کتاب احکام عبادات

واجب است دو خطبه نيزبعداز نماز ايراد شود امّا در حالت استحباب نماز، احوط اين است كه اگر نماز به جماعت خوانده شود، دو خطبه ايراد گردد.

12- اذان و اقامه براى نماز عيد تشريع نشده است بلكه مستحبّ است مؤذّن قبل‌از نماز سه بار كلمه «الصّلاة» را تكراركند.

13- در نماز عيد خواندن سوره خاصّى بعداز حمد واجب نيست بلكه هر سوره‌اى را كه امام جماعت يا شخص منفرد انتخاب كندكفايت مى‌كند ولى بهتر اين است كه در ركعت اوّل سوره شمس و در ركعت دوّم سوره غاشيه يا در ركعت اوّل سوره اعلى و در دوّم سوره‌شمس خوانده شود.

احكام نماز عيد:

اوّل- امام جماعت به نيابت از مأمومين- مانند ساير نمازها- حمد و سوره را قرائت مى‌كند امّا تكبيرها و ذكرها و دعاهاى قنوتهإ؛

را بايد خود مأموم شخصاً بخواند.

دوّم- اگر از جماعت عقب بماند و بعداز فوت شمارى از تكبيرها، شركت كند، جايز است‌به امام اقتدا كند و از تكبيرهاى امام تبعيّت نمايد و هنگاميكه امام ركوع مى‌كند، تكبيرهاى فوت شده را تكميل نمايد و كافى است كه‌بعداز هر تكبير، يك بار سبحان اللَّه يا الحمد للَّه بگويد و اگر فرصت نباشد، كافى‌است پشت سرهم بدون ذكر، تكبير بگويد وسپس‌به‌امام در ركوع ملحق شود.

سوم- و اگر امام را در حال ركوع درك كند، اظهراين است كه مثل ساير جماعت‌ها به امام در ركوع ملحق شود و اين براى او يك‌ركعت حساب مى‌شود.

چهارم- اگر يكى از دو سجده يا تشهّد را فراموش كند، فراموش شده را بعداز نماز بجا آورد واگر كارى كند كه موجب دو سجده‌سهو مى‌شود، از باب احتياط بعداز نماز، مانند ساير نمازها دو سجده سهو بجاآورد.

پنجم- بهتر و بلكه احوط اين است كه زنان در نماز عيد حضور نيابند در صورتيكه گمان مى‌رود موجب فساد شود امّا در حالات‌عادى بهتر است كه آنان نيز براى اين نماز و ساير شعائر دينى حضور پيدا كنند تا در معرض شمول رحمت الهى قرار گيرند.

آداب و مستحبّات نماز عيد

در نماز عيد انجام دادن امور ذيل مستحب است:

1- غسل كردن قبل‌از نماز عيد.

2- پوشيدن عمامه سفيد.

3- بركشيدن جامه‌ها تا ساق پا در هنگام خارج شدن براى نماز.

4- خارج شدن با پاى برهنه و پياده وبا حالت وقار و آرامش.

5- اداى نماز در صحرا مگر در مكّه مكرّمه كه مستحب است در مسجدالحرام انجام شود.

6- بلند خواندن حمد و سوره، چه براى امام جماعت يا كسى كه فرادى مى‌خواند.

7- بلند كردن دستها براى قنوت بعداز تكبيرها.

8- سجده كردن بر زمين ونه بر غير آن از چيزهايى كه سجده بر آنها صحيح است.

9- تكرار تكبيرهاى روايت شده از معصومين بعداز چهار نماز در روز عيد فطر يعنى نماز مغرب و عشا در شب عيد و نماز صبح‌روز عيد و نماز عيد، و بعداز ده نماز در عيد قربان براى كسى كه در منى نيست، اوّل اين ده نماز، نماز ظهر عيد و دهم آنها نماز صبح‌روز دوازدهم است و بعداز پانزده نماز براى كسى كه در منى است اوّل آنها ظهر عيد و آخر آنها صبح روز سيزدهم است. تكبير روايت‌شده از معصومين به قرار ذيل است:

«اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ وَللَّهِ الْحَمْدُ اللَّهُ أَكْبَرُ عَلى ما هَدانا»

و در عيد قربان بيفزايد: «اللَّهُ أَكْبَرُ عَلى ما رَزَقَنا مِنْ بَهِيمَةِ الْأَنْعامِ وَالْحَمْدُ للَّهِ عَلى ما أَبْلَانا».

10- افطار كردن با خرما قبل‌از نماز عيد فطر و خوردن از گوشت قربانى بعداز نماز عيد قربان.

امّا مكروهات نماز عيد عبارتنداز:

1- رفتن به سوى نماز با اسلحه مگر در شرايط ترس از دشمن.

2- نافله خواندن قبل و بعداز نماز عيد تا ظهر مگر درباره كسى كه در مدينه منوّره باشد كه براى او مستحبّ است دو ركعت نمازدر مسجد پيامبر قبل‌از رفتن به نماز عيد، بجا آورد.

3- انتقال دادن منبر به صحرا بلكه مستحب است منبرى از گِل در صحرا بسازند.

4- بجا آوردن نماز عيد در زير سقف.

هشتم- نماز آيات‌

اوّل- موارد وجوب نماز آيات‌

نماز آيات به جهت اسباب و عوامل زير واجب مى‌شود:

1- خورشيد گرفتگى (كسوف).

2- ماه گرفتگى (خسوف) چه اينكه گرفتن خورشيد يا ماه كلى باشد يا جزئى (يعنى همه قرص خورشيد و ماه رافرابگيرد يا قسمتى از آن دو را) و چه اينكه از گرفتن آنها، خوف و ترس ايجاد شود يا نه.

3- زلزله، اگرچه از وقوع آن ترس ايجاد نشود.

4- هر پديده طبيعى آسمانى يا زمينى كه وحشتناك باشد مانند وزيدن تند بادهاى سياه و

سرخ و زرد و تاريكى شديد و رعد و برق‌و صاعقه و فوران آتش فشانها و ريزشهاى عظيم كوهها، وسقوط بهمنهاى بزرگ و مانند آن در صورتيكه براى اكثريت مردم در محل‌وقوع حادثه، ترس آور و وحشت آفرين باشد.

دوّم- وقت نماز آيات:

1- وقت نماز آيات از جهت خورشيد و ماه گرفتگى، از آغاز گرفتگى است تا پايان روشن شدن و باز شدن.

2- واجب است نماز آيات در وقت ياد شده خوانده شود و تا بعداز كسوف وخسوف به تأخير انداخته نشود.

3- احوط اين است كه از هنگام شروع باز شدن (خسوف و كسوف)، به تأخير انداخته نشود.

4- امّا در زلزله و ساير حوادث وحشتناكى كه وقت زيادى در برنمى‌گيرد، نماز آيات وقت ندارد بلكه فوراً و به محض وقوع حادثه‌خوانده شود و اگر از روى گناه يا اضطرار به تأخير اندازد تا آخر عمر بر او واجب باقى مى‌ماند و در هر وقت كه بجا آورد، به طور ادابايد بجا آورد.

سوم- كيفيّت نماز آيات‌

نماز آيات، دو ركعت است و هر ركعت پنج ركوع و دو سجده دارد كه به كيفيّت ذيل بايد خوانده شود:

بعد از نيّت، تكبيرةالاحرام بگويد و حمد و سوره را كامل بخواند و ركوع كند سپس بلند شود وحمد و سوره را كامل بخواند و ركوع‌كند، بعد بلند شود و حمد وسوره را كامل بخواند و ركوع كند و به همين ترتيب تا پنج ركوع تكميل شود و بعداز بلند شدن از ركوع‌پنجم به سجده برود و بعداز تكميل كردن دو سجده براى ركعت دوّم بلند شود و ركعت دوّم را مانند ركعت اوّل بجا آورد و بعد تشهّدبخواند و سلام دهد.

همچنين جايز است انسان بعداز نيّت و تكبير و خواندن حمد، آيه‌هاى يك سوره را پنج قسمت كند و يك آيه يا بيشتر از آن رابخواند و به ركوع رود و سر بر دارد و بدون اينكه حمد بخواند، قسمت دوّم از همان سوره را بخواند و به ركوع رود و همين طور تا پيش‌از ركوع پنجم سوره را تمام نمايد. اجراى اين روش بر سوره قدر بدين طريق است:

تكبير بگويد و حمد بخواند و بگويد:بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ* إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِبعد ركوع كند.

سپس بلند شود و بگويد:وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِو ركوع كند.

بعد بلند شود و بخواند:لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِن أَلْفِ شَهْرٍبعد ركوع كند.

سپس بلند شود و بخواند:تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِن كُلِّ أَمْرٍوركوع كند.

بعد قيام كند و بخواند:سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِو ركوع كند.

سپس از ركوع پنجم بلند شود و به سجده برود.

و به همين ترتيب ركعت دوّم را نيز بجا آورد.

بعضى از جزئيات ديگر را درباره كيفيّت انجام دادن نماز آيات به اختصار ذكر مى‌كنيم:

1- جايز است نمازگزار يكى از دو ركعت را به روش اوّل و ركعت ديگر را به روش دوّم انجام دهد و هيچ اشكالى ندارد.

2- احوط اين است كه در هر ركعت، علاوه بر حمد، يك سوره را كامل كند.

3- هر چيزى كه در نمازهاى يوميّه، واجب يا مستحب است و همه مقدّمات وشرايط و اجزا و ذكرها در نماز آيات نيز عيناًواجب يا مستحبّ است مگر اذان واقامه كه در نماز آيات تشريع نشده است بلكه مستحبّ است قبل‌از نماز به عنوان رجاء گفته شود: الصّلاة، الصّلاة، الصّلاة.

4- مستحبّ است كه پنج قنوت خوانده شود قبل‌از ركوع دوّم و چهارم و ششم وهشتم و دهم ومى‌توان به يك قنوت قبل‌از ركوع‌دهم اكتفا كرد.

5- اگر در شماره ركعتهاى نماز آيات شك كند و بعداز فكر كردن هم به ترجيح يكى از دو طرف شك منتهى نشود، نمازش باطل‌شده است.

6- امّا اگر در شماره ركوعها شك كند مثل اينكه آيا ركوع پنجم را بجا آورده يا نه، چنانچه هنوز سجده نكرده است، ركوع‌مشكوك را بجا آورد و اگر در حين سجده يا بعداز آن شك كرده، نبايد به شك خود اعتنا كند.

7- ركوعها در نماز آيات، اركان نماز هستند. پس با كم و زياد كردن عمدى يا سهوى آنها نماز باطل مى‌شود.

چهارم- احكام نماز آيات:

1- اگر زمان كسوف و خسوف، جز براى يك ركعت، كافى نباشد، نماز آيات به عنوان ادا واجب است.

2- همچنين است اگر نماز آيات را به تأخير اندازد تا اينكه جز براى يك ركعت وقت باقى نماند، بازهم به عنوان ادا بجا آورد.

3- اگر به خورشيد گرفتگى يا ماه گرفتگى آگاهى داشته باشد ولى اهمال كند ونماز نخواند، معصيت كرده و قضا بر او واجب است. و همچنين اگر علم به خورشيد يا ماه گرفتگى داشته ولى‌

فراموش نمايد تا اينكه وقت تمام شود، باز هم لازم است كه قضاى آن را بجاآورد.

4- اگر بعداز پايان يافتن خورشيد گرفتگى و ماه گرفتگى علم به وقوع آن پيدا كند چنانچه كسوف و خسوف كلّى بوده و همه قرص‌را در برگرفته است قضا واجب است و اگر جزئى باشد واجب نيست.

5- امّا در ساير نمازهاى آيات، اگر تأخير از روى عمد يا فراموشى باشد، واجب است كه در طول عمرش بجا آورد. امّا اگر علم به‌وقوع حادثه پيدا نكرده تا اينكه وقت تمام شود يا وقت متّصل به زمان وقوع حادثه، تمام شود، احوط اين است كه در طول عمر بجاآورد.

6- اگر حادثه در وقت نماز يوميّه رخ دهد چند صورت دارد:

الف- اگر وقت براى هر دو كافى باشد، مخيّر است هر كدام را جلوتر بجا آورد و شايد بهتر آن باشد كه يوميّه را مقدّم كند.

ب- اگر وقت يكى از آنها تنگ و وقت ديگرى زياد باشد، آن نمازى را كه وقتش تنگ شده بر ديگرى مقدّم بدارد.

ج- اگر وقت هر دو تنگ شده باشد، يوميّه را مقدّم كند.

د- اگر به يوميّه شروع كرده باشد سپس در بين نماز بفهمد كه وقت نماز آيات تنگ شده است، اگر وقت يوميّه زياد باشد، آن راقطع كرده و اوّل نماز آيات را بخواند.

ه- اگر برعكس، شروع به نماز آيات كند و بعد بفهمد كه وقت نماز يوميّه تنگ شده است، نماز آيات را قطع كند و يوميّه را بجاآورد و بعد نماز آيات را از همانجا كه قطع كرده تمام كند در صورتيكه در بين دو نماز، عمل منافى نماز را مرتكب نشده باشد و گرنه‌بايد نماز آيات را از نو بخواند.

7- خورشيد گرفتگى و ماه گرفتگى از راههاى ذيل اثبات مى‌شود:

الف- به واسطه آگاهى و مشاهده شخصى.

ب- شهادت دو شخص عادل.

ج- خبر دادن مراكز علمى ذيربط، و رصدگاهها در صورتيكه اطمينان‌آور باشد.

د- هر طريق ديگرى كه در عرف اطمينان‌آور باشد.

8- وجوب نماز آيات به اهالى آن شهر و منطقه‌اى اختصاص دارد كه در عرف صدق كند كه حادثه در نزد آنان اتّفاق افتاده‌است واگرصدق نكند واجب نمى‌شود.

9- اگر زن در حالت قاعدگى يا نفاس باشد كه حادثه واقع شود، نماز آيات بر او واجب نيست.

10- اگر چند حادثه موجب نماز آيات در يك وقت اتّفاق بيفتد مثل كسوف وزلزله و صاعقه در يك زمان، واجب است كه به‌تعداد آنها نماز تكرار شود.

11- اگر آن حادثه‌اى كه تكرار شده از يك نوع باشد مثل تكرار زلزله، واجب است نماز را تكرار كند امّا واجب نيست كه هر نمازرا براى هر يك از آن زلزله‌ها به طور معيّن بجا آورد.

12- امّا اگر سبب، از انواع مختلف باشد مثل كسوف و زلزله بنابر احتياط مستحب، بايد در نيّت نماز هر كدام را تعيين كند.

13- امّا اگر تعدّد نوع سبب، از غير سه سبب اصلى (كسوف، خسوف و زلزله) باشد، تعيين واجب نيست اگر چه‌احتياط مستحبّ اين است كه تعيين كند.

پنجم- مستحبّات نماز آيات‌

در نماز آيات امور زير مستحب است:

1- قنوت- چنانكه گفته شد-.

2- تكبير گفتن قبل‌از ركوعها و بعداز آنها.

3- گفتن: «سمع اللَّه لمن حمده» بعداز ركوع پنجم و دهم.

4- به‌جماعت خواندن. دراين‌نماز نيز امام تنها حمد وسوره‌را از جانب مأمومين‌قرائت مى‌كند.

5- طول دادن نماز مخصوصاً در نماز كسوف.

6- قرائت سوره‌هاى طولانى مانند سوره‌هاى يس، نور، روم، كهف و مانند آن.

7- كامل كردن سوره در هر قيام يعنى قبل‌از هر ركوع.

8- طول دادن ركوع، سجود و قنوت به اندازه قرائت.

9- نشستن در جايگاه نماز و اشتغال به ذكر و دعا تا بازشدن كامل خورشيد گرفتگى يا ماه گرفتگى، يا اعاده نماز اگر نماز آيات راقبل‌از پايان كسوف و خسوف، تمام كرده باشد.

10- بلند خواندن قرائت چه در شب يا در روز.

11- زير آسمان خوانده شود.

12- در مساجد نمازگزارده شود.

در روايات ما، اخبار زيادى درباره برخورد سالم و درست با حوادث و پديده‌هاى طبيعى وارد شده و اينكه دراين اوقات چه دعاهاو ذكرهايى خوانده شود و مؤمن چه اعمالى را انجام دهد. به قسمتى از اين روايات اشاره مى‌كنيم:

1- على بن مهزيار مى‌گويد: به امام باقرعليه السلام نوشتم و از زياد واقع شدن زلزله در اهواز شكايت كردم و گفتم: آيا به من اجازه‌مى‌دهيد كه از اهواز به جاى ديگر نقل مكان دهم؟ فرمود:

«از اهواز به‌جاى ديگر نرويد وچهارشنبه وپنج‌شنبه وجمعه را روزه‌بگيريد وغسل كنيد ولباس پاكيزه بپوشيد وروز جمعه‌خارج شده وخداوند متعال را دعا كنيد تا اين حادثه را از شما بردارد.»

على بن مهزيار مى‌گويد: ما چنين كرديم و زلزله‌ها آرام گرفت.[1]

2- امام باقرعليه السلام فرمود:

«خداوند هيچ بادى را نفرستاده مگر اينكه يا رحمت است يا عذاب. پس اگر چنين بادى را ديديد بگوئيد:«اللَّهُمَّ إِنّا نَسْأَلُكَ‌خَيْرها وَخَيْرَ ما ارْسِلَتْ لَهُ، وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّها وَشَرِّ ما ارْسِلَتْ له». سپس تكبير بگوئيد و صداى خود را در تكبير بلند كنيد. زيرا تكبير بادرا مى‌شكند (متوقّف مى‌گرداند).»[2]

3- امام صادق‌عليه السلام فرمود:

«صاعقه به مؤمن و كافر اصابت مى‌كند ولى به كسى كه ذكر خدا مى‌گويد اصابت نمى‌كند.»[3]

4- پيامبر خداصلى الله عليه وآله فرمود:

«بادها را دشنام ندهيد. بادها مأمور هستند. كوهها، ساعتها، روزها وشبها را دشنام ندهيد كه گناه مى‌كنيد و آثار اين گناه‌به خود شما باز مى‌گردد.»[4]

نهم- نماز استسقا

1- نماز استسقا (نماز باران) آن است كه مردم براى درخواست باران و نزول رحمت الهى آن را بجا مى‌آورند و درشرايطى كه خشكسالى بوجود آمده ورودخانه‌ها مى‌خشكد و باران نمى‌بارد، مستحب است كه اين نماز خوانده شود.

2- نماز استسقا مانند نماز عيدين، دو ركعت است و ركعت اوّل پنج قنوت وركعت دوّم چهار قنوت دارد.

3- شايسته است نمازگزاران در قنوتها، از خدا آمرزش بطلبند و از او بخواهند كه با فرستادن باران، رحمت خود را شامل حال‌آنها گرداند زيرا چه‌بسا خشكسالى ونيامدن باران به خاطر شيوع گناهان در جامعه باشد- چنانكه در روايات آمده است- امّا دراين‌مورد دعاى معيّنى وارد نشده و نمازگزاران مى‌توانند هر دعايى كه براى آنان ميسّر است بخوانند و بهتر آنست كه دعاهاى منقول ازمعصومين‌عليهم السلام انتخاب شود.

4- در نماز استسقا امور ذيل مستحب است:

[1]وسائل الشيعه، ج 5، باب 13، ابواب صلاة الآيات، ص 158، حديث 1.

[2]همان، باب 15، حديث 2.

[3]همان، باب 15، حديث 3.

[4]همان، باب 16، ص 161، حديث 1.

اوّل- مردم سه روز روزه بگيرند.

دوّم- در روز سوم روزه براى نماز خارج شوند.

سوم- روز خارج شدن براى نماز، روز دوشنبه باشد يعنى شنبه و يكشنبه و دوشنبه را روزه بگيرند و در روز دوشنبه نماز استسقابخوانند.

چهارم- با پاى برهنه و با آرامش و وقار براى اداى نماز به صحرا بروند.

پنجم- سالمندان، كودكان، پيرزنان و اهل صلاح و تقوا را با خود همراه ببرند.

ششم- بين مادران و كودكان جدائى افكنند تا فضاى مناسب براى تضرّع و گريه وزارى در بارگاه خداوند پديد آيد.

5- امام بعداز فراغت از نماز، چنان كند كه در روايت از امام صادق‌عليه السلام آمده است:

«... به منبر رود، ردايش را برعكس بپوشد يعنى طرف راست آن را به طرف چپش و طرف چپ آن را به شانه راستش‌بيندازد و رو به قبله، با صداى بلند صد بار تكبير بگويد سپس از طرف راست خود نگاهى به مردم افكنده صدبار با صداى بلند خداوندرا تسبيح بگويد و بعداز طرف چپ خود به مردم نگاه كرده با صداى بلند صدبار لا إله إلّا اللَّه بگويد و بعد هم روبه مردم صدبار حمدخدا كند، سپس دستهايش را به دعا بردارد و دعا كند و مردم هم دعا كنند.[1]

6- سپس امام خطبه بخواند و در دعا و استغفار و تضرّع و ناله و خواهش از خداوند اصرار ورزد و اگر اجابت به تأخير افتد، بازهم امام تكرار كند تا رحمت الهى نازل شود.

دهم- نمازهاى مستحب‌

امام صادق و امام رضاعليهما السلام فرمودند:

«الصَّلَاةُ قُرْبانُ كُلِّ تَقِيٍ‌.[2]

«نماز وسيله تقرّب هر پرهيزكار به خداوند است.»

مردى نزد پيامبر خداصلى الله عليه وآله آمد و گفت: دعا كن كه خداوند مرا وارد بهشت كند. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود:

«باز ياد سجده كردن مرا كمك كن.»[3]

معصومين‌عليهم السلام ما را از سهل انگارى و سستى در عبادت خداوند نهى كرده‌اند زيرا هر كسى‌

[1]وسائل الشيعه، ج 5، باب 1، صلاة الاستسقاء، ص 163، قسمت دوّم از حديث 2.

[2]همان، ج 3، باب 12، ابواب اعداد الفرائض، حديث 1 و 2.

[3]همان، حديث 3.