کتاب آداب سفره غذا

رسول خدا6‌: «لقمه‌هایتان را کوچک بگیرید که به هر لقمه‌ای برکتی است [از جانب خدا]».[1]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

حکماي طب سنتي توصيه کرده‌اند که طول مدت غذا خوردن متعادل باشد و غذا نه بسيار سريع و نه بسيار آرام خورده شود. در واقع هضم غذا از دهان و با جویدن شروع می‌شود خوب جویدن غذا سبب می‌شود مواد غذایی علاوه بر ریز و خرد شدن با ترشحات غدد بزاقی نیز ترکیب شده و در معده هضم بهتری روی این غذای خرد شده انجام شود خوب جویدن غذا سبب تحريک بيشتر مرکز سيري در هيپوتالاموس و احساس سيري نیز می‌شود، پس جلوی مصرف بیش از حد غذا و چاقی را نیز می‌گیرد[2]توصیه می‌شود هر لقمه غذایی 20 تا 30 بار جویده شود و بهترین زمان برای قورت دادن لقمة غذا، زمانی است که آن را به طور کامل جویده و با بزاق کافی مخلوط کرده و مایعی نسبتاً رقیق تبدیل کرده باشید و بلع آن آسان باشد.[3]

[1]. «صَغِّرُوا رِغَافَكُمْ‌ فَإِنَ‌ مَعَ‌ كُلِ‌ رَغِيفٍ‌ بَرَكَةً».الکافی، ج 6، ص 303.

[2]تغذیه در طب ایرانی و اسلامی ومقاله"زمان غذا خوردن در طب سنتی ایرانی"، مجله طب و تزکیه.

[3].نسل سالم، ص 237. (با اندکی تصرف).

پس‌ازآنکه لقمه را داخل دهان گذاشتید و مشغول جویدن شدید، قاشق را بر زمین بگذارید و به فکر تدارک و آماده‌سازی لقمة بعدی نباشید. با این کار، بدون عجله در فرو بردن لقمه غذا، آن را کامل می‌جوید و از غذا خوردن لذت بیشتری خواهید برد.

هنگام غذا خوردن بیشتر از آنکه به سفره و محتویات آن فکر کنید و ذهنتان مشغول به آن گردد، به لقمه‌ای که در دهان می‌جوید فکر کنید. در هنگام غذا خوردن آرامش خود را حفظ کنید و از هیجان و جنجال دوری‌کنید. در هنگامی‌که عصبانی هستید هرگز دست به غذا نزید. ابتدا آرامش خود را به دست آورید، (قدم زدن، دوری از محیط پرخاشگری، با آب سرد حمام کردن یا وضو گرفتن و...) سپس رو به غذا آورید[1].

کمتر نگاه کردن به صورت ديگران

یکی دیگر از آداب این است که در حال غذا خوردن به صورت و دهان فرد مقابل نگاه نکنیم.

[1]همان.

رسول خدا6‌: ...وَقِلَّةُ النَّظَرِ فِي وُجُوهِ النَّاس؛ «در بیان آداب غذا خوردن... و کمتر نگریستن به چهره مردم».[1]

مردی بر سر سفره شخصی نشسته بود و مشغول غذا خوردن بود، در بین غذا میزبان به غذای مهمان نگاه می‌کرد. پس گفت: «در لقمه تو مویی است آن را بگیر!» مرد میهمان از جای خود حرکت کرد و دست از غذا خوردن کشید و گفت: «هرگز غذای کسی را نمی‌خورم که در لقمه میهمانش این‌قدر نگاه کند تا مویی را ببیند»[2]

با سه انگشت

رسول خدا6‌ با سه انگشت ابهام و وسطى و شست غذا ميل مى‌كرد و گاه انگشت چهارم را نيز به كمك مي‌گرفت و با دو انگشت غذا نمى‌خورد و مى‌فرمود: «با دو انگشت خوردن روش شيطان است».[3]

مرحوم فیض کاشانی در ذیل این حدیث می‌نویسد: «مقصود از خوردن با سه انگشت آن است که همچون جباران کسی با دو انگشت نخورد، غرض آن نیست که با بیش از سه انگشت نمی‌توان غذا خورد، بلکه اگر به همة

[1].کتاب من لایحضره الفقیه، ج 3، ص 359.

[2].لطائف الطوائف، ص 139.

[3]. «كَانَ يَأْكُلُ بِأَصَابِعِهِ الثَّلَاثِ الْإِبْهَامِ ...».مکارم الاخلاق، ص 28.

انگشتان غذا بخورند، بهتر و کامل‌تر خواهد بود؛ زیرا در این صورت احترام غذا بیش‌تر رعایت شده است؛ بنابراین تعیین سه انگشت حداقل است، یعنی با کمتر از سه انگشت نباید غذا بخورند.[1]

از امیرالمؤمنین7نقل شده است: يَأْكُلُ هَرْتاً وَقَالَ الْهَرْتُ‌ أَنْ‌ يَأْكُلَ بِأَصَابِعِهِ جَمِيعاً؛

آن حضرت با همه انگشت‌ها غذا میل می‌فرمود».[2]

پيش از سيری دست از غذا کشيدن

امام علی7: «در سفارش به کمیل‌بن‌زیاد: ای کمیل! مبادا خوارکی معده‌ات را سنگین کند. در آن، جایی برای آب و جایی برای هوا واگذار و هنگامی که هنوز میل به خوردن داری، از غذا خوردن دست بکش که اگر

[1].المحجة البیضاء، ج 3، ص 5.

[2].الکافی، ج 6، ص 297. بیان علامه مجلسی: «ويدل على استحباب الأكل بجميع الأصابع، ويمكن حمل الثلاث أصابع على مراتب الفضل، أو هذا على المطبوخات، وذاك على التمر وأشباهه، وأما الأكل بأقل من ثلاث أصابع، فيكره مطلقا. قال في الدروس: يستحب الأكل بجميع الأصابع، وروي أن رسول الله ـ6ــ كان يأكل بثلاث أصابع ويكره الأكل بإصبعين‌».مرآة العقول، ج 22، ص 113.

چنین کنی، غذا را گوارا خواهی یافت؛ چرا که تندرستی، از کم خوردن و کم آشامیدن است».[1]

رسول خدا6‌: «كُلْ وَأَنْتَ تَشْتَهِي وَأَمْسِكْ‌ وَأَنْتَ‌ تَشْتَهِي‌؛ زمانی بخور که میل به خوردن داری و در حالی خوردن را واگذار که هنوز اشتهایت هست».[2]

امام رضا7در روایتی به برخی از فوائد آن اشاره کرده‌اند. ... «درحالی‌که هنوز مقداری میل داری، از غذا دست بکش؛ چرا که این کار، به خواست خداوند، برای بدن سلامت آورتر، برای عقل ذکاوت بخش‌تر و برای خودِ انسان مایه سبکیِ افزون‌تر است».[3]

افرادی که در تغذیه و خوراک خود دقت کافی ندارند، عموماً دچار بیماری و کسالت می‌شوند. بعد از گذشت حدود 20 دقیقه از اولین لقمة غذایی که انسان میل می‌کند، حرکات دودی معده شروع می‌شود. به همین دلیل باید مقداری از معده خالی باشد تا این عمل به خوبی انجام شود. هنگام غذا خوردن اگر چند لقمه کمتر میل کنیم، این اجازه را به معده

[1]. «يَا كُمَيْلُ لَا تُوقِرَنَ‌ مَعِدَتَكَ‌ طَعَاماً وَدَعْ فِيهَا لِلْمَاءِ مَوْضِعاً ... فَإِنَّ صِحَّةَ الْجِسْمِ مِنْ قِلَّةِ الطَّعَامِ وَقِلَّةِ الْمَاء».تُحَفُ العقول، ص 172.

[2].بحار الانوار، ج 59، ص 290.

[3]. «وَارْفَعْ‌ يَدَكَ‌ مِنَ‌ الطَّعَامِ‌ وَبِكَ إِلَيْهِ بَعْضُ الْقَرَمِ فَإِنَّهُ أَصَحُّ لِبَدَنِكَ ...‌».طب الامام الرضا7، ص 15.

می‌دهیم تا به راحتی حرکات دودی خود را انجام دهد و غذا به صورت شیرة قابل هضم و جذب در آید و به مرور در رودة کوچک تخلیه شود و بدین وسیله سلامتی انسان تضمین گردد.[1]

پرهيز از زياده‌روی

امام علی7: «در پاسخ این پرسش که: آیا در قرآن، همه دانش‌ها به جز دانش طب هست؟ زنهار! در قرآن، آیه‌ای هست که همه طب را یکجا در خود گرد آورده است: «كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا"؛[2]بخورید و بیاشماید؛ ولی زیاده‌روی نکنید"».[3]

رسول خدا6‌: «یکی از انواع زیاده‌روی، این است که هر آنچه را دوست داری، بخوری».[4]

حضرت عیسی7از شهری می‌گذشت که دید زن و مردی بر سر هم فریاد می‌کشند. از آنان پرسید: «چرا سر هم فریاد می‌کشید؟» مرد گفت: «ای پیامبر خدا! این زن همسر من است. او زنی درستکار است و مشکلی

[1].خلاصة 15 روز تا سلامتی، ص 119.

[2]. اعراف/ 3.

[3].الدعوات، ص 75، ح 174.

[4]. «إنَّ مِنَ السَّرَفِ أن تَأكُلَ‌ كُلَّ‌ مَا اشتَهَيتَ‌».نهج الفصاحه، ح 918.

ندارد؛ ولی من دوست دارم از او جدا شوم» عیسی7فرمود: «به هر حال، به من بگو که او چه مشکلی دارد؟» مرد گفت: «با اینکه پیر نیست؛ چهره‌اش بی طروات است» عیسی7به زن فرمود: «ای زن! آیا دوست داری دیگر بار، چهره‌ات پرطروات شود؟» وی گفت: «آری» عیسی7فرمود: «وقتی غذا می‌خوری، از سیر شدن بپرهیز؛ زیرا اگر غذا بر سینه سنگینی کند و از اندازه افزون شود، طروات چهره از میان می‌رود» زن راهنمایی عیسی7را به کار بست و بار دیگر چهره‌اش طروات یافت.[1]

دیدگاه طب سنتی ایرانی:

بايد اين را در نظر داشت که هنگامي دست از غذا کشيده شود که هنوز اشتها باقي است[2]در کتب طب سنتی توصیه شده وقتی هنوز یک سوم از اشتها باقی است دست از غذا خوردن کشیده شود[3]چون در خلال هضم بين اجزاي غذا فاصله می‌افتد و حجم کلي افزايش پيدا می‌کند و بايد از قبل براي اين افزايش حجم جايي در معده باقي باشد. اعظم خان در کتاب

[1].بِحار الانوار، ج 14، ص 320 و ج 66، ص 334.

[2]شش رساله کهن پزشکی، بیگ باباپورو مقاله"زمان غذا خوردن در طب سنتی ایرانی"، مجله طب و تزکیه.

[3]مفرح القلوب، ج 3، ص 740.

اکسير تأکید می‌کند که غذا خوردن قبل هضم غذاي قبلي مضر است و منجر به هضم ناقص در معده شده و محصول نهايي خوبي که مناسب استفاده بدن باشد توليد نخواهد شد[1]

بقراط می‌گوید نه گرسنگي خوب است نه پري معده زياد هر کدام از مقدار طبيعي و عادي بيشتر شود ضرر دارد البته پري شکم ضررش بيشتر است. يکي از مواردي که جالينوس جهت حفظ صحت ذکر می‌کند جلوگيري از شَبع(سيري) است بعضي حکما مي‌گويند هرچقدر غذا کم شود بيماري هم کم می‌شود.[2]

اگر در معده بيشتر از حد تحملش غذا ريخته شود ديواره آن نازک می‌شود و اتساع پيدا کرده و دچار ضعف می‌شود[3]بايد در نظر داشت که استفراغ مکرر از مواردي که براي سلامتي معده بايد از ايجاد عمدي آن جلوگيري کرد.[4]

[1]تغذیه در طب ایرانی و اسلامی ومقاله"زمان غذا خوردن در طب سنتی ایرانی"، مجله طب و تزکیه و کتاب" اکسیر اعظم".

[2]شش رساله کهن پزشکی، بیگ باباپور.

[3]. فی المعده و الامراض و المداواتها، قیروانی.

[4]. مروری بر کلیات طب سنتی ایرانی و کتاب حفظ الصحه ناصری.