استفتائات درباره خمس.[1]
س: آيا خمس به مازاد مخارج سالانه از قبيل مواد غذائى موجود درخانه مانند شكر، برنج و غيرهتعلّق مىگيرد؟
ج: خمس تعلّق نمىگيرد زيرا از لحاظ عرف جزء مؤنه شخص است.
س: آيا به اموالى كه شخص براى نيازهاى آينده خود پسانداز مىكند، خمس تعلّق مىگيرد؟ مثلًا جوانى براى كار به كشورثروتمندى مهاجرت مىكند و درآمد خود را پسانداز مىكند تا پس از مراجعت به كشورش ازدواج كند، و خانهاىخريدارى كند. آيا در آنچه وى پسانداز مىكند خمس تعلّق مىگيرد؟
ج: اگر بتواند زندگى آينده خود را بدون پسانداز تشكيل دهد، بايد خُمس آن را بپردازد. ولى اگر مانند اكثر مهاجرين نتواند چنينكارى كند احوط آن است كه با ولىّ خُمس مصالحه كند، هر چند اقوى اين است كه خمس بر او واجب نيست زيرا عرفاً جزء مؤنهاو بشمار مىآيد.
س: اگر كودك نا بالغ درآمدى از راه كسب يا هديه بدست آورد آيا بر ولىّ او واجب است خمس آن را بپردازد؟
ج: آرى در سود و بهرههاى كودك خمس تعلّق مىگيرد، هم چنين اگر گنج يا معدن استخراج كند يا از طريق غوّاصى به چيزى دستيابد، البتّه پس از تحقق شرايط پرداخت خمس در همه موارد.
س: خانه مسكونى خريدارى كردم، سپس تصميم گرفتم آن را با خانه بزرگترى تبديل كنم، اگر آن خانه را فروختم و يكسال بر پول آن گذشت و هنوز موفق نشدم خانه بزرگترى را خريدارى كنم، آيا بايد خمس قيمت خانه را بپردازم؟
ج: خمس بر پول خانه تعلّق نمىگيرد زيرا خانه مسكونى، از مؤنه بشمار مىآيد، وهمچنين خمس بر مبلغى كه براى خريد خانهبزرگترى بر آن مىافزاييد تعلّق نمىگيرد مشروط بر اينكه خانه دوم مناسب شأن شما باشد، يعنى اين خريد نبايد از لحاظ عرفىاسراف بشمار آيد.
س: قرضهاى زيادى داشتم، مجبور شدم خانه مسكونى خود را بفروشم تا از يكسو قرضها را پرداخت نمايم و از سوىديگر بقيه قيمت خانه را سرمايه كسب خود قرار دهم. آيا بر اين سرمايه
[1]بسيارى از محتواى سئوالات از كتب بعضى از فقهاى عاليمقام در جواب از استفتائات استخراج گرديده است.
خمس تعلّق مىگيرد؟
ج: اگر با پرداختن خمس سرمايه، فرصت شغلى خود را از دست مىدهيد، خمس تعلّق نمىگيرد مثلًا اگر بخواهيد با باقيمانده قيمتمنزل، مغازهاى را براى كسب و كار خريدارى كنيد وقيمت مغازه، به مقدار بقيّه قيمت منزل است كه اگر خمس آن كسر گردد، نمىتوانيد آن مغازه را خريدارى كنيد، خمس واجب نمىشود ولى اگر با باقيمانده پس از خمس، مىتوانيد سرمايهاى براى كسبخود قرار دهيد، بايد خمس باقيمانده بهاى منزل را بدهيد.
س: من داراى درآمدى ناچيز هستم و نمىتوانم خانه مسكونى خريدارى كنم مگر اينكه هر سال مقدارى از ثروت خود را دربانك يا غير آن پسانداز كنم، آيا به اين پسانداز خمس تعلّق مىگيرد در حاليكه سالهاى زيادى مىگذرد تا بتوانم پولخانه را جمع آورى كنم؟
ج: خُمس بر شما واجب نمىشود، اگر اين راه تنها وسيلهاى براى خريد خانه باشد.
س: در كشور ما هر كس بخواهد به حجّ مشرّف گردد بايد بهاى سفر حجّ خود را به مراكز ذيربط بپردازد و سالها منتظر نوبتباشد آيا خمس بر اين پول مترتّب است؟ البتّه با علم به اينكه فرد مورد نظر سال مالى خود را تنظيم كرده، و در يكى ازهمان سالها مبلغ هزينه حجّ را پرداخته است؟
ج: بر هزينه حجّ اگر مستطيع باشد، خمس واجب نمىشود زيرا جزيى از مؤنه بشمار مىآيد.
س: اگر كسى مبلغى را بعنوان رهن خانه با كرايه ارزان پيش پرداخت كند. آيا به مبلغ رهن خمس تعلّق مىگيرد، در حاليكه اونمىتواند با غير اين شيوه، خانهاى براى خود فراهم آورد؟
ج: خمس بر رهن مترتّب نيست، ولى اگر از رهن بى نياز شد، مانند ساير اموال او خواهد بود، واگر در طول سال مالى (خمس) از آن بى نياز گرديد، خُمس بر او واجب مىگردد.
س: كسى خانه يا ساختمان مسكونى داشته كه در قسمتى از آن سكونت گزيده وواحدهاى ديگر آن را اجاره مىدهد، آيا برقسمت استيجارى و درآمد حاصل از كرايه آن، خمس تعلّق مىگيرد؟
ج: بلى، بر آن قسمت از خانه يا ساختمان كه مورد نياز او نيست، خمس تعلّق مىگيرد، و در اجاره بها مشروط بر اينكه از مخارجساليانه (مؤنه) او بيشتر باشد نيز خمس تعلّق مىگيرد.
س: آيا به اتومبيل شخصى يا هر وسيله نقليه كه انسان از درآمد خود در ساليان متمادى جمع آورى كرده و آن را خريدارىنموده است، خمس تعلّق مىگيرد؟
ج: آنچه انسان در زندگى روزمرّه خود به آن نياز دارد جزء مؤنه محسوب مىگردد و لذا بر اتومبيل شخصى حتّى اگر از پسانداز ساليانمتعدّد او باشد، خمس تعلّق نمىگيرد مشروط بر اينكه اتومبيل از نيازهاى روزانه او مانند خانه مسكونى باشد.
س: من داراى اتومبيل هستم كه بعنوان تاكسى يا حمل كالا از آن براى كسب استفاده مىكنم، آيا خمس
بر من واجب است؟
ج: وسايل كسب و كار جزء مؤنه بشمار نمىآيد، مگر اينكه در صورت پرداخت خمس آن نتواند به كسب ادامه دهد، بنابراين اگرشرايط شخص طورى باشد كه اگر خمس اتومبيل را بپردازد، نتواند با بقيّه پول خود ماشين بخرد و امرار معاش كند، خمس بر اوواجب نمىباشد ولى در غير اينصورت بايد خمس را بپردازد.
س: كسى خودرو دارد كه بعضى اوقات به وسيله آن كسب و زمانى از آن استفاده شخصى مىكند چگونه خمس آن را محاسبهنمايد؟
ج: اگر اكثر اوقات بعنوان اتومبيل شخصى استفاده شود، خمس به آن تعلّق نمىگيرد، ولى اگر غالباً جهت كسب و كار از آن استفادهمىشود خمس دارد.
واگر از ابتداى خريد خودرو، استفاده شخصى و كسب، هر دو را قصد كرده باشد، نيمى از خمس آن را بايد بپردازد.
و گفته شده كه در هر صورت نسبت را بايد محاسبه نمايد. ولى گفته اوّل به قواعد فقهى نزديكتر است. و احتياط آن است كهدر موارد شك در موضوعات با ولىّ خمس مصالحه شود، و اللَّه اعلم.
س: اگر شخصى كارگر يا كارمند باشد و هر سال مقدارى از درآمد خود را پسانداز كند تا بتواند مغازه يا تاكسى يا خانهاىبراى اجاره دادن، خريدارى كند آيا به اين پسانداز، خمس تعلّق مىگيرد؟
ج: بلى، به ابزار و وسايل كار و كسب خمس تعلّق مىگيرد، همانطور كه به سرمايههاى انباشته نيز تعلّق مىگيرد.
س: اگر اتومبيل كرايهاى يا مغازه و نظاير آن را كه ابزار كار و كسب است، بفروشم تا اتومبيل شخصى يا خانه مسكونى موردنياز زندگى خريدارى نمايم آيا در قيمت چيزى كه مىفروشم خمس واجب مىشود؟
ج: قيمت املاك و سرمايههاى فروخته شده در صورتى كه خمس آن را قبلًا پرداخته باشد، خمس ندارد.
س: آيا در مبالغ هزينه شده- در طول سال مالى- در امور خيريه يا هديه به اعضاى خانواده خمس تعلّق مىگيرد مثل اينكهبراى فرزند خود، اتومبيل و براى زن و دختر خود طلا بخرد يا اينكه زمين و باغى را براى گذراندن تعطيلات، اصلاحوآماده سازد يا خانهاى براى فرزند خود كه در آستانه ازدواج است، بخرد؟
ج: در هزينههايى كه در شأن انسان باشد و اسراف نكند، خمس تعلّق نمىگيرد. چون جزء
مخارج زندگى (مؤنه) مىباشد.
س: در بعضى از كشورها پدران براى دختران خود جهيزيه- وسايل خانه- تهيه مىكنند تابه هنگام ازدواج به آنان هديه كنند آيا خمس بر آنان واجب مىشود در صورتيكه قبلاز ازدواج هنوز آن وسايل را به دخترخود منتقل نكرده باشند؟
همچنين آيا بر پس اندازى كه هر ساله به همين منظور در بانك ذخيره مىكنند، خمس تعلّق مىگيرد؟
ج: اگر اين وسايل جزء شؤون زندگى باشد، خمس بر آن واجب نيست چه خود اين وسايل را خريدارى كند يا مبلغ آن را براى خريد درآينده، پسانداز كند.
س: واضح است كه زمين كشاورزى يا باغ بهرهبردارى شده جزء سرمايهاى است كه خمس دارد ولى اگر كسى زمينى خريد وآن را اصلاح كرد آيا خمس قيمت زمين در هنگام خريد محاسبه مىشود يا قيمت زمين پس از اصلاح و بارورى؟
و اگر كسى باغى براى استراحت و گذراندن تعطيلات خود داشته باشد ولى گاهى بعضى از محصولات آن را به فروشبرساند، حكم آن چيست؟
ج: زمينى كه براى بهرهبردارى و كسب خريدارى مىشود، خمس قيمت فعلى آن واجب است نه قيمت خريد آن، همچنين در موردباغ. ولى باغ خريدارى شده براى گذراندن تعطيلات شخصى و ميوههاى آن كه به مصرف شخصى برسد، خمس ندارد امّا ميوههاىفروخته شده خمس دارد.
س: كسى زمين كشاورزى براى بهرهبردارى در اختيار دارد ولى طورى است كه اگر خمس آن را بپردازد، مخارج او تأميننمىشود، آيا خمس بر او واجب است؟
ج: خمس بر او واجب نيست.
س: اگر زمين يا ملكى جهت بهرهبردارى خريدارى كند و قيمت آن افزايش يابد. آيا بايد خمس قيمت افزوده را بدهد درحاليكه ا ن ملك را از سرمايهاى خريدارى كرده كه خمس به آن تعلّق نداشته است؟
ج: افزايش قيمت ممكن است كاذب باشد مانند اينكه تورّم در كشورى 20 درصد باشد و ارزش ملك نيز بيست درصد افزايش يابد، درچنين وضعيتى خمس به آن تعلّق نمىگيرد زيرا در نتيجه او سودى را بدست نيآورده است.
ولى اگر ارزش ملك به طور حقيقى افزايش يابد، مثلًا قيمت آن ملك پنجاه درصد بالا رود و تورّم 20 درصد باشد بايد خمس 30 درصد افزايش قيمت را بدهد.
س: اگر ارزش كالا يا ملك سرمايهگذارى شده هر ساله افزايش واقعى پى درپى داشته باشد ولى در هر سال خمس آن را ندادهباشد، آيا خمس چند برابر افزايش مىيابد، يا مىتواند قيمت بالا رفته روز كالا را محاسبه كند وخمس آن را بپردازد؟
ج: دادن خمس بنابر اقوى تنها به نسبت افزايش حقيقى و واقعى كالا كفايت مىكند ولى احوط، پرداختن خمس مضاعف و چند برابراست.
س: اگر سرمايهاى كه براى امرار معاش در نظر گرفته از بين برود مانند اينكه ماشين كرايه او كه با آن امرار معاش مىكند بسوزديا مغازه او ويران شود و يا سهام او در شركتها زيان ببيند و سپس در سال مالى سرمايه جديدى را آماده نمايد، آيا از بابتسرمايه قبلاز جبران خسارت وارده خمس بدهد يا بعداز محاسبه خسارت و جبران آن؟
ج: اين مسئله سه صورت دارد:
اوّلًا: اگر سرمايهاى در همان سالى كه زيان ديده تهيه نمايد خمس بر او واجب نيست زيرا جبران خسارت از مؤنه است هرچند احتياط ايجاب مىكند كه جبران خسارت نگردد اگر تلف شده از تجارت ديگرى باشد.
ثانياً: اگر سرمايه اندكى تهيه نمايد كه چنانچه خمس آن را بپردازد، نمىتواند به كسب وكار بپردازد، خمس بر او واجبنيست.
ثالثاً: اگر سرمايه زيادى تهيه كند كه حتّى اگر خمس آن را هم بدهد مىتواند با باقيمانده كسب كند دراين صورت واجب استخمس آن را بدهد.
س: آيا انسان مىتواند با افرادى كه خمس نمىدهند رفت و آمد كند يا از اموال آنان استفاده نمايد، بويژه اينكه ازخويشاوندان باشد يا در خانه پدر خود، كه خمس نمىدهد سكونت داشته باشد؟
ج: اقوى جايز بودن موارد فوق است ولى اوْلى آن است كه هر سال مقدارى از مال خود را براى جبران اينگونه استفادهها به عنوانخمس بپردازد.
س: آيا كسىكه تاكنون خمس نداده مىتواند مقدارى از مال خود را جدا كرده و خمس آن را بپردازد تا پاك شود و با آن پولبه حجّ يا زيارت برود يا مهريه همسر خود را بپردازد؟
ج: جايز است، ولى بايد بقيّه ثروت خود را محاسبه كند و خمسى را كه بر او واجب است، بپردازد تا تمامى زندگى او با مال حلال، گوارا و پاك گردد.
س: ثروتى داشتم كه خمس به آن تعلّق گرفت ولى در پرداخت آن كوتاهى كردم، تا اينكه آن ثروت تلف شد. آيا من ضامنهستم؟
ج: بلى، خمس همانند ديگر حقوق در صورت كوتاهى كردن در تأديه آن ضمانت دارد.
س: چنانچه اوّل ماهمحرم را بعنوان سالمالى خمس قرار داده باشم سپسبخواهم اين زمان رابه اوّل ماه رمضان تغيير دهم آيا مىتوانم؟ با توجّه به اينكه اين تاريخ با انجام حسابهاى شخصى من بيشتر تناسب دارد، يا اگر سال قمرى هجرى داشته باشم و بخواهم آن را به سال شمسى يا ميلادى تغيير دهم، آيا جايز مىباشد؟
ج: بلى، جايز مىباشد، بدين ترتيب كه خمس منافع خود را در اوّل سال جديد بپردازيد سپس آن را بعنوان سال مالى خود قرار دهيد وهمچنين اگر بخواهيد سال قمرى را به شمسى يا بر عكس، تغيير دهيد در هر وقت كه بخواهيد سر سال جديد شما باشد، بايدخمس منافع قبلاز آن را پس از كسر مخارج بپردازيد و سپس آن وقت را سر سال جديد خود قرار دهيد.
س: صاحب مغازه تجارى يا كارخانه و نظاير آن اگر سال مالى او فرابرسد و نتواند حسابهاى خود را بدليل طلب وبدهكاريهاى زياد تنظيم كند، چگونه خمس اموال خود را بپردازد؟
ج: مىتواند مقدار خمس خود را بر آورد كند و حدس بزند و همان مقدار را پرداخت كند و بعد از آن كه حسابهاى خود را تنظيم نموداگر زياد شد خمس مازاد آن را نيز بپردازد و اگر كمتر بود از خمس خود آنچه زياد داده كسر كند.
س: اگر كسى حقوق شرعى خود را در طول زندگى نپرداخته است و اكنون مىخواهد خمس خود را بپردازد، چه بايد بكند؟
ج: بايد به ولىّ خمس مراجعه كند و پس از محاسبه، آن مقدار را كه مىداند بر ذمّه او است يك مرتبه يا به طور مرحلهاى و بهتدريج پس از قبول آن از سوى ولىّ خمس، بپردازد، و آنچه را مىداند كه خمس در آن نيست نپردازد، و در مورد شك مىتواند باولى خمس مصالحه نمايد يعنى قسمتى را بپردازد و قسمتى ديگر را ولىّ خمس ببخشد.
س: اگر مخارج فردى بيش از درآمد او باشد، آيا خمس بر او واجب است؟
ج: خير، خمس بر او واجب نيست اگر درآمد او نتواند مؤنه (مخارج) سال او را تأمين كند.
س: اگر كسى چنين بود، يعنى مخارج او بيش از درآمدش بود ولى ثروت زيادى كه پيشبينى نمىكرد، بدست آورد، آياخمس استفاده بدست آمده را بايد بپردازد؟
ج: بلى! مىتواند خمس را هم اكنون بپردازد يا اينكه از همين تاريخ سال مالى خود را حساب نمايد. و پس از پايان سال مالى خمسما بقى آن را بپردازد.
س: اگر كسى خمس خود را نداده باشد و بخواهد خمس املاك و اموال خود را بپردازد، آيا با قيمت خريد آنها راقيمتگذارى كند يا به قيمت روز؟
ج: اگر ارزش روز بيشتر باشد بايد قيمت روز را محاسبه كند.
س: آيا به اموالى كه از ديگران طلب دارم خمس تعلّق مىگيرد در حاليكه آنان در تأديه قرض خود كوتاهى مىكنند؟
ج: خمس تعلّق نمىگيرد، مگر پس از دريافت طلب خود از آنان.
س: آيا به قرضهايى كه به جهت امرار معاش گرفتهام، خمس تعلّق مىگيرد؟
ج: خير خمس ندارد، ولى در قرضهاىاخذ شده جهت سرمايهگذارى بايد خمس آن مقدار را كه تأديه مىكنى بپردازدى، پس اگراتومبيل شخصى را به طور اقساط خريدارى نمودهايد، خمس ندارد، ولى اگر اتومبيل كرايه جهت كسب به طور اقساط خريدارىكردهايد بايد خمس قسطهاى آن را بپردازيد انشاء اللَّه.
احكام زكات و فقه صدقات