کتاب آداب سفره غذا

در برخی از روایات علت اهمیت سبزی چنین بیان شده: امام صادق: ...لِأَنَّ قُلُوبَ‌ الْمُؤْمِنِينَ‌ خَضِرَةٌ وَهِيَ‌ تَحِنُّ إِلَى أَشْكَالِهَا؛ «...زیرا دل‌های مؤمنان، سبز است و به همانند خویش، میل دارد».[1]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

در طب سنتی ایرانی خوردن موادی مثل ماست و دوغ به دلیل مزاج و طبع سردشان همراه غذا نهی شده است. همراهی سالاد کاهو یا سالاد گوجه و خیار یا به‌اصطلاح سالاد شیرازی همراه وعده‌های غذایی هم سبب اختلال هضم می‌گردد.

اگر قرار است انتخابی برای مخلفات سفره داشته باشیم می‌توان از سبزی‌خوردن و زیتون خصوصاً به صورت زیتون‌پرورده نام برد. اکثر سبزی‌ها مزاج گرم دارند و در واقع به هضم غذا کمک می‌کنند. سبزی‌ها

[1].الکافی، ج 6، ص 362. بیان علامه مجلسی در ذیل این حدیث «سبز است، یعنی نورانی است به نور سبزی و از همین روی به همانند خویش می‌گرود؛ یا کنایه از آن است که دل‌های مؤمنان به حکمت‌ها و معارف، آباد است و این سرسبزی معنوی را با سبز بودن دل، مناسبتی است که ما به آن ناآگاهیم؛ یا آن است که چون دل‌های مؤمنان به کشتزارهای حکمت، سرسبز است، به آنچه در آن جنبه‌ای از حُسن و سودمندی وجود دارد، تمایل می‌یابد و سبزی هم یکی از همین چیزهاست».مرآة العقول، ج 22، ص 204.

دارای فیبر نیز هستند که مانع یبوست می‌شوند حذف کردن سبزی‌ها و جایگزین کردن سالادها به جای آن کار صحیحی نیست.[1]

آغاز با سبک‌ترين غذا

امام رضا7: «غذای خود را با سبک‌ترین غذایی که بدنت را به اندازه عادتت بر حسب اقامتگاه و فعالیت‌ها و زمانه‌ات تغذیه می‌کند، آغاز کن».[2]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

غذاهای غلیظ غذاهایی هستند که به‌راحتی هضم نمی‌شوند و مواد زایدی که از آن‌ها تولید می‌شود به‌راحتی در کنار هم جمع شده و سبب انسداد در مجاری و عروق می‌شود پس در اکثر افراد مصرف زیاد آن ممنوع است، افرادی که معده‌های قوی دارند و یا فعالیت بدنی شدید دارند تا حدودی می‌توانند از این غذاها استفاده کنند. مثال غذاهای غلیظ، قارچ و گوشت گاو و گوساله و کلم خام و گوشت شتر و شتر مرغ و تخم مرغ آب‌پز شده و بسیار سفت است.

[1]تغذیه، عزیزخانی، ص 13.

[2]. «ابْدَأْ فِي‌ أَوَّلِ‌ طَعَامِكَ‌ بِأَخَفِّ الْأَغْذِيَةِ الَّذِي تغَذِّي بِهَا بَدَنَكَ بِقَدْرِ عَادَتِكَ وَبِحَسَبِ وَطَنِكَ وَنَشَاطِكَ وَزَمَانِك‌».طب الامام الرضا7، ص 15.

غذاهای لطیف به‌راحتی در معده هضم می‌شوند مثل تخم‌مرغ عسلی و گوشت بلدرچین و انار و ...[1]

با هم خوردن غذاهای با هضم مختلف در طب سنتی ایرانی توصیه نمی‌شود پس خوردن غذاهای لطیف و غلیظ بهتر است همراه هم نباشد[2].

در زمان گرسنگی طولانی و شدید بهتر است در ابتدا غذاهای لطیف خورده نشود بلکه خوراکی و غذایی مثل برنج خورده شده اما در صورت حس گرسنگی در حد معمول می‌توان از غذاهای سبک خورده شود[3]

در بعضی کتب طب سنتی توصیه شده که غذا با چیزهای نازک، لطیف و روان شروع شود (سوپ) و سپس قسمت‌های سخت‌تر (گوشت و ته‌دیگ و...)[4]

[1]. پاسداشت تندرستی با پزشکی ایرانی، ص 29.

[2]. مفرح القلوب، ج 3 ص 742.

[3]. پاسداشت تندرستی با پزشکی ایرانی، ص 36.

[4].تغذیه، عزیز خانی، ص 33.

فخرالدین[1]در کتابحفظ البدنمی‌نویسد: "باید که در خوردنی‌ها ترتیب نگاه دارد و آنچه لطیف‌تر[2]و روان‌تر بود اول آن خورند؛ زیرا که اول اگر غلیظ خورَد، آن‌گاه لطیف، آن لطیف زود بگذرد و چون غلیظ ناگواریده باشد، لطیف راه نیابد تا بگذرد، پس هم آنجا فاسد شود.[3]"

در واقع آن غذایی را که رقیق‌تر و هضمش آسان‌تر و سریع‌تر و زودتر دفع می‌شود، باید قبل از غذاهای دیگر مصرف نمود، مگر به ندرت و آن وقتی است که شخص از خوردن غذا قصد معالجه داشته باشد و نتواند ترتیب غذا را رعایت نماید؛ و هراندازه این دستور را کمتر اجرا کند به همان اندازه موجب اخلال هاضمه شده و هضم غذاهای رقیق به موقع انجام نمی‌گیرد و بدون هضم کافی از معده خارج می‌گردد.[4]

از نکاتي که طب سنتي ايراني تأکید فراواني دارد پرهيز از مصرف غذاهايي است که فرد به آن‌ها عادت ندارد[5]توجه به عادت افراد و قدرت

[1]. محمد بن عمر فخر رازی (606 ه.ق.).

[2]. غذایی است که وقتی بدن روی آن اثر می‌کند، به سرعت هضم می‌شود و مورد استفاده اندام قرار می‌گیرد؛ به عبارت دیگر از این دسته غذاها خون رقیقی تولید می‌شود که به سهولت جزء بدن می‌شود (مروری بر کلیات طب سنتی ایران، ص 67).

[3].حفظ البدن، ص 150.

[4].منافع الاغذیه و دفع مضارها، ص 166.

[5]مقاله"تبیین عوامل اختلال هضم از دیدگاه طب سنتی ایرانی"، مجله طب سنتی اسلام و ایران.

هاضمه آن‌ها هميشه بايد مدنظر باشد؛ ابن‌سینا در قانون می‌گوید مقدار غذا برحسب عادت و قوت هر فرد است و مقدار غذاي مناسب در هر انسان سالم اين است که وقتي غذا می‌خورد سنگيني و کشيدگي در پهلوها، نفخ، تهوع، ترش کردن و بی‌خوابی عارض نشود و در آروغ طعم غذا حس نشود[1]

لقمه کوچک و جويدن کامل

کامل جویدن لقمه، اولین مرحله از یک هضم خوب و سالم است. آمیخته شدن بزاق دهان با غذا در هضم غذا از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.

رسول خدا6‌ در بیان آداب غذا خوردن می‌فرمایند: «أَمَّا الْأَدَبُ‌ فتَصْغِيرُ اللُّقْمَةِ وَالْمَضْغُ الشَّدِيدُ؛

اما آداب آن، کوچک کردن لقمه و جویدن کامل است».[2]

امام علی7می‌فرمایند: «کسی که لقمة خود را به خوبی بجود، فرشتگان برای او دعا می‌کنند که روزی او وسیع شود و حسنات او دو برابر شود»[3]

[1]کتاب" اکسیر اعظم".

[2].الخصال، ص 482.

[3]. «مَنْ لَعِقَ قَصْعَةً صَلَّتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ ...» (مکارم الاخلاق، ص 146).

رسول خدا6‌: «لقمه‌هایتان را کوچک بگیرید که به هر لقمه‌ای برکتی است [از جانب خدا]».[1]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

حکماي طب سنتي توصيه کرده‌اند که طول مدت غذا خوردن متعادل باشد و غذا نه بسيار سريع و نه بسيار آرام خورده شود. در واقع هضم غذا از دهان و با جویدن شروع می‌شود خوب جویدن غذا سبب می‌شود مواد غذایی علاوه بر ریز و خرد شدن با ترشحات غدد بزاقی نیز ترکیب شده و در معده هضم بهتری روی این غذای خرد شده انجام شود خوب جویدن غذا سبب تحريک بيشتر مرکز سيري در هيپوتالاموس و احساس سيري نیز می‌شود، پس جلوی مصرف بیش از حد غذا و چاقی را نیز می‌گیرد[2]توصیه می‌شود هر لقمه غذایی 20 تا 30 بار جویده شود و بهترین زمان برای قورت دادن لقمة غذا، زمانی است که آن را به طور کامل جویده و با بزاق کافی مخلوط کرده و مایعی نسبتاً رقیق تبدیل کرده باشید و بلع آن آسان باشد.[3]

[1]. «صَغِّرُوا رِغَافَكُمْ‌ فَإِنَ‌ مَعَ‌ كُلِ‌ رَغِيفٍ‌ بَرَكَةً».الکافی، ج 6، ص 303.

[2]تغذیه در طب ایرانی و اسلامی ومقاله"زمان غذا خوردن در طب سنتی ایرانی"، مجله طب و تزکیه.

[3].نسل سالم، ص 237. (با اندکی تصرف).

پس‌ازآنکه لقمه را داخل دهان گذاشتید و مشغول جویدن شدید، قاشق را بر زمین بگذارید و به فکر تدارک و آماده‌سازی لقمة بعدی نباشید. با این کار، بدون عجله در فرو بردن لقمه غذا، آن را کامل می‌جوید و از غذا خوردن لذت بیشتری خواهید برد.

هنگام غذا خوردن بیشتر از آنکه به سفره و محتویات آن فکر کنید و ذهنتان مشغول به آن گردد، به لقمه‌ای که در دهان می‌جوید فکر کنید. در هنگام غذا خوردن آرامش خود را حفظ کنید و از هیجان و جنجال دوری‌کنید. در هنگامی‌که عصبانی هستید هرگز دست به غذا نزید. ابتدا آرامش خود را به دست آورید، (قدم زدن، دوری از محیط پرخاشگری، با آب سرد حمام کردن یا وضو گرفتن و...) سپس رو به غذا آورید[1].

کمتر نگاه کردن به صورت ديگران

یکی دیگر از آداب این است که در حال غذا خوردن به صورت و دهان فرد مقابل نگاه نکنیم.

[1]همان.

رسول خدا6‌: ...وَقِلَّةُ النَّظَرِ فِي وُجُوهِ النَّاس؛ «در بیان آداب غذا خوردن... و کمتر نگریستن به چهره مردم».[1]

مردی بر سر سفره شخصی نشسته بود و مشغول غذا خوردن بود، در بین غذا میزبان به غذای مهمان نگاه می‌کرد. پس گفت: «در لقمه تو مویی است آن را بگیر!» مرد میهمان از جای خود حرکت کرد و دست از غذا خوردن کشید و گفت: «هرگز غذای کسی را نمی‌خورم که در لقمه میهمانش این‌قدر نگاه کند تا مویی را ببیند»[2]

با سه انگشت

رسول خدا6‌ با سه انگشت ابهام و وسطى و شست غذا ميل مى‌كرد و گاه انگشت چهارم را نيز به كمك مي‌گرفت و با دو انگشت غذا نمى‌خورد و مى‌فرمود: «با دو انگشت خوردن روش شيطان است».[3]

مرحوم فیض کاشانی در ذیل این حدیث می‌نویسد: «مقصود از خوردن با سه انگشت آن است که همچون جباران کسی با دو انگشت نخورد، غرض آن نیست که با بیش از سه انگشت نمی‌توان غذا خورد، بلکه اگر به همة

[1].کتاب من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 359.

[2].لطائف الطوائف، ص 139.

[3]. «كَانَ يَأْكُلُ بِأَصَابِعِهِ الثَّلَاثِ الْإِبْهَامِ ...».مکارم الاخلاق، ص 28.