کتاب احوال و آثار میر سید علی همدانی (با شش رساله از وی)

السنه نطق و بيان اهل جذبات را كه عرايس ابكار و (مخدرات‌[1]) پرده اسرارند (به مهر[2]) من عرف اللّه كل لسانه ختم كنند و اين سه مرتبه مقرون بودند (كه‌[3]) محبوب كه آن (مهيج‌[4]) نايره شوق عاشقان (و مكمل‌[5]) وجد واجدان و (مورت‌[6]) دهشت (هايمانست‌[7]) و مراد ازين ذكر ثمره مكاشفات سالكان و نتيجه مشاهدات عارفانست نه آنچه ميان عامه خلق متعارفست پس در مرتبه چهارم اشجار وجود كاملان مكمل كه مقربان بارگاه عنايت و مشرفان عرصه ولايتند بتلقيح هبوب نسيم نسمات روح اسرار قربت و تحقيق نفوذ (سريان‌[8]) انوار وحدت مثمر تكميل ناقصان امراض طبيعى و سبب تهذيب مدنسان ادناس بهيمى گردد و درين مرتبه وجود رسمى نماند چه تصحيح اين مقام بعد فناء هستى موهوم بود (به تحقق‌[9]) ظهور وجود حقيقى و اندراج وجود ذاكر در حقيقت مذكور. ازين جمله مفهوم گردد كه ذوق شراب زنجبيلى تحفه (ذاكران‌[10]) لسانى شد و كاسات شراب كافورى نصيب ارباب قلوب آمد و تجرع اقداح رحيق مختوم نزل روحانيان گشت.

اى عزيز مراد اين طايفه از (شراب‌[11]) قبول افراد و اعيان مراتب وجود است دوام (فيض‌[12]) تجليات ذاتى و صفاتى و افعالى را در منازل عالم افعال و مدارج سموصفات (و[13]) معارج علو ذات بقدر استعدادات و قابليات. تا اين معانى سبب ظهور و اظهار كمالات اسرار ملكوتى و انوار جبروتى گردد در مظاهر عنصرى و مناظر بشرى. و عياران كوى طريقت و مبارزان ميدان حقيقت اين‌

[1]- مخدورات.

[2]- بهر.

[3]- به ذكر.

[4]- بهيج.

[5]- بود و مكمل و مكمل.

[6]- مورث.

[7]- و هيمانست.

[8]- و شريان.

[9]- به حقيقت.

[10]- ذكر آن.

[11]- شراب.

[12]- ندارد.

[13]- ندارد.

شراب در مجلس الست از دست ساقى مشيت نوشيدند و آثار (نشوت‌[1]) آن شراب در (نشأت‌[2]) دنيوى ظاهر گشت و نشاننده خمار اين سكر در موطن (اخروى‌[3]) جز شربت وصال موعود نيست‌[4].

اى ساقى از ان مى كه دل و دين منست‌

بى‌خويشم كن كه مستى آيين منست‌

نفرين تو (خوشترز[5]) دعاى غيرى‌

زيرا كه دعاى غير نفرين منست‌

(قوله‌[6]):

لها البدر كأس و هى شمس (يديرها[7])

هلال و كم (يبدوبها[8]) اذا مزجت نجم‌

ضمير لها عايد به مدامة است (مبتدا[9]) است و خبر وى كاس و واو[10]هى حال راست و ضمير در يدير (ها[11]) عايد[12]به شمس. و هلال و (نجم‌[13]) فاعل يدير و يبدو تقدير كلام اين بود كه خ خ البدر كأس للمدامة و الحال انها شمس يديرها الهلال و كم من نجم يبدوا اذا مزجت المدامة بالماء» شبه الساقى بالهلال (لا دارته الكاس‌[14]) على اهل المجلس.

شايد كه مراد ناظم از اين معانى اعيان خارجى بود و شايد كه بدين عبارت حقايق نفسى خواهد. بتقدير اول مراد از بدر روح‌[15]محمدى بود كه مظهر آفتاب احديت و وعاى حقيقت محبت است و مراد از هلال على باشد كه (ساقى‌[16])

[1]- تشويق.

[2]- نشاء.

[3]- ندارد.

[4]- رباعى:

[5]- بهتر كه.

[6]- قال رحمة اللّه عليه.

[7]- بديرها.

[8]- يبدوا.

[9]- و بدر مبتدى.

[10]- و.

[11]- ندارد.

[12]- است.

[13]- انجم.

[14]- لادرارته الكاسى.

[15]- پاك.

[16]- ندارد.

كوؤس شراب محبت ذوالجلال و موصل متعطشان فيافى آمال بمورد زلال وصال اوست كه انا مدينة العلم و على بابها[1]و چنانك هلال غير بدر نيست بلكه جزوى (ازوست‌[2]) و سيد اوليا را با مهتر انبيا همين حكم است كه (خلقت‌[3]) انا و على من نور واحدة على منى و انا منه‌[4]و از امتزاج احكام شرايع مصطفوى و اعلام حقايق مرتضوى نجوم مشارب اذواق اعيان اولياء:‌[5]ظاهر شد و آنك سيد[6]در حق مهتر اصفيا فرمود كه انا و انت ابوى هذه الامة اشارت بدين معنيست زيرا كه منبع اسرار معارف توحيد و مطلع انوار معالم تحقيق اوست و حصول (كمال‌[7]) درجات اسرار جميع اهل كشف و شهود از ينبوع هدايت او بود و هست و خواهد بود كه‌انا المنذر و علىّ الهادى و بك يا على يهتدى المهتدون‌[8](چون‌[9]) اين سر برتو مكشوف شود بدانى كه طوالع انوار حقايق هرولى مقتبس از مشكوة ولاية على است و با وجود امام هادى متابعت غيرى از احوليست و به تقدير (دوم‌[10]) مراد از بدر روح قدسى بود كه در مرتبه اضافت مستمد حقايق اسرار جبروتى و ملكوتى مى‌گردد از منبع لاهوتى و در مقام‌

[1](*) يكى از خوانندگان نسخه دوم ما( نسخه« د») از سر ضديت با شيعه و بلكه با على( ع) كوشيده است خبر« على بابها» را در اين حديث محو كند و ديگرى نيز آنچه را او در متن محو كرده در حاشيه آورده است.

[2]- وى است.

[3]- ندارد.

[4](**) از دو خواننده‌اى كه ذكر خيرشان گذشت، يكى كوشيده است تمام اين حديث« انا و ... منه» را سياه و محو كند و ديگرى نيز آنچه را او در متن سياه كرده در حاشيه آورده است!

[5](***) كلمه«:» در هر دو نسخه« ج» و« د» به وسيله خوانندگانى كه سلام فرستادن بر اوليا را حرام مى‌دانند سياه شده و به زحمت خوانده مى‌شود.

[6]- انبيا.

[7]- كمالات.

[8](****) خواننده‌اى كه نمى‌خواسته خلفاى سه‌گانه از على( ع) عقب بمانند چون نسخه اى را كه ما متن قرار داده‌ايم مطالعه كرده در حاشيه اين حديث با خط بدى نوشته:

بغير انبيا و شيخين و عثمان.

[9]- آثار.

[10]- دويم.

خلافت نتايج و آثار آن فيض به ساكنان عالم شهادت و سايران راه سعادت مى رساند و ورود آن فيوض سبب ظهور كمالات حقايق ناسوتى و بروز حالات رغبوتى مى‌گردد. و از (اهل‌[1]) قلب مراد بود كه سر لطيفه روح انسانى‌[2]و مربى قواى نفسانيست و (مدبر اقداح شراب‌[3]) اسرار قدسى (در مجلس حقايق قواى انسى او است و چون آثار اخبار مشاهد قدسى‌[4]) و روايح كاسات شراب موايد انسى بواسطه تصرفات روحى و خصوصيات قلبى امتزاج يابد از آن جمله دقايق ضروب اعمال و حقايق نجوم احوال بظهور پيوندد.

تجلى جمالش را مظاهر در وجود (آرد[5])

ولى چون پرده بگشايد عدم برمظهر اندازد

[فلو لا شذاها ما اهتدينا لحانها- و لو لا سناها ما تصورها الوهم‌]

قال (رحمه اللّه‌[6]):

فلو لا شذاها (ما اهتدينا[7]) لحانها

و لولا سناها ما تصورها الوهم‌

(شذا[8]) رايحه طيبه است و (جان دكان‌[9]) مى‌فروش را گويند و ضمير مونث در چهار كلمه بيت عابد است بمدامة (و[10]) الوهم فاعل تصور بود و تقدير كلام اين باشد كه: «و لولا رايحة تلك المدامة ما اهتديت الى (حانها[11]) و لولا ضياؤ ها[12]ما قدر الوهم ان يتصورها من غاية لطافتها».

اى عزيز بدانك مراد از (جان‌[13]) مقام محبت است و از رايحه طيبه آثار انوار جمال مطلق مى‌خواهد كه عكوس تجليات آن جمال بر (مراياء ذرات‌[14]) وجود مى‌تابد و هر فردى از افراد عالم امكان از آثار عكوس آن جمال (كمالى‌[15])

[1]- هلال.

[2]- است.

[3]- مدير شراب اقداح.

[4]- ندارد.

[5]- آورد.

[6]- رحمة اللّه عليه.

[7]- ما اهتديت.

[8]- شذاها.

[9]- حان( و صحيح همين است) دوكان.

[10]- ندارد.

[11]- هانها.

[12]- و.

[13]- حان.

[14]- مراياى ذوات.

[15]- كمال.

مى‌يابد پس اگر سطوت تاثيرات آن جمال بر آينه نفسى و قلبى و سرى ظهور كند (حقيقى‌[1]) كه حاصل اين (معانى‌[2]) بود (حس‌[3]) سيرت خوانند و اگر بر ظواهر صفحات لطايف جسمانى و قوالب (جثمانى‌[4]) مبين گردد حسن صورت نامند چه بطون اين تجلى منتج فصاحت و ظهور آن مثمر صباحت است و لطافت حسن و جمال و ملاحت (خد[5]) و خال و چشم دل فريب و ابروى هلال مثال در صور معاشيق (برادلال‌[6]) از آثار عكوس آن جمالست چنانك (ناظم مى‌گويد[7]):

و ما ذاك الا ان بدت بمظاهر

فظنوا سواها و هى فيها تجلت‌

پس مراد از (جان‌[8]) كه منبع (روايح‌[9]) طيبه است جمال مطلق بود و (شدا[10]) اشارت (بحمال‌[11]) مقيد و المجاز قنطرة الحقيقة مى‌دان و اسرار تجليات جمالى بر (مجالى‌[12]) الواح وجود مى‌خوان و در سير (منازل‌[13]) حقيقت باقدام سعى مى كوش و طلعت جمال مخدرات غيبى از ديده وهم هر نااهل مى‌پوش.

اين سرنه زهر سرى توان يافت‌

تا نور يقين (كرا[14]) نهادند

هركس كه بصورت آدمى شد

خاصيت آدمش (ندانند[15])

قال رحمة اللّه‌[16]:

و ان ذكرت فى الحى اصبح اهله‌

نشاوى و لا عار عليهم و لا اثم‌

ضمير مونث (در ذكرت‌[17]) عايد است بمدامه و ضمير اهله عايد بحى و نشوة

[1]- حقيقتى.

[2]- معنى.

[3]- حسن.

[4]- انسانى.

[5]- خط.

[6]- پر از دلال.

[7]- دويد. بيت:

[8]- حان.

[9]- روايحه.

[10]- شذاها مراد.

[11]- بجمال.

[12]- محالى ارواح.

[13]- منازل.

[14]- كجا.

[15]- ندادند.

[16]- عليه.

[17]- هادر ذكر.

اول درجه سكر است يعنى «لو ذكرت المدامة فى حى لاصبح اهل ذلك الحى سكارى من لذة سماعها و لا يلحقهم (بذلك‌[1]) السكر عار و لا اثم» مراد از حى مجموعه انسانيست كه بحيوة معارف ذات و صفات الهيت موصوف است و بادراك (حقوق‌[2]) شئون و تصرفات ذات نامتناهى معروف. و اهل حى قواى جسمانى و روحانى باشد و ذكريا جهرى بود يا قلبى يا سرى يا روحى. ذكر جهرى مرتع قواى حسى بود بواسطه قوت سامعه و ذكر قلبى منبع (صفاء[3]) قواى نفسى‌[4]بوسيلت (احضار[5]) حافظه‌[6]. ذكر سرى مورد قواى روحانى بمورد زلال عرفانى بسبب مسامرات مفكره‌[7]ذكر روحى مطلع (لمعان‌[8]) حيوة (علمى و سريان‌[9]) آن بحسب (مناغات‌[10]) غيبى كه (آن‌[11]) لسان (طلب‌[12]) قابليات است پس ذوق ذكر صورى نزل منهاج طالبان آمد و نشوت ذكر قلبى نور مصباح سالكان. ورى ذكر سرى براق معراج عاشقان و سكر ذكر روحى (فتوح‌[13]) مفتاح عارفان. فى الجمله چنانكه هر يك از حواس ظاهره (را[14]) مشرب سكر و لذت (از[15]) قسمى از اقسام عالم (شهادى است‌[16]) چون لذت قوه باصره از ادراك الوان و اشكال و لذت‌[17]سامعه از ادراك (نعمات‌[18]) اصوات و لذت قوت ذايقه از ادراك طعوم. همچنين منبع حصول لذت و سكر هر قوتى از قواى باطنه (حقيقى‌[19]) از حقايق غيبى و ورود سرى از اسرار ملكوتى‌

[1]- بذاك.

[2]- حقايق.

[3]- صفات.

[4]- بود.

[5]- اختصار.

[6]- و.

[7]- و.

[8]- لمعات.

[9]- عملى و سرايان.

[10]- مناعات.

[11]- ندارد.

[12]- قلب.

[13]- مفتوح.

[14]- ندارد.

[15]- ندارد.

[16]- شهادت.

[17]- قوت.

[18]- نغمات.

[19]- بايد باشد: حقيقتى.

بود كه ظهور آن ما حى اثم و (عار[1]) شاربان شراب عرفانى و (مثبت‌[2]) عز و افتخار شاهدان مشاهد (احسانيست‌[3]).

[و من بين احشاء الدنان تصدعدت- و لم يبق منها فى الحقيقة الا سم‌]

قال (رحمه اللّه‌[4]):

و من بين احشاء الدنان (تصدعدت‌[5])

و لم يبق منها فى الحقيقة الا (سم‌[6])

تصاعدت بمعنى ظهرت بود بطريق مجاز (ضمير آن راجع‌[7]) بمدامه و ضمير منها عايد بحقايق (ظاهره از زبان‌[8]) تقدير كلام اين بود كه و الحال ان تلك المدامة من بين احشاء الدنان ظهرت ثم اختفت بمذاق اذواق الشاربين بحيث لم يبق منها فى الحقيقة الا اسمها يعنى حقيقت آن شراب از دنان بواطن (شاربان‌[9]) كمل جوش برآورد و حقايق آثار آن بر صفحات وجوه اوليا و (فلتات‌[10]) السنه اصفيا بجهت تربيت طالبان و تنبيه (غافلان‌[11]) ظاهر گشت و از غايت لطافت چنان در مسامات (استعدادت‌[12]) قوابل نفوذ كرد و در خصوصيات اشخاص مختفى (شد[13]) كه از كيفيت آن تصرفات جز اسمى باقى نماند و جمعى كه اين بيت را برنفى ولايت عمل كردند آن از (قصور[14]) نظر ايشان بود زيرا كه بدليل كشفى و نقلى ثابت است كه در هر عصر و زمان جماعتى از مخصوصان عنايت الهى‌[15]بر كشيدگان الطاف نامتناهى باشند از اقطاب و افراد و اوتاد و ابدال و غيرهم كه ابدان زاكيه‌

[1]- وعاء.

[2]- مشيت.

[3]- احسان نيست.

[4]- رحمة اللّه عليه.

[5]- تصاعدت.

[6]- اسم.

[7]- و فاعل آن را جمع.

[8]- ظاهر از دنان و.

[9]- ندارد.

[10]- قابليات.

[11]- نغلان.

[12]- استعدادات آن.

[13]- گشت.

[14]- تصور

[15]- و.

ايشان سبب نظام جهان فانى و انفاس طيبه ايشان مردّ بليات آسمانى بود و حديث نبوى شاهد اين معنيست كه‌«لا يزال طايفة من امتى على الحق ظاهرين لا بضرهم من خالفهم حتى يأتى امر اللّه»و دليل برضعف تصور اين قوم آنك در عصر ناظم چندين كس از مشاهير كمل موجود و معروف بودند چون شيخ سعد الدين حموى‌[1]و شيخ سيف الدين باخرزى و شيخ شهاب الدين سهروردى‌[2]و (شيخ نجم الدين رازى المعروف بدايه و[3]) نقلست كه ناظم عليه الرحمة مدت شش ماه در محروسه مصر در جامع (ازهر[4]) معتكف بود و شيخ محى الدين (ابن عربى‌[5]) در طبقه علياهم در آن ايام معتكف بود و ميان ايشان ملاقات اتفاق نيفتاد و مدعاى نافى آنست كه (گوئيم آن زمان زمان ظهور ولايت‌[6]) بود پس (ناظم‌[7]) در زمان ظهور نفى ظهور كرده باشد و اين محالست.[8]

ترا گرديده احول نبودى‌

حديث آخر و اول نبودى‌

ترا از صحبت تو كار خامست‌

و گرنه (باطن و ظاهر[9]) كدامست‌

[و ان خطرت يوما على خاطر امرى- اقامت به الافراح و ارتحل الهم‌]

قال رحمة اللّه‌[10]:

و ان خطرت يوما على خاطر امرى‌

اقامت به الافراح و (ارتحل الهم‌[11])

از خاطر قلب مراد است (و اين‌[12]) تسميه محل بود باسم حال و فاعل (آن‌[13]) مدامة و با در ضمير «به» سببيت راست و مراد از روز نزد (ارباب‌[14]) كشف و شهود

[1]- و شيخ نجم الدين رازى.

[2]- مسهره وردى.

[3]- قدس اللّه اسرارهم.

[4]- اظهر.

[5]- عربى قدس سره.

[6]- آن زمان ظهور.

[7]- هم.

[8]- مثنوى.

[9]- ظاهر و باطن.

[10]- عليه.

[11]- و ارتحلالهم.

[12]- و آن.

[13]- خطرت.

[14]- اهل.