کتاب آداب سفره غذا

عيب نگرفتن از غذا

از سنت‌های رسول خدا6‌ نقل شده است که حضرت: «هیچ‌گاه از غذا عیب و ایراد نگرفت، اگر اشتها داشت می‌خورد و اگر نداشت نمی‌خورد».[1]

امام صادق7می‌فرمایند: «كُفْرٌ بِالنِّعَمِ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ أَكَلْتُ طَعَامَ كَذَا وَكَذَا فَضَرَّنِي؛

نعمت خدا را کفران کرده اگر مردی بگوید: فلان غذا را خوردم و فلان غذا به من ضرر زد».[2]

خوردن غذا به هنگام گرسنگی

امام علی7: مَنْ أَرَادَ أَنْ لَا يَضُرَّهُ طَعَامٌ‌ فَلَا يَأْكُلْ‌ حَتَّى‌ يَجُوعَ وَتنْقَى الْمَعِدَة؛

هر کس که می‌خواهد هیچ غذایی به او زیان نرساند، تنها هنگامی غذا بخورد که گرسنه شده و معدة او [از خوراک پیشین] پاک شده باشد».[3]

امیر مؤمنان7به امام حسن مجتبی7می‌فرمایند: «می‌خواهی چهار

[1]. «ما عابَ رَسُولُ اللهِ6‌ طَعاماً قَطُّ، إن اشتهاهُ أکَلَه وَإلا تَرکَه».سُنَن النبی، ص 244، ح 507.

[2].وسائل الشیعه، ج 24، ص 433.

[3].بحار الانوار، ج 63، ص 410.

خصلت به تو بیاموزم تا از [زحمت] درمان بی‌نیاز گردی؟ عرض کرد: آری. فرمود: بر سر سفره منشین، مگر آن‌گاه که گرسنه‌ای و از کنار سفره بر نخیز، مگر وقتی که هنوز اشتها داری و جویدن غذا را به نیکی انجام ده و پیش از خوابیدن به دستشویی برو. هرگاه اینها را رعایت کردی از درمان بی‌نیاز می‌شوی».[1]

زمانی که در شُرف خوردن چیزی هستید، از خودتان بپرسید: «آیا واقعا گرسنه‌ام؟ آیا لازم است بخورم؟ خوردن این خوراکی برای من سودی و نفعی دارد یا ندارد؟[2]آیا میل خوردن دارم یا فقط هوس خوردن دارم؟ پیش از اینکه پاسخ دهید چند لحظه صبر و حوصله کنید و به ندای درونی خود گوش دهید.

سعدی شیرازی گوید: «حکیمان دیر به دیر خورند و عابدان نیم سیر و زاهدان سد رمق و جوانان تا طبق برگیرند و پیران تا عرق کنند. امام قلندران چندان که در معده جای نفس نماند و بر سفره روزی کس».[3]

[1]. «... قَالَ لَا تَجْلِسْ عَلَى الطَّعَامِ إِلَّا وَأَنْتَ‌ جَائِعٌ‌ وَلَا تَقُمْ‌ عَنِ الطَّعَامِ إِلَّا وَأَنْتَ تَشْتَهِيهِ وَجَوِّدِ الْمَضْغَ وَإِذَا نِمْتَ فَاعْرِضْ نَفْسَكَ عَلَى الْخَلَاءِ فَإِذَا اسْتَعْمَلْتَ هَذَا اسْتَغْنَيْتَ عَنِ الطِّبِّ [عن الطبيب]».الخصال، ج 1، ص 229.

[2].آگاهانه خوردن، ص 130.

[3].گلستان، باب 8، بخش 47.

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

غذا بايد در زمان اشتهاي واقعي خورده شود زمانی که سنگيني غذاي قبلي از بين رفته باشد. توصيه می‌شود وقتي اشتهاي واقعي اتفاق افتاد فوراً غذا خورده شود[1]؛ اشتهاي واقعي يا صادق داراي علايمي است: 1-سبک شدن شکم از زير سينه تا ناف 2- نبض ضعيف. 3-تيزي حواس خصوصاً شنوايي و بينايي. 4 –کاهش حرکات بدن. 5-عدم تمايل به خواب. 6-کاهش آب دهان. 7-خروج فضولات غذاي قبلي. 8-طعم غذاي قبلي در آروغ نباشد. 9-عدم عطش.[2]

بلخي در کتب مصالح الابدان و الانفس اشتهاي کاذب را این‌گونه تعريف کرده است که اشتهاي کاذب خوردن بر اساس عادت است نه حاجت و نياز بدن[3].

غذا خوردن در حالت سيري و يا پاسخ دادن به اشتهاي کاذب سبب تداخل غذاي خورده شده با غذاي باقيمانده در معده می‌شود و در هضم صحيح، اختلال ايجاد می‌شود[4].

[1]شش رساله کهن پزشکی، بیگ باباپور.

[2]مقاله"مروری بر توصیه های حفظ سلامت معده در پزشکی ایرانی"، مجله طب سنتی اسلام و ایران.

[3]مصالح الابدان و الانفس، بلخی.

[4]تغذیه در طب سنتی ایرانی و اسلامی، کردافشاری.

از سوی دیگر در زمان گرسنگی واقعی نباید خوردن غذا را به تأخیر انداخت؛ زیرا این کار موجب ریخته شدن صفرا و مواد نامناسب به معده می‌گردد و زیان‌آور است.[1]

نام خدا در آغاز طعام

امام صادق7: می‌فرماید: «امیر مؤمنان7فرمود: برای کسی که بر غذای خود نام خدا ببرد، ضمانت می‌کنم که از آن غذا، به هیچ درد و رنجی گرفتار نمی‌شود. ابن‌کَواء ـ که این را شنید ـ پرسید: ای امیر مؤمنان! من دیروز غذایی خوردم و نام خدا را نیز به هنگام خوردن آن بردم؛ اما آن مرا آزار داد! فرمود: ای نادان! شاید که چند گونه غذا خورده‌ای و بر برخی گونه‌ها نام خدا برده و بر برخی دیگر نام خدا نبرده‌ای».[2]

برادر امام باقر7خدمت آن حضرت رسید و برای عمروبن‌عبید، واصل و بشیر رحال اجازة ملاقات خواست. امام اجازه داد و آنان وارد شدند. آن سه نفر از نظر اعتقادی، مخالف امام بودند. وقتی نشستند، حضرت فرمود:

[1].مروری بر کلیات طب سنتی ایران، ص 134. اگر به عللی تأخیری در غذا خوردن پیش آمد، بهتر است پنج مثقال یا قدری آب لیمو و یا انار ترش میل کند، سپس غذا خورد. (همان).

[2]. «قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِين7ضَمِنْتُ‌ لِمَنْ‌ يُسَمِّي‌ عَلَى طَعَامِهِ أَنْ لَا يَشْتَكِيَ مِنْهُ... أَكَلْتَ أَلْوَاناً فَسَمَّيْتَ عَلَى بَعْضِهَا وَلَمْ تُسَمِّ عَلَى بَعْضٍ يَا لُكَعُ».الکافی، ج 6، ص 295.

«هیچ چیز نیست مگر آنکه قاعده و قانون معینی دارد». پس از اندکی، سفره آوردند و پهن کردند. سه مهمان به هم گفتند: «به خدا قسم، ما بر او مسلط شدیم. با این حرفش، اکنون می‌توانیم به او اعترض کنیم».

پس، از امام پرسیدند: «ای ابوجعفر! آیا این سفره نیز جزو همان‌هایی است که قاعده و قانون دارند؟» امام فرمود: «آری». آنها گفتند: «قاعده و قانونش چیست؟» امام فرمود: «اینکه هرگاه پهن می‌شود، "بسم الله" بگویند و هرگاه آن را بر می‌دارند، "الحمد لله" بگویند».[1]

امام صادق7: «هنگامی که چند غذای مختلف در سفره بود برای هر کدام" بسم الله" بگو. گفتم: اگر فراموشم شد؟ فرمود بگو: "بِسْمِ‌ اللَّهِ‌ عَلَى‌ أَوَّلِهِ‌ وَآخِرِه"».[2]

ذکری که رسول خدا6‌ برای غذایی مسومی که برای آن حضرت آورده بودند، خواندند: بِسْمِ‌ اللَّهِ‌ الشَّافِي‌، بِسْمِ‌ اللَّهِ‌ الْكَافِي، بِسْمِ اللَّهِ الْمُعَافِي، بِسْمِ اللَّهِ الَّذِي لَا يَضُرُّ مَعَ اسْمِهِ شَيْ‌ءٌ وَلَا دَاءٌ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ، وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ‌؛ «به نام خدای شفا بخش، به نام خدای کفایت کننده، به نام خدای

[1].بحار الانوار، ج 66، ص 370.

[2]. «إِذَا اخْتَلَفَتِ‌ الْآنِيَةُ فَسَمِ‌ عِنْدَ كُلِ‌ إِنَاءٍ قُلْتُ فَإِنْ نَسِيتُ قَالَ تَقُولُ بِسْمِ اللَّهِ عَلَى أَوَّلِهِ وَآخِرِهِ».مکارم الاخلاق، ص 147.

عافیت دهنده، به نام خدایی که با یادکردن نامش، هیچ چیز و هیچ مرضی در زمین و آسمان ضرر نمی‌رساند و اوست شنوا و دانا».[1]

نیکوست هنگام شروع غذا خوردن «بسم الله الرحمن الرحیم » را بلند بگویم تا الگویی زیبا برای فرزندان و نیز یادآور دیگران باشد.

نمک

امام صادق7: «هر کس آغاز و پایان غذایش با نمک باشد، هفتاد درد از او دفع می‌شود».[2]

امام کاظم7: «لَا يُخْصِبُ[3]خِوَانٌ‌ لَا مِلْحَ‌ عَلَيْهَا وَأَصَحُ‌ لِلْبَدَنِ أَنْ يُبْدَأَ بِهِ فِي أَوَّلِ الطَّعَامِ؛

سفره‌ای که در آن نمک نباشد، بی‌برکت است؛ و آغاز کردن غذا با نمک، برای تندرستی بهتر است».[4]

[1]. «...فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ6‌ وَعَلِيّاً7وَصَحْبَهُمَا بِالطَّعَامِ الْمَسْمُومِ ...». (تفسیر منسوب به امام حسن عسکری7، ص 178 ـ 191؛بحار الانوار، ج 17، ص 329).

[2]. «مَنِ افْتَتَحَ طَعَاماً بِالْمِلْحِ وَخَتَمَهُ بِالْمِلْحِ دُفِعَ عَنْهُ سَبْعُونَ دَاء».المحاسن، ج 2، ص 529.

[3]. «النماء والبركة» (مجمع البحرین، ماده «خِصب»).

[4].الکافی، ج 6، ص 326.

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

مصرف نمک قبل از غذا در بعضی منابع طب سنتی توصیه شده است، طبع نمک گرم و خشک است و اگر در معده‌های سرد و تر و بلغمی، نمک قبل از غذا خورده شود این معده‌ها برای هضم، آمادگی بیشتری پیدا می‌کنند.

و چون اکثر افراد معده‌های سرد و تر دارند این توصیه به صورت دستور عام درامدهاست ولی باید دقت شود کسانی که دارای معده‌های گرم و خشک هستند بهتر است در مورد مصرف نمک دقت بیشتری داشته باشند.

ایرادی که به این توصیه گرفته می‌شود این است که افرادی که مستعد فشارخون بالا هستند، با مصرف نمک قبل غذا دچار افزایش فشارخون خواهند شد در جواب به این سؤال باید گفته شود که میزان مصرف توصیه شده خیلی اندک است و این سبب بالا رفتن زیاد فشارخون نمی‌شود ولی باز اگر احتیاط می‌کنند این افراد می‌توانند از مواد دیگر برای گرم شدن معده و بهبود هضم استفاده کنند.

پیشنهاد می‌شود قبل از غذا و بعد از غذا دو بار انگشت خود را به نمک بزنید و به دندان‌های خود بکشید. این کار باعث خنثی شدن محیط اسیدی دهان و سالم ماندن دندان‌ها و رفع بسیاری از بیماری‌های معده می‌شود.[1]

سبزی در سفره

سفره نیز نیاز به زینت و زیبایی دارد. اهل بیت:، سبزی را زینت سفره می‌دانند؛ و از آن بهره می‌بردند. ناگفته نماند سبزی علاوه بر ویژگی‌های غذایی و درمانی، (که برای جسم مفید است) روح انسان را آرامش می‌دهد. رنگ سبز، رنگ نشاط و شادابی است و با عطر و بوی خوشی که سبزی به همراه دارد؛ مایة آرامش و تعادل فرد می‌گردد.

امام صادق7: لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ حِلْيَةٌ، وَحِلْيَةُ الْخِوَانِ‌ الْبَقْل‌؛ «هر چیزی را زیوری است و زیوره سفره، سبزی است».[2]

رسول خدا6‌: «سفره‌هایتان را به سبزی آذین و زینت کنید؛ زیرا آن، همراه با گفتن بسم الله، شیطان را می‌راند».[3]

[1].تغذیة در طب ایرانی و اسلامی، ص 159.

[2].الامالی(طوسی)، ص 304، ح 6066.

[3]. «زَيِّنُوا مَوَائِدَكُمْ‌ بِالْبَقْلِ‌ فَإِنَّهَا مَطْرَدَةٌ لِلشَّيَاطِينِ مَعَ التَّسْمِيَة».بحار الانوار، ج 59، ص 300.