کتاب آداب سفره غذا

عافیت دهنده، به نام خدایی که با یادکردن نامش، هیچ چیز و هیچ مرضی در زمین و آسمان ضرر نمی‌رساند و اوست شنوا و دانا».[1]

نیکوست هنگام شروع غذا خوردن «بسم الله الرحمن الرحیم » را بلند بگویم تا الگویی زیبا برای فرزندان و نیز یادآور دیگران باشد.

نمک

امام صادق7: «هر کس آغاز و پایان غذایش با نمک باشد، هفتاد درد از او دفع می‌شود».[2]

امام کاظم7: «لَا يُخْصِبُ[3]خِوَانٌ‌ لَا مِلْحَ‌ عَلَيْهَا وَأَصَحُ‌ لِلْبَدَنِ أَنْ يُبْدَأَ بِهِ فِي أَوَّلِ الطَّعَامِ؛

سفره‌ای که در آن نمک نباشد، بی‌برکت است؛ و آغاز کردن غذا با نمک، برای تندرستی بهتر است».[4]

[1]. «...فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ6‌ وَعَلِيّاً7وَصَحْبَهُمَا بِالطَّعَامِ الْمَسْمُومِ ...». (تفسیر منسوب به امام حسن عسکری7، ص 178 ـ 191؛بحار الانوار، ج 17، ص 329).

[2]. «مَنِ افْتَتَحَ طَعَاماً بِالْمِلْحِ وَخَتَمَهُ بِالْمِلْحِ دُفِعَ عَنْهُ سَبْعُونَ دَاء».المحاسن، ج 2، ص 529.

[3]. «النماء والبركة» (مجمع البحرین، ماده «خِصب»).

[4].الکافی، ج 6، ص 326.

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

مصرف نمک قبل از غذا در بعضی منابع طب سنتی توصیه شده است، طبع نمک گرم و خشک است و اگر در معده‌های سرد و تر و بلغمی، نمک قبل از غذا خورده شود این معده‌ها برای هضم، آمادگی بیشتری پیدا می‌کنند.

و چون اکثر افراد معده‌های سرد و تر دارند این توصیه به صورت دستور عام درامدهاست ولی باید دقت شود کسانی که دارای معده‌های گرم و خشک هستند بهتر است در مورد مصرف نمک دقت بیشتری داشته باشند.

ایرادی که به این توصیه گرفته می‌شود این است که افرادی که مستعد فشارخون بالا هستند، با مصرف نمک قبل غذا دچار افزایش فشارخون خواهند شد در جواب به این سؤال باید گفته شود که میزان مصرف توصیه شده خیلی اندک است و این سبب بالا رفتن زیاد فشارخون نمی‌شود ولی باز اگر احتیاط می‌کنند این افراد می‌توانند از مواد دیگر برای گرم شدن معده و بهبود هضم استفاده کنند.

پیشنهاد می‌شود قبل از غذا و بعد از غذا دو بار انگشت خود را به نمک بزنید و به دندان‌های خود بکشید. این کار باعث خنثی شدن محیط اسیدی دهان و سالم ماندن دندان‌ها و رفع بسیاری از بیماری‌های معده می‌شود.[1]

سبزی در سفره

سفره نیز نیاز به زینت و زیبایی دارد. اهل بیت:، سبزی را زینت سفره می‌دانند؛ و از آن بهره می‌بردند. ناگفته نماند سبزی علاوه بر ویژگی‌های غذایی و درمانی، (که برای جسم مفید است) روح انسان را آرامش می‌دهد. رنگ سبز، رنگ نشاط و شادابی است و با عطر و بوی خوشی که سبزی به همراه دارد؛ مایة آرامش و تعادل فرد می‌گردد.

امام صادق7: لِكُلِّ شَيْ‌ءٍ حِلْيَةٌ، وَحِلْيَةُ الْخِوَانِ‌ الْبَقْل‌؛ «هر چیزی را زیوری است و زیوره سفره، سبزی است».[2]

رسول خدا6‌: «سفره‌هایتان را به سبزی آذین و زینت کنید؛ زیرا آن، همراه با گفتن بسم الله، شیطان را می‌راند».[3]

[1].تغذیة در طب ایرانی و اسلامی، ص 159.

[2].الامالی(طوسی)، ص 304، ح 6066.

[3]. «زَيِّنُوا مَوَائِدَكُمْ‌ بِالْبَقْلِ‌ فَإِنَّهَا مَطْرَدَةٌ لِلشَّيَاطِينِ مَعَ التَّسْمِيَة».بحار الانوار، ج 59، ص 300.

در برخی از روایات علت اهمیت سبزی چنین بیان شده: امام صادق: ...لِأَنَّ قُلُوبَ‌ الْمُؤْمِنِينَ‌ خَضِرَةٌ وَهِيَ‌ تَحِنُّ إِلَى أَشْكَالِهَا؛ «...زیرا دل‌های مؤمنان، سبز است و به همانند خویش، میل دارد».[1]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

در طب سنتی ایرانی خوردن موادی مثل ماست و دوغ به دلیل مزاج و طبع سردشان همراه غذا نهی شده است. همراهی سالاد کاهو یا سالاد گوجه و خیار یا به‌اصطلاح سالاد شیرازی همراه وعده‌های غذایی هم سبب اختلال هضم می‌گردد.

اگر قرار است انتخابی برای مخلفات سفره داشته باشیم می‌توان از سبزی‌خوردن و زیتون خصوصاً به صورت زیتون‌پرورده نام برد. اکثر سبزی‌ها مزاج گرم دارند و در واقع به هضم غذا کمک می‌کنند. سبزی‌ها

[1].الکافی، ج 6، ص 362. بیان علامه مجلسی در ذیل این حدیث «سبز است، یعنی نورانی است به نور سبزی و از همین روی به همانند خویش می‌گرود؛ یا کنایه از آن است که دل‌های مؤمنان به حکمت‌ها و معارف، آباد است و این سرسبزی معنوی را با سبز بودن دل، مناسبتی است که ما به آن ناآگاهیم؛ یا آن است که چون دل‌های مؤمنان به کشتزارهای حکمت، سرسبز است، به آنچه در آن جنبه‌ای از حُسن و سودمندی وجود دارد، تمایل می‌یابد و سبزی هم یکی از همین چیزهاست».مرآة العقول، ج 22، ص 204.

دارای فیبر نیز هستند که مانع یبوست می‌شوند حذف کردن سبزی‌ها و جایگزین کردن سالادها به جای آن کار صحیحی نیست.[1]

آغاز با سبک‌ترين غذا

امام رضا7: «غذای خود را با سبک‌ترین غذایی که بدنت را به اندازه عادتت بر حسب اقامتگاه و فعالیت‌ها و زمانه‌ات تغذیه می‌کند، آغاز کن».[2]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

غذاهای غلیظ غذاهایی هستند که به‌راحتی هضم نمی‌شوند و مواد زایدی که از آن‌ها تولید می‌شود به‌راحتی در کنار هم جمع شده و سبب انسداد در مجاری و عروق می‌شود پس در اکثر افراد مصرف زیاد آن ممنوع است، افرادی که معده‌های قوی دارند و یا فعالیت بدنی شدید دارند تا حدودی می‌توانند از این غذاها استفاده کنند. مثال غذاهای غلیظ، قارچ و گوشت گاو و گوساله و کلم خام و گوشت شتر و شتر مرغ و تخم مرغ آب‌پز شده و بسیار سفت است.

[1]تغذیه، عزیزخانی، ص 13.

[2]. «ابْدَأْ فِي‌ أَوَّلِ‌ طَعَامِكَ‌ بِأَخَفِّ الْأَغْذِيَةِ الَّذِي تغَذِّي بِهَا بَدَنَكَ بِقَدْرِ عَادَتِكَ وَبِحَسَبِ وَطَنِكَ وَنَشَاطِكَ وَزَمَانِك‌».طب الامام الرضا7، ص 15.

غذاهای لطیف به‌راحتی در معده هضم می‌شوند مثل تخم‌مرغ عسلی و گوشت بلدرچین و انار و ...[1]

با هم خوردن غذاهای با هضم مختلف در طب سنتی ایرانی توصیه نمی‌شود پس خوردن غذاهای لطیف و غلیظ بهتر است همراه هم نباشد[2].

در زمان گرسنگی طولانی و شدید بهتر است در ابتدا غذاهای لطیف خورده نشود بلکه خوراکی و غذایی مثل برنج خورده شده اما در صورت حس گرسنگی در حد معمول می‌توان از غذاهای سبک خورده شود[3]

در بعضی کتب طب سنتی توصیه شده که غذا با چیزهای نازک، لطیف و روان شروع شود (سوپ) و سپس قسمت‌های سخت‌تر (گوشت و ته‌دیگ و...)[4]

[1]. پاسداشت تندرستی با پزشکی ایرانی، ص 29.

[2]. مفرح القلوب، ج 3 ص 742.

[3]. پاسداشت تندرستی با پزشکی ایرانی، ص 36.

[4].تغذیه، عزیز خانی، ص 33.

فخرالدین[1]در کتابحفظ البدنمی‌نویسد: "باید که در خوردنی‌ها ترتیب نگاه دارد و آنچه لطیف‌تر[2]و روان‌تر بود اول آن خورند؛ زیرا که اول اگر غلیظ خورَد، آن‌گاه لطیف، آن لطیف زود بگذرد و چون غلیظ ناگواریده باشد، لطیف راه نیابد تا بگذرد، پس هم آنجا فاسد شود.[3]"

در واقع آن غذایی را که رقیق‌تر و هضمش آسان‌تر و سریع‌تر و زودتر دفع می‌شود، باید قبل از غذاهای دیگر مصرف نمود، مگر به ندرت و آن وقتی است که شخص از خوردن غذا قصد معالجه داشته باشد و نتواند ترتیب غذا را رعایت نماید؛ و هراندازه این دستور را کمتر اجرا کند به همان اندازه موجب اخلال هاضمه شده و هضم غذاهای رقیق به موقع انجام نمی‌گیرد و بدون هضم کافی از معده خارج می‌گردد.[4]

از نکاتي که طب سنتي ايراني تأکید فراواني دارد پرهيز از مصرف غذاهايي است که فرد به آن‌ها عادت ندارد[5]توجه به عادت افراد و قدرت

[1]. محمد بن عمر فخر رازی (606 ه.ق.).

[2]. غذایی است که وقتی بدن روی آن اثر می‌کند، به سرعت هضم می‌شود و مورد استفاده اندام قرار می‌گیرد؛ به عبارت دیگر از این دسته غذاها خون رقیقی تولید می‌شود که به سهولت جزء بدن می‌شود (مروری بر کلیات طب سنتی ایران، ص 67).

[3].حفظ البدن، ص 150.

[4].منافع الاغذیه و دفع مضارها، ص 166.

[5]مقاله"تبیین عوامل اختلال هضم از دیدگاه طب سنتی ایرانی"، مجله طب سنتی اسلام و ایران.

هاضمه آن‌ها هميشه بايد مدنظر باشد؛ ابن‌سینا در قانون می‌گوید مقدار غذا برحسب عادت و قوت هر فرد است و مقدار غذاي مناسب در هر انسان سالم اين است که وقتي غذا می‌خورد سنگيني و کشيدگي در پهلوها، نفخ، تهوع، ترش کردن و بی‌خوابی عارض نشود و در آروغ طعم غذا حس نشود[1]

لقمه کوچک و جويدن کامل

کامل جویدن لقمه، اولین مرحله از یک هضم خوب و سالم است. آمیخته شدن بزاق دهان با غذا در هضم غذا از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.

رسول خدا6‌ در بیان آداب غذا خوردن می‌فرمایند: «أَمَّا الْأَدَبُ‌ فتَصْغِيرُ اللُّقْمَةِ وَالْمَضْغُ الشَّدِيدُ؛

اما آداب آن، کوچک کردن لقمه و جویدن کامل است».[2]

امام علی7می‌فرمایند: «کسی که لقمة خود را به خوبی بجود، فرشتگان برای او دعا می‌کنند که روزی او وسیع شود و حسنات او دو برابر شود»[3]

[1]کتاب" اکسیر اعظم".

[2].الخصال، ص 482.

[3]. «مَنْ لَعِقَ قَصْعَةً صَلَّتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ ...» (مکارم الاخلاق، ص 146).