بعد بلند شود و بخواند:لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِن أَلْفِ شَهْرٍبعد ركوع كند.
سپس بلند شود و بخواند:تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِن كُلِّ أَمْرٍوركوع كند.
بعد قيام كند و بخواند:سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِو ركوع كند.
سپس از ركوع پنجم بلند شود و به سجده برود.
و به همين ترتيب ركعت دوّم را نيز بجا آورد.
بعضى از جزئيات ديگر را درباره كيفيّت انجام دادن نماز آيات به اختصار ذكر مىكنيم:
1- جايز است نمازگزار يكى از دو ركعت را به روش اوّل و ركعت ديگر را به روش دوّم انجام دهد و هيچ اشكالى ندارد.
2- احوط اين است كه در هر ركعت، علاوه بر حمد، يك سوره را كامل كند.
3- هر چيزى كه در نمازهاى يوميّه، واجب يا مستحب است و همه مقدّمات وشرايط و اجزا و ذكرها در نماز آيات نيز عيناًواجب يا مستحبّ است مگر اذان واقامه كه در نماز آيات تشريع نشده است بلكه مستحبّ است قبلاز نماز به عنوان رجاء گفته شود: الصّلاة، الصّلاة، الصّلاة.
4- مستحبّ است كه پنج قنوت خوانده شود قبلاز ركوع دوّم و چهارم و ششم وهشتم و دهم ومىتوان به يك قنوت قبلاز ركوعدهم اكتفا كرد.
5- اگر در شماره ركعتهاى نماز آيات شك كند و بعداز فكر كردن هم به ترجيح يكى از دو طرف شك منتهى نشود، نمازش باطلشده است.
6- امّا اگر در شماره ركوعها شك كند مثل اينكه آيا ركوع پنجم را بجا آورده يا نه، چنانچه هنوز سجده نكرده است، ركوعمشكوك را بجا آورد و اگر در حين سجده يا بعداز آن شك كرده، نبايد به شك خود اعتنا كند.
7- ركوعها در نماز آيات، اركان نماز هستند. پس با كم و زياد كردن عمدى يا سهوى آنها نماز باطل مىشود.
چهارم- احكام نماز آيات:
1- اگر زمان كسوف و خسوف، جز براى يك ركعت، كافى نباشد، نماز آيات به عنوان ادا واجب است.
2- همچنين است اگر نماز آيات را به تأخير اندازد تا اينكه جز براى يك ركعت وقت باقى نماند، بازهم به عنوان ادا بجا آورد.
3- اگر به خورشيد گرفتگى يا ماه گرفتگى آگاهى داشته باشد ولى اهمال كند ونماز نخواند، معصيت كرده و قضا بر او واجب است. و همچنين اگر علم به خورشيد يا ماه گرفتگى داشته ولى
فراموش نمايد تا اينكه وقت تمام شود، باز هم لازم است كه قضاى آن را بجاآورد.
4- اگر بعداز پايان يافتن خورشيد گرفتگى و ماه گرفتگى علم به وقوع آن پيدا كند چنانچه كسوف و خسوف كلّى بوده و همه قرصرا در برگرفته است قضا واجب است و اگر جزئى باشد واجب نيست.
5- امّا در ساير نمازهاى آيات، اگر تأخير از روى عمد يا فراموشى باشد، واجب است كه در طول عمرش بجا آورد. امّا اگر علم بهوقوع حادثه پيدا نكرده تا اينكه وقت تمام شود يا وقت متّصل به زمان وقوع حادثه، تمام شود، احوط اين است كه در طول عمر بجاآورد.
6- اگر حادثه در وقت نماز يوميّه رخ دهد چند صورت دارد:
الف- اگر وقت براى هر دو كافى باشد، مخيّر است هر كدام را جلوتر بجا آورد و شايد بهتر آن باشد كه يوميّه را مقدّم كند.
ب- اگر وقت يكى از آنها تنگ و وقت ديگرى زياد باشد، آن نمازى را كه وقتش تنگ شده بر ديگرى مقدّم بدارد.
ج- اگر وقت هر دو تنگ شده باشد، يوميّه را مقدّم كند.
د- اگر به يوميّه شروع كرده باشد سپس در بين نماز بفهمد كه وقت نماز آيات تنگ شده است، اگر وقت يوميّه زياد باشد، آن راقطع كرده و اوّل نماز آيات را بخواند.
ه- اگر برعكس، شروع به نماز آيات كند و بعد بفهمد كه وقت نماز يوميّه تنگ شده است، نماز آيات را قطع كند و يوميّه را بجاآورد و بعد نماز آيات را از همانجا كه قطع كرده تمام كند در صورتيكه در بين دو نماز، عمل منافى نماز را مرتكب نشده باشد و گرنهبايد نماز آيات را از نو بخواند.
7- خورشيد گرفتگى و ماه گرفتگى از راههاى ذيل اثبات مىشود:
الف- به واسطه آگاهى و مشاهده شخصى.
ب- شهادت دو شخص عادل.
ج- خبر دادن مراكز علمى ذيربط، و رصدگاهها در صورتيكه اطمينانآور باشد.
د- هر طريق ديگرى كه در عرف اطمينانآور باشد.
8- وجوب نماز آيات به اهالى آن شهر و منطقهاى اختصاص دارد كه در عرف صدق كند كه حادثه در نزد آنان اتّفاق افتادهاست واگرصدق نكند واجب نمىشود.
9- اگر زن در حالت قاعدگى يا نفاس باشد كه حادثه واقع شود، نماز آيات بر او واجب نيست.
10- اگر چند حادثه موجب نماز آيات در يك وقت اتّفاق بيفتد مثل كسوف وزلزله و صاعقه در يك زمان، واجب است كه بهتعداد آنها نماز تكرار شود.
11- اگر آن حادثهاى كه تكرار شده از يك نوع باشد مثل تكرار زلزله، واجب است نماز را تكرار كند امّا واجب نيست كه هر نمازرا براى هر يك از آن زلزلهها به طور معيّن بجا آورد.
12- امّا اگر سبب، از انواع مختلف باشد مثل كسوف و زلزله بنابر احتياط مستحب، بايد در نيّت نماز هر كدام را تعيين كند.
13- امّا اگر تعدّد نوع سبب، از غير سه سبب اصلى (كسوف، خسوف و زلزله) باشد، تعيين واجب نيست اگر چهاحتياط مستحبّ اين است كه تعيين كند.
پنجم- مستحبّات نماز آيات
در نماز آيات امور زير مستحب است:
1- قنوت- چنانكه گفته شد-.
2- تكبير گفتن قبلاز ركوعها و بعداز آنها.
3- گفتن: «سمع اللَّه لمن حمده» بعداز ركوع پنجم و دهم.
4- بهجماعت خواندن. درايننماز نيز امام تنها حمد وسورهرا از جانب مأمومينقرائت مىكند.
5- طول دادن نماز مخصوصاً در نماز كسوف.
6- قرائت سورههاى طولانى مانند سورههاى يس، نور، روم، كهف و مانند آن.
7- كامل كردن سوره در هر قيام يعنى قبلاز هر ركوع.
8- طول دادن ركوع، سجود و قنوت به اندازه قرائت.
9- نشستن در جايگاه نماز و اشتغال به ذكر و دعا تا بازشدن كامل خورشيد گرفتگى يا ماه گرفتگى، يا اعاده نماز اگر نماز آيات راقبلاز پايان كسوف و خسوف، تمام كرده باشد.
10- بلند خواندن قرائت چه در شب يا در روز.
11- زير آسمان خوانده شود.
12- در مساجد نمازگزارده شود.
در روايات ما، اخبار زيادى درباره برخورد سالم و درست با حوادث و پديدههاى طبيعى وارد شده و اينكه دراين اوقات چه دعاهاو ذكرهايى خوانده شود و مؤمن چه اعمالى را انجام دهد. به قسمتى از اين روايات اشاره مىكنيم:
1- على بن مهزيار مىگويد: به امام باقرعليه السلام نوشتم و از زياد واقع شدن زلزله در اهواز شكايت كردم و گفتم: آيا به من اجازهمىدهيد كه از اهواز به جاى ديگر نقل مكان دهم؟ فرمود:
«از اهواز بهجاى ديگر نرويد وچهارشنبه وپنجشنبه وجمعه را روزهبگيريد وغسل كنيد ولباس پاكيزه بپوشيد وروز جمعهخارج شده وخداوند متعال را دعا كنيد تا اين حادثه را از شما بردارد.»
على بن مهزيار مىگويد: ما چنين كرديم و زلزلهها آرام گرفت.[1]
2- امام باقرعليه السلام فرمود:
«خداوند هيچ بادى را نفرستاده مگر اينكه يا رحمت است يا عذاب. پس اگر چنين بادى را ديديد بگوئيد:«اللَّهُمَّ إِنّا نَسْأَلُكَخَيْرها وَخَيْرَ ما ارْسِلَتْ لَهُ، وَنَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّها وَشَرِّ ما ارْسِلَتْ له». سپس تكبير بگوئيد و صداى خود را در تكبير بلند كنيد. زيرا تكبير بادرا مىشكند (متوقّف مىگرداند).»[2]
3- امام صادقعليه السلام فرمود:
«صاعقه به مؤمن و كافر اصابت مىكند ولى به كسى كه ذكر خدا مىگويد اصابت نمىكند.»[3]
4- پيامبر خداصلى الله عليه وآله فرمود:
«بادها را دشنام ندهيد. بادها مأمور هستند. كوهها، ساعتها، روزها وشبها را دشنام ندهيد كه گناه مىكنيد و آثار اين گناهبه خود شما باز مىگردد.»[4]
نهم- نماز استسقا
1- نماز استسقا (نماز باران) آن است كه مردم براى درخواست باران و نزول رحمت الهى آن را بجا مىآورند و درشرايطى كه خشكسالى بوجود آمده ورودخانهها مىخشكد و باران نمىبارد، مستحب است كه اين نماز خوانده شود.
2- نماز استسقا مانند نماز عيدين، دو ركعت است و ركعت اوّل پنج قنوت وركعت دوّم چهار قنوت دارد.
3- شايسته است نمازگزاران در قنوتها، از خدا آمرزش بطلبند و از او بخواهند كه با فرستادن باران، رحمت خود را شامل حالآنها گرداند زيرا چهبسا خشكسالى ونيامدن باران به خاطر شيوع گناهان در جامعه باشد- چنانكه در روايات آمده است- امّا دراينمورد دعاى معيّنى وارد نشده و نمازگزاران مىتوانند هر دعايى كه براى آنان ميسّر است بخوانند و بهتر آنست كه دعاهاى منقول ازمعصومينعليهم السلام انتخاب شود.
4- در نماز استسقا امور ذيل مستحب است:
[1]وسائل الشيعه، ج 5، باب 13، ابواب صلاة الآيات، ص 158، حديث 1.
[2]همان، باب 15، حديث 2.
[3]همان، باب 15، حديث 3.
[4]همان، باب 16، ص 161، حديث 1.
اوّل- مردم سه روز روزه بگيرند.
دوّم- در روز سوم روزه براى نماز خارج شوند.
سوم- روز خارج شدن براى نماز، روز دوشنبه باشد يعنى شنبه و يكشنبه و دوشنبه را روزه بگيرند و در روز دوشنبه نماز استسقابخوانند.
چهارم- با پاى برهنه و با آرامش و وقار براى اداى نماز به صحرا بروند.
پنجم- سالمندان، كودكان، پيرزنان و اهل صلاح و تقوا را با خود همراه ببرند.
ششم- بين مادران و كودكان جدائى افكنند تا فضاى مناسب براى تضرّع و گريه وزارى در بارگاه خداوند پديد آيد.
5- امام بعداز فراغت از نماز، چنان كند كه در روايت از امام صادقعليه السلام آمده است:
«... به منبر رود، ردايش را برعكس بپوشد يعنى طرف راست آن را به طرف چپش و طرف چپ آن را به شانه راستشبيندازد و رو به قبله، با صداى بلند صد بار تكبير بگويد سپس از طرف راست خود نگاهى به مردم افكنده صدبار با صداى بلند خداوندرا تسبيح بگويد و بعداز طرف چپ خود به مردم نگاه كرده با صداى بلند صدبار لا إله إلّا اللَّه بگويد و بعد هم روبه مردم صدبار حمدخدا كند، سپس دستهايش را به دعا بردارد و دعا كند و مردم هم دعا كنند.[1]
6- سپس امام خطبه بخواند و در دعا و استغفار و تضرّع و ناله و خواهش از خداوند اصرار ورزد و اگر اجابت به تأخير افتد، بازهم امام تكرار كند تا رحمت الهى نازل شود.
دهم- نمازهاى مستحب
امام صادق و امام رضاعليهما السلام فرمودند:
«الصَّلَاةُ قُرْبانُ كُلِّ تَقِيٍ.[2]
«نماز وسيله تقرّب هر پرهيزكار به خداوند است.»
مردى نزد پيامبر خداصلى الله عليه وآله آمد و گفت: دعا كن كه خداوند مرا وارد بهشت كند. پيامبرصلى الله عليه وآله فرمود:
«باز ياد سجده كردن مرا كمك كن.»[3]
معصومينعليهم السلام ما را از سهل انگارى و سستى در عبادت خداوند نهى كردهاند زيرا هر كسى
[1]وسائل الشيعه، ج 5، باب 1، صلاة الاستسقاء، ص 163، قسمت دوّم از حديث 2.
[2]همان، ج 3، باب 12، ابواب اعداد الفرائض، حديث 1 و 2.
[3]همان، حديث 3.
كه بهشت و رضوان خدا را بخواهد بايدبراى رسيدن به آن تلاش نمايد و آشكارترين راه ورود به بهشت، زياد برگزار كردن نمازهاى مستحبى است.
امام صادقعليه السلام فرمود:
«از سستى و سهل انگارى پرهيز كنيد، زيرا پروردگار شما مهربان است و عمل اندك را هم مىپذيرد. كسى اگر دو ركعتنماز مستحبّ خالصانه براى خدا بجا آورد، او را به وسيله همان نماز وارد بهشت مىكند.»[1]
امام صادقعليه السلام همواره شيعيان خود را تشويق مىكرد كه نماز زياد بخوانند. ايشان فرمودند:
«محبوبترين اعمال نزد خداوند نماز است. نماز آخرين وصيّت و سفارش پيامبران الهى است. چه نيكو است براى انسان كهغسل كند يا وضو بگيرد و وضوى خود را كامل انجام دهد، سپس
به گوشهاى رود كه هيچ همدمى او را نبيند امّا خدا او را ببيند كه در ركوع يا سجده است. بنده خدا وقتى سجده خود را طول مىدهد، ابليس فرياد مىكند: اى واى! آنان اطاعت كردند ومن معصيت كردم، آنان سجده كردند و من امتناع ورزيدم.»[2]
پس براى مؤمن شايسته است كه هر موقع فرصت كند با نماز مستحبّ، خود را به خداوند سبحان نزديك كند زيرا نماز او را ازفحشا و منكرات باز مىدارد و از آلودگيهاى رذائل و اخلاق بد، پاك مىكند و به درجات عالى عبوديّت خدا و آزاد شدن از بندهاىاسارت هواى نفس وماديّات بالا مىبرد.
در روايات زيادى ترغيب شده كه مؤمنين در زمانها و مكانهاى مقدّس نمازهاى مستحبّىبجا آورند و از اين طريق رابطه خود را با خداوند محكم گردانند. به پارهاى از نمازهاى مستحبّى وروايات آن اشاره مىكنيم:
نمازهاى ماه مبارك رمضان:
1- امام صادقعليه السلام فرمود:
«هيچ يك از ماهها، همانند ماه رمضان نيست. ماه رمضان حق و حرمت خاص دارد. دراين ماه هرچه مىتوانى نمازبگزار.»[3]
2- امير المؤمنينعليه السلام فرمود:
«كسى كه در شب نيمه رمضان يكصد ركعت نماز بخواند و در هر ركعت «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ»
[1]وسائل الشيعه، ج 3، باب 12 ابواب اعداد الفرائض، حديث 4.
[2]همان، باب 10، حديث 2.
[3]همان، ج 5، باب 2، ابواب نافله شهر رمضان، حديث 7.
را ده بار بخواند، خداوند ده تن از فرشتگان را فرود مىفرستد تا دشمنان او را، از جنّ و انس، از او دفع نمايند و در هنگام مرگش نيز سى تن از فرشتگانرا مىفرستد كه او را از آتش، ايمن نگهدارند.»[1]
3- امام صادقعليه السلام فرمود: «از كارهايى كه پيامبر خدا در ماه رمضان مىكرد اين بود كه در هر شب نماز مستحبّى مىخواند وبر نمازى كه قبلاز آن بجا مىآورد مىافزود. از شب اوّل تا بيستم رمضان در هر شب، 20 ركعت نماز بجا مىآورد، هشت ركعت بعدازمغرب و دوازده ركعت بعداز عشا امّا در دهه اخير هر شب 30 ركعت نماز بجا مىآورد، 12 ركعت بعداز مغرب و 18 ركعت بعدازعشا و سپس در دعا و نيايش بسيار زياد كوشش مىكرد و در شب بيست و يكم رمضان صد ركعت و در شب بيست و سوّم نيز صد ركعتنماز مىخواند، و دراين دو شب تلاش زيادى مىنمود.»[2]
4- امير المؤمنينعليه السلام فرمود:
«پيامبر خداصلى الله عليه وآله فرمود: كسى كه در شب عيد فطر دو ركعت نماز بخواند و در ركعت اوّل حمد، وقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌرا هزاربار و در ركعت دوّم حمد و قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ را يكبار بخواند، از خداوند هيچ چيزى نخواهد مگر اينكه به او عطا مىكند.»[3]
نماز استخاره:
5- امام باقرعليه السلام فرمود:
«على بن الحسينعليه السلام موقعى كه قصد كارى مىكرد مثل حجّ و عمره يا خريد و فروش و آزاد كردن، وضو مىگرفت و دو ركعتنماز استخاره بجا مىآورد، دراين دو ركعت سوره حشر و سوره رحمن را قرائت مىكرد و بعداز فراغت در حاليكه نشسته بود، معوذتينقُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلقِ وقل أعوذ برب النّاسوقل هو اللَّه أحد را قرائت مىكرد و سپس مىفرمود:
«اللّهمّ إن كان (كذا وكذا) خيراً لى في دينى و دنياى و عاجل امرى و آجله فصلّ على محمّد وآله ويسّره لى على أحسن الوجوه وأجملها. اللّهمّ إن كان (كذا وكذا) شرّاً لى فى دينى أو دنياي وآخرتي وعاجل أمري وآجله فصلِّ على محمّد وآله واصرفه عنّى ربّ صلّ على محمّد وآله واعزم ليعلى رشدي وإن كرهت ذلك أو أبته نفسي»[4].
[1]وسائل الشيعه، ج 5، باب 6، ابواب نافله شهر رمضان، حديث 1.
[2]همان، باب 7، حديث 2.
[3]همان، باب 1، ابواب بقيّة الصلوات المندوبة، حديث 1.
[4]همان، باب 1، ابواب صلاة الاستخارة، حديث 3.
6- مرازم روايت مىكند: امام صادقعليه السلام به من گفت:
«وقتى كه خواستيد كارى انجام دهيد دو ركعت نماز بجا آوريد و حمد و ثناى الهى بگوئيد و بر محمّد و آل محمّد صلواتبفرستيد و بگوئيد: «اللَّهُمّ إن كان هذا الأمر خيراً لي في ديني ودنياي فيسّره لي وقدّره، وإن كان غير ذلك فاصرفه عنّي».
مرازم مىگويد: از امام پرسيدم؛ در آن دو ركعت چه بخوانم؟ حضرت فرمود: «هرچه خواستى بخوان و اگر خواستى «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» و «قُلْ يا أَيُّها الْكَافِرُونَ»را بخوان، و «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ» معادل يك سوم قرآن است.»[1]
نماز شب نيمه شيعيان:
7- امام صادقعليه السلام فرمود:
«وقتى شب نيمه شعبان شد، چهار ركعت نماز بگزار، در هر ركعت يكبار حمد و صد بار قل هو اللَّه احد را بخوان و وقتى كهفارغ شدى بگو:
«اللَّهُمَّ إِنِّي فَقِيرٌ، وَإِنِّي عائِذٌ بِكَ، وَمِنْكَ خائِفٌ، وَبِكَ مُسْتَجِيرٌ، رَبِّ لَا تُبَدِّلْ إسْمِي، رَبِّ لَا تُغَيِّرْ جِسْمِي، رَبِّ لَا تُجْهِدْ بَلَائِي. أَعُوذُ بِعَفْوِكَ مِنْ عِقابِكَ، وَأَعُوذُ بِرِضاكَ مِنْ سَخَطِكَ، وَأَعَوُذُ بِرَحْمَتِكَ مِنْ عَذابِكَ، وَأَعَوُذُ بِكَ مِنْكَ، جَلَّ ثَناؤُكَ أَنْتَ كَما أَثْنَيْتَ عَلى نَفْسِكَ وَفَوْقَ ما يَقُولُ الْقائِلُونَ»
[2].
نماز روز مبعث:
8- امام صادقعليه السلام فرمود:
«روز 27 رجب روز بعثت پيامبر خداصلى الله عليه وآله است، كسى كه دراين روز در هر وقتى كه بخواهد، دوازده ركعت نماز بجا آوردو در هر ركعت امّ القرآن (سوره حمد) ويك سوره ديگر را بخواند و هنگاميكه سلام داد، در جايش بنشيند و امّ القرآن (سوره حمد) را چهار بار و هر يك از معوذات سهگانه را چهار بار بخواند و سپس در حاليكه در جايش نشسته چهار باربگويد: «لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ، وَالْحَمْدُ للَّهِ، وَسُبْحانَ اللَّهِ، وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ».
سپس چهار بار بگويد: «اللَّهُ اللَّهُ رَبِّي، لَا اشْرِكُ بِهِ شَيْئاً». بعد دعا كند، هيچ دعاى او در هيچ حاجتى نيست مگر اينكهمستجاب شود جز اينكه درباره هلاكت قومى يا قطع رحمى دعا كند كه مستجاب نخواهد شد.[3]
[1]وسائل الشيعه، ج 5، باب 1، ابواب صلاة الاستخارة، حديث 7.
[2]همان، باب 8، ص 238، حديث 2.
[3]همان، ج 5، باب 9، حديث 1.