کتاب احوال و آثار میر سید علی همدانی (با شش رساله از وی)

(وقتست‌[1]) كه آنرا آن خوانند يعنى اگر آنى از اوان تهيه قلب تعرض هبوب نفحات را، (نسيمى‌[2]) از نسمات فضاء حظاير قدسى و روحى از روايح لطايف مشاهد انسى بررياض قلوب مخموران شراب (حانات‌[3]) روحانى و مهجوران اوطان جوار قرب رحمانى (كدر[4]) سازد خمار احزان و محنت هجران به راحت افراح اقداح زلال وصال مبدل گردد چنانكه ناظم گويد[5].

نهارى اصيل (كله ان تنسمت‌[6])

اوايله منها برد تحيتى‌

و ان (رضيت‌[7]) عنى فعمرى كله‌

(اوان الصبى طيبا و عصر الشبيبة[8])

[و لو نظر الندمان ختم انائها- لا سكرهم من دونها ذلك الختم‌]

قال (رحمه اللّه‌[9]):

و لو نظر الندمان ختم انائها

لا سكرهم من دونها ذلك الختم‌

ندمان رفيقان مجلس شرب را گويند و آن جمع نديم است و دون درين محل بمعنى (جز است‌[10]) و ضمير آن راجع بمدامه. يعنى اگر ارباب قلوب و اصحاب مكاشفات غيوب كه شاربان زلال كمال و شاهدان مجلس وصال‌اند نظر استبصار بر طلسم گنج مخفى اندازند كه مهر (انار[11]) آن شرابست ظهور لمعه‌اى از (لوامع‌[12]) تجليات جمالى رسوم طيران، همم همه را در بحر حيرت‌[13]جمال (حقيقى است با آنك در ترددات‌[14]) هبوطى برچندين هزار مراتب روحانى و منازل جسمانى گذر كرده‌[15]و از هريك غبارى از آثار بعد و كدورتى از محن فراق با او همراه گشته‌

[1]- وقتيست.

[2]- نسمى.

[3]- جامات.

[4]- گذر.

[5]- نظم:

[6]- ان كله تنسحت.

[7]- رصية.

[8]- و ان الصبا طيبا و عصر الشبيبتى.

[9]- رحمة اللّه عليه.

[10]- خبر است.

[11]- اناء.

[12]- لمعات.

[13]- و هيمان گرداند اى عزيز اين جمال صورى كه عكسى از اشعه انوار.

[14]- حقيقت با آنكه در بروزات.

[15]- است.

و با مظاهر مظلمه كشيفه امتزاج يافته چون حقيقت خود را (بر[1]) نظر ارباب (عقول‌[2]) جلوه مى‌دهد عقول و نفوس جمله را مخطوف و مجذوب و مجنون مى‌سازد و جانها را در بوته محن (محبت‌[3]) مى‌گذارد اينجا بدانى كه شرح اذواق شاهدان حقايق جمال مطلق و واصلان ذروه (كمال‌[4]) محقق در حيز بيان زبان نگنجد و لسان ميزان هيچ عقل آنرا (برنسنجد حرف‌[5]).

حرف عشق از سرزبان دورست‌

شرح اين آيت از بيان دورست‌

هرخسى كى رسد به معنى عشق‌

طالب (كام‌[6]) زين نشان دور است‌

[و لو نضحوا منها ثرى قبر ميت* لعادت اليه الروح و انتعش الجسم‌]

قال (رحمه اللّه‌[7]):

و لو (نضحوا[8]) منها ثرى قبر ميت‌

لعادت اليه الروح و انتعش الجسم‌

(نضح‌[9]) پاشيدن آبست و ثرى خاك نمناك و انتعاش برخاستن و ضمير اول (به مداومه‌[10]) و ثانى بميت. (و روح و جسم‌[11]) فاعل عادت و انتعش يعنى اگر (آن شاربان‌[12]) زلال (عرفان‌[13]) كه ندماى مجلس شهوداند (تعبيه‌[14]) از اقداح عنايت (و نفثه‌[15]) از مصباح هدايت كه محيى قلوب و ارواح و منور نفوس و اشباح است (برحال‌[16]) غافلى از مردگان مقبره غفلت و جهالت گمارند بحيوة معنوى زنده گردد و بمدد روح روح عرفانى از قبر جهالت و حرمان برانگيخته شود و آتش تاسف فوت مطلوب‌

[1]- به.

[2]- قلوب.

[3]- محنت.

[4]- بكمال

[5]- نسنجد، شعر.

[6]- نام.

[7]- رحمة اللّه عليه.

[8]- نضبحوا.

[9]- نضبح.

[10]- عايد به مدامة.

[11]- و الروح و الجسم.

[12]- از مشاربان.

[13]- عرفانى.

[14]- بقيه.

[15]- نعشه‌اى.

[16]- خاك.

مقوى‌[1]طلب او گردد.[2]

تو آن انفاس رحمانى كه جانها از دمت يابند

تو آن درياى غفرانى (كزو شويند زلتها[3])

[و لو طرحوا فى فى حايط كرمها- عليلا و قد اشفى لفارقه و السقم‌]

قال رحمة اللّه‌[4]:

و لو طرحوا فى فى حايط كرمها

عليلا و قد (اشفى‌[5]) لفارقه (و[6]) السقم‌

اشفى اى قرب من الهلاك. عليلا مفعول طرحوا[7]و ضمير (اشفى‌[8]) عايد به عليل.

اى عزيز بدانك حقيقت «فى» سايه هماى كامل مكمل است و «حايط» بدن مجعول مرشد كه وعاء حقايق و اسرار و اناء معارف و انوار است و كرم دل صاحب كشف بود كه مورد خطاب حكمت و منبع شراب محبت است و مراد از عليل محجوب غافل (و[9]) محروم عاطل است يعنى اگر مريضى بسبب غفلت و حرمان و سقيمى بواسطه (شفاى‌[10]) جهل و خسران در ظلمت تيه بعد و جهالت بهلاك ابدى نزديك شده باشد چون در سايه هماى كامل از مشرفان ولاية وطن سازد بعون ضياء انفاس آن صاحب دولت از ظلمت امراض شكوك و جهالات به فسحت (فضاء[11]) انوار يقين و مطالعه كمالات اسرار دين مصحح و مزين گردد.[12]

جانا ز مى عشق يكى قطره بدل ده‌

تا در دو جهان يك‌دل بيمار نماند

[1]- و مهيج.

[2]- بيت.

[3]- كه مى‌شويد خجالتها.

[4]- عليه.

[5]- اشقى.

[6]- ندارد.

[7]- بود.

[8]- اشقى.

[9]- ندارد.

[10]- سقم و.

[11]- فزاى.

[12]- بيت.

[و لو قربوا من حانها مقعدا مشى- و ينطق من ذكرى مذاقتها البكم‌]

قال رحمه اللّه‌[1]

و لو قربوا من حانها مقعدا مشى‌

و ينطق من ذكرى مذاقتها البكم‌

فاعل مشى ضميريست راجع بمقعد و فاعل ينطق‌[2]است و ضمير حان و مذاق عايد[3]بمدامه يعنى اگر محجوبى عاجز كه برودت هواى نفسانى اقدام همت او را از سير الى اللّه معطل كرده باشد يا ناقصى كه از (قله‌[4]) استعداد فطرى لسان مقال او از ابراز دقايق معانى و[5]اخراج حقايق عرفانى از مدارج خزاين روحانى قاصر بود اگر بجوار قرب (حانوت‌[6]) ولايت مشرف گردد[7]آثار ترياق صفاى محبت مزيل امراض و افلاج او گردد و باعثه اداى حقوق مودت محرك سير او شود و كنوز جواهر معارف و ينابيع اسرار حكمت كه در زمين (استعداد او[8]) مدفون و مستور (بود بتحقق‌[9]) اخلاص در مجارى نطق او بظهور پيوندد[10].

ز من اى دوست اى يك پند بپذير

برو فتراك صاحب دولتى گير

كه قطره تا صدف را در نيابد

نگردد گوهر و روشن نتابد

اساس كار وقتى محكم افتاد

كه موسى را خضر ميگردد استاد

[و لو عقبت فى الشرق انفاس طيبها- و فى الغرب مزكوم لعادله الشم‌]

قال (رحمه اللّه‌[11]):

[1]- عليه.

[2]- بكم.

[3]- است.

[4]- قلت.

[5]- از.

[6]- جالوب.

[7]- و.

[8]- استعدادات.

[9]- است به تحقيق.

[10]- مثنوى.

[11]- رحمة اللّه عليه.

و لو عقبت‌[1]فى الشرق انفاس طيبها

و فى الغرب (مزكوم لعادله‌[2]) الشم‌

فاعل (عبقت‌[3]) انفاس است و الشم فاعل (عاد[4]) و ضمير اول عايد بمدامه و ثانى راجع (بمزكوم‌[5]) و از شم، (قوه شامه‌[6]) مراد است و تعبيق بوييدن باشد و اينجا (عبقت‌[7]) بمعنى هبّت است يعنى اگر نسيمى از نفحات ربانى و (نفحه‌اى‌[8]) از تجليات رحمانى از مشرق غيب لاهوتى طلوع كند و در مغرب جثه ناسوتى مفلسى فاسد استعداد بحكم اتفاق (عادى‌[9]) آن نسيم غروب كند بتاثير نفوذ سريان طيب آن نسيم قواى (مدركه‌[10]) او حيوة ابدى يابد و شهود بروق تجلى جمالى مشعل نيران شوق آن بيچاره شود و در انزعاج طلب و ابتهاج طرب قابل واردات غيبى و حامل اسرار تجليات ربانى گردد[11].

اگر آن شه نظر يك دم (بكار[12]) من در اندازد

هزاران طاير قدسى به پيش من (بر[13]) اندازد

گر آن خورشيد بنمايد جمال از مطلع وحدت‌

شب تاريك هستى را چو سايه در سر اندازد

[و لو خضبت من كاسها كف لامس- لما ضل فى ليل و فى يده النجم‌]

قال رحمة اللّه‌[14]:

و لو خضبت من كاسها كف (لامس‌[15])

لما ضل فى ليل و فى يده النجم‌

[16]خضبت كف است و فاعل (ضل‌[17]) ضميرى عايد بلامس. مراد از كف قلب است‌

[1](*) عبقت بايد باشد.

[2]- مركوم لعاذله.

[3]- عقبت.

[4]- عاذ.

[5]- بتركوم.

[6]- قوت شاميه.

[7]- عقبت.

[8]- تحفه‌اى.

[9]- مجارى.

[10]- مدرك.

[11]- نظم:

[12]- به حال.

[13]- پر.

[14]- عليه.

[15]- الامس.

[16]- مفعول ما لم يسم فاعله.

[17]- ندارد.

و از نجم كاس و (مراد از كاس‌[1]) فهم (است كه‌[2]) سمع قلب است. يعنى اگر جام شراب محبت ازلى كه حقيقت آن نجمى از نجوم تجليات (لطفى‌[3]) است ملاقى دل (طالبى‌[4]) گردد از غايت تأثير لطافت آن جام آينه دل طالب مصفا و نورانى گردد و از امراض اخلاق بشرى و ادناس صفات بهيمى خلاص يابد و (استصحاب‌[5]) آثار آن تجلى هادى منهج طريق سالك گردد كه‌[6]بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ.[7]

بنور عشق توان در طريق جان رفتن‌

بپاى عقل درين راه كى توان رفتن‌

جنان جان نتوان يافتن بوهم (و[8]) خيال‌

(ببوى‌[9]) دوست توان اندر ان جنان رفتن‌

[و لو جلبت سرا على اكمه غدا- بصيرا و من راووقها يسمع الصم‌]

قال رحمة اللّه‌[10]:

و لو (جلبت‌[11]) سرا على اكمه غدا

بصيرا و من راووقها يسمع الصم‌

جليت صيغه مبنى للمفعول است و (اكمه‌[12]) كور مادرزاد را گويند و راووق آنك شراب‌[13]بدان صاف كنند و ضمير راووق و فعل ما لم يسم فاعله راجع بمدامه است يعنى اگر حقيقتى از حقايق آن تجلى استعداد (بخش‌[14]) كه فيض اقدس عبارت از آن است بربى بصيرتى از (اجلاف‌[15]) باديه غفلت ظاهر كرده شود بتأييد

[1]- ندارد.

[2]- كه آن.

[3]- لطيف.

[4]- طالب.

[5]- استخضاب.

[6]- و.

[7](*) النحل/ 16.

[8]- ندارد.

[9]- بنور.

[10]- عليه.

[11]- جليت.

[12]- آنكه.

[13]- را.

[14]- بخشى.

[15]- اجلان.

آن حقيقت ديده دل‌[1]بنور اللّه اسرار بين گردد و بوسيلت راووق مجاهدات طلب (صماخ‌[2]) فهم طالب كه سمع لطيفه (قلبى‌[3]) است‌[4]واعى اخبار ربانى و مدرك اسرار روحانى شود كه لا يزال العبد يتقرب الى بالنوافل حتى احبه فاذا احببته كنت له سمعا و بصرا الحديث‌[5]:

اى ذره‌اى (تو[6]) از نور تو بر عرش اعظم تافته‌

از عرش اعظم در گذر برهر دو عالم تافته‌

آن ذره (دريت شده‌[7]) خورشيد خاصيت شده‌

سر تا قدم زينت شده برهر دو عالم تافته‌

بر عاشقان روى تو برساكنان كوى تو

از پرتو يك موى تو كار معظم يافته‌

[و لو ان ركبا يممو ترب ارضها- و فى الركب ملسوع لما ضره السم‌]

قال (رحمه اللّه‌[8]):

و لو ان (ركبا يممو[9]) ترب ارضها

و فى الركب ملسوع لما ضره السم‌

(يمموا[10]) اى قصدوا و سم بفتح و ضم زهر است و لما جواب لو است و سم فاعل ضره و ضمير ارض عايد بمدامه يعنى چون جمعى از طالبان (عتبه‌[11]) جلال و فريقى از (قاصدان مقاصد[12]) آمال در سير منازل عالم علوى قصد جوار حضرت مولى كنند و در ميان ايشان (رمنى‌[13]) ملسوع بود كه نيش افعى هوى چشيده و الم هر محبت دنيا بباطن او رسيده و باسباب هلاك و خسران (ابدى‌[14]) آرميده‌[15]بالتيام‌

[1]- او.

[2]- صحاح.

[3]- قلب.

[4]- و.

[5]- شعر:

[6]- ندارد.

[7]- ذريت شد.

[8]- رحمة اللّه عليه.

[9]- راكبا تمموا.

[10]- تمموا.

[11]- عقبه.

[12]- قاصد.

[13]- زمين.

[14]- ندارد.

[15]- و.

آثار (ترياق‌[1]) محبت و يمن اجتماع همم همايون آن عيسى نفسان (حضرصفت، وحشت‌[2]) شقا و الم بعد آن رنجور[3]مهجور بانس و لذت (و[4]) سعادت قربت مبدل گردد (كه‌[5])هم قوم لا يشقى بهم جليسهم‌[6].

(از[7]) آدم آن (دمت‌[8]) گرگشت حاصل‌

برين دريا روى همچون حواصل‌

از ان كار تو آمد پيچ‌برپيچ‌

كه زان مرغان قفص ديدى دگر هيچ‌

[و لو رسم الرافى حروف اسمها على- جبين مصاب جن ابراه الرسم‌]

قال (رحمه اللّه‌[9]):

و لو رسم الرافى حروف اسمها على‌

(جبين‌[10]) مصاب جن ابراه الرسم‌

فاعل رسم (راقى‌[11]) و فاعل ابراه (بود[12]) وجن فعل ما لم يسم فاعله و ضمير مضمر در وى. و ضمير ابراه راجع بمصاب و رسم نقش است و مصاب ديوزده و از (جبين‌[13]) قوه حافظه مراد بود كه حقايق اسرار ملكوتى و جبروتى برلوح او مرتسم مى‌شود. و اوست كه مدرك و ضابط معانى معقولات است يعنى اگر مرشد كامل اسرار تفاصيل اسما و صفات محبت را از خواص (و[14]) حقايق مراتب علويات و سفليات و شرايط و آداب سير سالك در منازل روحانيات و جسمانيات و (كيفيت‌[15]) ترقى و وصول بمقام قرب بدست كارى (تربيت‌[16]) و نصيحت و قلم ارشاد بر (صحيفه‌[17]) باطن مصروع حرص و ريا و مجنون سكر شهوت و هوا و مصاب مصايب هموم (دنيا[18]) رقم فرمايد از علت تصورات و همى و تخيلات نفسى خلاص يابد.

[1]- تريام.

[2]- خضر صفتان، خست و.

[3]- و.

[4]- ندارد.

[5]- و.

[6]- مثنوى.

[7]- ز.

[8]- داست.

[9]- رحمة اللّه عليه.

[10]- جنين.

[11]- الراقى.

[12]- الرسم.

[13]- جنين.

[14]- ندارد.

[15]- و كيفيات.

[16]- ترتيب.

[17]- صفحه.

[18]- ردنيا.