبعد ركوع كند.

سپس بلند شود و بخواند:تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِن كُلِّ أَمْرٍوركوع كند.

بعد قيام كند و بخواند:سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِو ركوع كند.

سپس از ركوع پنجم بلند شود و به سجده برود.

و به همين ترتيب ركعت دوّم را نيز بجا آورد.

بعضى از جزئيات ديگر را درباره كيفيّت انجام دادن نماز آيات به اختصار ذكر مى‌كنيم:

1- جايز است نمازگزار يكى از دو ركعت را به روش اوّل و ركعت ديگر را به روش دوّم انجام دهد و هيچ اشكالى ندارد.

2- احوط اين است كه در هر ركعت، علاوه بر حمد، يك سوره را كامل كند.

3- هر چيزى كه در نمازهاى يوميّه، واجب يا مستحب است و همه مقدّمات وشرايط و اجزا و ذكرها در نماز آيات نيز عيناًواجب يا مستحبّ است مگر اذان واقامه كه در نماز آيات تشريع نشده است بلكه مستحبّ است قبل‌از نماز به عنوان رجاء گفته شود: الصّلاة، الصّلاة، الصّلاة.

4- مستحبّ است كه پنج قنوت خوانده شود قبل‌از ركوع دوّم و چهارم و ششم وهشتم و دهم ومى‌توان به يك قنوت قبل‌از ركوع‌دهم اكتفا كرد.

5- اگر در شماره ركعتهاى نماز آيات شك كند و بعداز فكر كردن هم به ترجيح يكى از دو طرف شك منتهى نشود، نمازش باطل‌شده است.

6- امّا اگر در شماره ركوعها شك كند مثل اينكه آيا ركوع پنجم را بجا آورده يا نه، چنانچه هنوز سجده نكرده است، ركوع‌مشكوك را بجا آورد و اگر در حين سجده يا بعداز آن شك كرده، نبايد به شك خود اعتنا كند.

7- ركوعها در نماز آيات، اركان نماز هستند. پس با كم و زياد كردن عمدى يا سهوى آنها نماز باطل مى‌شود.

چهارم- احكام نماز آيات:

1- اگر زمان كسوف و خسوف، جز براى يك ركعت، كافى نباشد، نماز آيات به عنوان ادا واجب است.

2- همچنين است اگر نماز آيات را به تأخير اندازد تا اينكه جز براى يك ركعت وقت باقى نماند، بازهم به عنوان ادا بجا آورد.

3- اگر به خورشيد گرفتگى يا ماه گرفتگى آگاهى داشته باشد ولى اهمال كند ونماز نخواند، معصيت كرده و قضا بر او واجب است. و همچنين اگر علم به خورشيد يا ماه گرفتگى داشته ولى‌

فراموش نمايد تا اينكه وقت تمام شود، باز هم لازم است كه قضاى آن را بجاآورد.

4- اگر بعداز پايان يافتن خورشيد گرفتگى و ماه گرفتگى علم به وقوع آن پيدا كند چنانچه كسوف و خسوف كلّى بوده و همه قرص‌را در برگرفته است قضا واجب است و اگر جزئى باشد واجب نيست.

5- امّا در ساير نمازهاى آيات، اگر تأخير از روى عمد يا فراموشى باشد، واجب است كه در طول عمرش بجا آورد. امّا اگر علم به‌وقوع حادثه پيدا نكرده تا اينكه وقت تمام شود يا وقت متّصل به زمان وقوع حادثه، تمام شود، احوط اين است كه در طول عمر بجاآورد.

6- اگر حادثه در وقت نماز يوميّه رخ دهد چند صورت دارد:

الف- اگر وقت براى هر دو كافى باشد، مخيّر است هر كدام را جلوتر بجا آورد و شايد بهتر آن باشد كه يوميّه را مقدّم كند.

ب- اگر وقت يكى از آنها تنگ و وقت ديگرى زياد باشد، آن نمازى را كه وقتش تنگ شده بر ديگرى مقدّم بدارد.

ج- اگر وقت هر دو تنگ شده باشد، يوميّه را مقدّم كند.

د- اگر به يوميّه شروع كرده باشد سپس در بين نماز بفهمد كه وقت نماز آيات تنگ شده است، اگر وقت يوميّه زياد باشد، آن راقطع كرده و اوّل نماز آيات را بخواند.

ه- اگر برعكس، شروع به نماز آيات كند و بعد بفهمد كه وقت نماز يوميّه تنگ شده است، نماز آيات را قطع كند و يوميّه را بجاآورد و بعد نماز آيات را از همانجا كه قطع كرده تمام كند در صورتيكه در بين دو نماز، عمل منافى نماز را مرتكب نشده باشد و گرنه‌بايد نماز آيات را از نو بخواند.

7- خورشيد گرفتگى و ماه گرفتگى از راههاى ذيل اثبات مى‌شود:

الف- به واسطه آگاهى و مشاهده شخصى.

ب- شهادت دو شخص عادل.

ج- خبر دادن مراكز علمى ذيربط، و رصدگاهها در صورتيكه اطمينان‌آور باشد.

د- هر طريق ديگرى كه در عرف اطمينان‌آور باشد.

8- وجوب نماز آيات به اهالى آن شهر و منطقه‌اى اختصاص دارد كه در عرف صدق كند كه حادثه در نزد آنان اتّفاق افتاده‌است واگرصدق نكند واجب نمى‌شود.

9- اگر زن در حالت قاعدگى يا نفاس باشد كه حادثه واقع شود، نماز آيات بر او واجب نيست.

10- اگر چند حادثه موجب نماز آيات در يك وقت اتّفاق بيفتد مثل كسوف وزلزله و صاعقه در يك زمان، واجب است كه به‌تعداد آنها نماز تكرار شود.