کتاب احوال و آثار میر سید علی همدانی (با شش رساله از وی)

عقلى كه در حقيقت بيدار مطلق آمد

تا حشر مست (خفته در خلوت‌[1]) خيالت‌

[تهذب اخلاق الندامى فيهتدى- بها لطريق العزم من لاله العزم‌]

قال رحمه اللّه‌[2]:

تهذب اخلاق (الندامى‌[3]) فيهتدى‌

بها لطريق العزم من لاله (العزم‌[4])

فاعل تهذب ضميريست راجع بمدامه و اخلاق مفعول‌[5]و فاعل يهتدى من و ضميربها عايد باخلاق و باسببيت راست و لام (طريق‌[6]) بمعنى الى (است‌[7]) و لاله بمعنى (ليس. يعنى‌[8]) چنانچه شرب شراب (صورى‌[9]) مزيل مواد متعفنه و فضلات فاسده است از بواطن (معلولان امراض‌[10]) جسمانى همچنين اين‌[11]شراب معنوى بواطن مستعدان كمالات حقيقى را از امراض اوصاف مهلكه و اخلاق مبعده از حرص و حسد و بخل و ريا و كبر و عجب كه از لوازم قواى بهيمى وسبعى و مواد (امراض‌[12]) قلبى و روحى است‌[13]مصفا مى‌گرداند و (بطالان‌[14]) حضيض كسالت را از مضيق فترت بفضاى (سير و از فضاى سير بذروه اعلا[15]) طير مى‌رساند[16]:

اى بند تو غمگسار عاشق‌

وى پند تو گوشوار عاشق‌

اى گنج دواى رأفت تو

از بهر تن نزار عاشق‌

از جذب (و[17]) كشيدن غم تو

(هر[18]) زيب و نظام كار عاشق‌

[1]- و خفته در جلوه.

[2]- عليه.

[3]- النذايى.

[4]- عزم.

[5]- او.

[6]- لطريق.

[7]( 7 و 8 و 9)- ندارد.

[8]( 7 و 8 و 9)- ندارد.

[9]( 7 و 8 و 9)- ندارد.

[10]- معلولات مرض.

[11]- شرب.

[12]- ندارد.

[13]- مهذب و.

[14]- باطلان.

[15]- سكير به ذروه اعلاى.

[16]- شعر.

[17]- هم.

[18]- مر.

[و يكرم من لا يعرف الجود كفه- و يحلم عند الغيظ من لاله الحلم‌]

قال (رحمة اللّه‌[1]):

و يكرم من لا يعرف (الجود[2]) كفه‌

و يحلم عند الغيظ من لاله الحلم‌

فاعل يكرم من است در من (لا يعرف‌[3]) و فاعل يحلم من است در من (لا الحليم‌[4]) و (كف‌[5]) فاعل (يعرف‌[6]) چون تأثيرات خواص شراب معنوى مواقع تصرفات سرى و قلبى را از ظلمات اخلاق حرص و بخل و ادناس اوصاف كبر و عجب كه از لوازم صفات بهيمى و سبعى‌اند در مقام (تخليه و تزكيه‌[7]) مزكى و و مصفامى گرداند. باز در مقام (تحليه‌[8]) سر وجود سالك را بحلا، جود و سخا و زيور حلم و حيا (محلى و مزين‌[9]) ميگرداند و خليفه روح را در (بارگاه‌[10]) قلب برسرير روح و صفا مى‌نشاند.

بباكين عاشقى از سر (گرفتيم‌[11])

جهان خاك را در (زر[12]) گرفتيم‌

زمين (و[13]) كوه و دشت (و[14]) باغ جانرا

همه در حله اخضر گرفتيم‌

زمين را از (مها را برگ و بر[15]) شد

ز سرّ خويش برگ و برگرفتيم‌

[و لو نال فدم القوم لثم فدامها- لا كسبه معنى شمايلها اللثم‌]

قال رحمة اللّه‌[16]:

و لو نال فدم القوم لثم فدامها

(لا كسبه‌[17]) معنى شمايلها اللثم‌

(فدم بليد[18]) كند فهم را گويند و فدام دهان بند خم و (لثام دهان‌[19]) بند

[1]- رحمه اللّه عليه.

[2]- الوجود.

[3]- لا لعرف.

[4]- لاله الحلم.

[5]- كفه.

[6]- من لا يعرف. يعنى

[7]- تزكيه و تجليه.

[8]- تجليه.

[9]- مزبن و محلى.

[10]- بار.

[11]- گرفتم( در مصرع بعدى و در آخر ابيات دوم و سوم نيز به جاى گرفتيم، گرفتم آمده).

[12]- بر.

[13]- ندارد.

[14]- ندارد.

[15]- بهاران برگ پر.

[16]- عليه.

[17]- لا كشبه.

[18]- قدم پديد.

[19]- لشام وهان.

آدمى و شمايل اخلاق (حميده‌[1]) فاعل نال لثم است و فدم مفعول وى و لثم (دوم فاعل اكسبه‌[2]) و ضمير مفعول متصل بوى و معنى شمايلها مفعول دوم وى.

از فدام تقوى و شرع مراد است كه حاجز و مانع (دعا[3]) وجود مريد صادق مى‌گردد از تقرب شبهات و مراد از لثام ارشاد شيخ عارف است كه دهان نفس اماره طالب را بنصيحت و ارشاد از (اعتراف‌[4]) شهوات نفسانى و لذات جسمانى (مى‌بندد[5]) حاصل كلام آنست كه اگر غافلى بليد كه بر اعلام و (اخطار[6]) منازل سير سايران‌[7]جاده كمال اطلاع (نيافته‌[8]) باشد و اسرار حقايق عرفانى كه در جبلت و استعداد او (مركوز[9]) است بظهور (نه پيوسته‌[10]) و تصرفات بصيرت او از قوة بفعل نيامد چون بمفتاح عزايم تقوى و شرع (و مصباح نياز[11]) و درد، مهر موانع از دهان (سر كامل مرشد[12]) بردارد فيض اسرار ولايت مرشد سبب اكتساب كمال او گردد:

گر سر سوداى او دارى سرى‌

هرزمان بر آستان مى‌بايدت‌

ور (سر[13]) بازار او دارى دلى‌

فارغ از سود (و[14]) زيان مى‌بايدت‌

تا زمانى رو بدرمانى رسى‌

هر زمان دردى نهان مى‌بايدت‌

[يقولون لى صفها و انت بوصفها- خبير اجل عندى باوصانها العلم‌]

قال (رحمة اللّه‌[15]):

يقولون لى صفها و انت (بوصفها[16])

خبير (اجل‌[17]) عندى باوصانها العلم‌

[1]- جميده را.

[2]- دويم فاعل كشبه.

[3]- وعاى.

[4]- غتوان( بايد اغتراف باشد؟).

[5]- مى‌بند.

[6]- احضار.

[7]- لكا.

[8]- يافته.

[9]- مذكور.

[10]- بيواست.

[11]- مصباح سازد.

[12]- سر او مرشد كامل.

[13]- سرى.

[14]- ندارد.

[15]- رحمة عليه.

[16]- بحالها.

[17]- جل.

صفاء و لا ماء و لطف و لا هوى‌

و نور و لا نار و روح و لا جسم‌

فاعل يقولون مبتديان طلب كمال‌اند و صفا خبر مبتداء محذوف است اى:

هى صفاء لا كصفاء الماء بل هى اصفى منها بمراتب غير محصورة و لطف لا كلطف الهوابل هى الطف منها (بدرجات غير[1]) متناهية و نور ليس نوريته كنورية النار انها (تستلزم‌[2]) الاحراق و الافناء بل من شان نوره افاضة الوجود و الكمال و الحيوة و العلم و المعرفة على الابدان و القلوب و قوله (اجل‌[3]) عندى باوصافها العلم (اشارت‌[4]) است (بدان‌[5]) كه مرشد كامل نتواند كه آنچه لايق حوصله طالب صادق باشد بدو نرساند چه اين معنى ظلم بود.

[محاسن تهدى الواصفين لوصفها- فيحسن فيها منهم النثر و النظم‌]

قال (رحمه اللّه‌[6]):

محاسن (تهدى‌[7]) الواصفين لوصفها

فيحسن فيها منهم النثر و النظم‌

و يطرب من لم يدرها عند ذكرها

كمشتاق (نعم كلما[8]) ذكرت نعم‌

محاسن خبر مبتداء محذوف است اى: لها محاسن. و فاعل (تهدى‌[9]) ضميرى است عايد به محاسن‌[10]و همچنين ضمير لوصفها و فيها و ضمير منهم راجع بواصفين و (نثر[11]) فاعل بحسن‌[12]و لام در لوصفها بمعنى الى است و من فاعل يطرب و نعم بفتح النون و سكون العين اسم يكى از معاشيق است يعنى اين شراب را خواص حميده بسيارست (و[13]) از جمله خواص آن يكى آنست كه واصفانرا بوصف و ثناء خود دلالت كند تا بلبل زبان مشتاقان حضرت صمديت در (رياض‌[14]) اسرار بذكر

[1]- بمراتب.

[2]- يستلزم.

[3]- اهل.

[4]- اشارات.

[5]- ندان.

[6]- رحمة اللّه عليه.

[7]- يهدى.

[8]- بغم كلها.

[9]- يهدى.

[10]- معشوقه.

[11]- و النشر.

[12](*) يحسن بايد باشد.

[13]- ندارد.

[14]- رياضت.

محامد لا احصى ثناء عليك سرائيدن (گيرد[1]) و بلذت استماع و ذوق آن اسرار شجره وجود سامع در اهتزاز آيد اگرچه ذوق حقيقت آن نچشيده بود و جمال طلعت آن نديده چنانك عاشق مشتاق باستماع ذكر معشوق در طرب مى‌آيد و او را از آن طرب آتش (محبت‌[2]) مى‌افزايد:

چو ياد او شود مونس ز جان اندوه بستاند

چو اندوهش (شود غم‌خور[3]) ز دل تيمار برخيزد

نواى مطرب عشقش اگر در گوش جان افتد

ز كونين (دست بفشاند[4]) قلندروار برخيزد

صباگر از سر زلفش بگورستان برد بوئى‌

ز هر گورى دو صد بيدل ببوى يار برخيزد

[و قالوا شربت الاثم كلا و انما- شربت الذى فى تركها عندى الاثم‌]

و قال رحمة اللّه‌[5]:

و قالوا شربت الاثم كلا و انما

شربت الذى فى تركها عندى الاثم‌

چون بعضى از حكماء عرب خمر صورى را اثم مى‌نامند[6]بموجب تنزيل ربانى كه‌«وَ إِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما»[7](با خود بمقتضاى آنك‌[8]) سكرى كه حاصل آنست‌[9]مزيل شرف عقل نظرى و فاضح اوصاف بشرى است بجهت رد تهمت‌[10]محجوبان ميگويد كه مستى صاف (نوشان‌[11]) صفه صفانه از شراب خمر انگورى و

[1]- گيرند

[2]- ندارد.

[3]- شادى.

[4]- داست افشاند.

[5]- عليه.

[6](*) اين‌جا در حاشيه نسخه‌اى كه متن قرار داده‌ايم آمده است:

سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً

و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ‌

فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى‌

برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)

[7](**) البقرة: 219

[8]- يا خود آنكه به مقتضاى.

[9]- كه.

[10]- آن.

[11]- توشان.

آشاميدن مى (سوريست‌[1]) چه رغبت آن خمر (از كورى‌[2]) و شارب آن از (اصل‌[3]) سعادت و منبع كمال در غايت دوريست و شرب آن شراب نتيجه ضلال و معقب عذاب و نكال است و شرب شراب محبت مورث وصال و (منتج‌[4]) كمال است آن موجب هوان و خسار و اين مظهر عز و افتخار. شرب آن شراب (سيرت‌[5]جهال و (اشرار[6]) تحصيل ذوق اين شراب شيوه ارباب قلوب و اخيار[7]:

پيش از آن كاندر جهان باغ (و[8]) مى و انگور بود

از شراب (عشق جانان‌[9]) جان ما مخمور بود

[هنيئا لاهل الدير كم سكروا بها- و ما شربوا منها و لكنهم هموا]

قال رحمة اللّه‌[10]:

هنيئا لاهل الدير (كم‌[11]) سكروا بها

و ما شربوا (منها و لكنهم هموا[12])

و عندى منها (نشوة[13]) قبل نشأتى‌

معى ابدا تبقى و ان (يلى‌[14]) العظم‌

(نشوة[15]) مبتدا است و عندى خبر وى فاعل تبقى ضميريست عايد[16]و مراد از اهل دير ملازمان آستانه (جلال‌[17]) و مجاوران بارگاه جمال‌اند كه بسبب (بقاياء[18]) وجود رسمى از پس پرده‌هاى افعالى و صفاتى نغمات لطايف معارف مى‌سرايند و بتعبيق روايح نفحات اسرار ذاتى، مستى (مى‌افزايند و از حقيقت شرب اسرار تجليات‌[19]) ذاتى كه محرق ديرو (مفنى‌[20]) غيرست هنوز خبر نيافته‌اند چه اگر

[1]- صوريست.

[2]- انگورى.

[3]- اهل.

[4]- منبع.

[5]- سير.

[6]- اشراب.

[7]- بيت.

[8]- ندارد.

[9]- لا يزالى.

[10]- عليه.

[11]- قد.

[12]- فيها و لكنهم هم.

[13]- نسوة.

[14]- بلى.

[15]- نسوة.

[16]- به نسوة.

[17]- اجلال.

[18]- بقاء.

[19]- سى افزايد و از صر شراب اسرار.

[20]- مغنى.

پروانه همم اين فريق مركب شوق برعين شمع سبحات جلال ذاتى راند از حقيقت اسم و رسم‌[1]دير و ديار آثار نماند و در بيت دوم از مشرب خود خبر ميدهد كه آثار آن مستى كه روح قدسى در مجلس وصال شراب محبت (مى‌نوشد[2]) و كمال جمال احوال از نظر اغيار (مى‌پوشيد[3]) و لذت ذوق آن جام كه در بزم احديت از دست ساقى عنايت بكام جان او ميرسد تا (ابد[4]) انقطاع پذير (نيست‌[5]):

و ليست حديث العهد شوقا و لوعة

حديث هوا كم فى (حساى‌[6]) قديم‌

و مادمت حيالست انسى و دادكم‌

و لو كنت ميتا و العظام رميم‌

[عليك بها صرفا و ان شئت مزجها- فعدلك عن ظلم الحبيب هو الظلم‌]

قال رحمه اللّه‌[7]:

عليك بها صرفا و ان شئت (مزجها[8])

فعدلك عن ظلم الحبيب هو الظلم‌

ضمير اول و ثانى عايد بمدامه است و ظلم بفتح ظا و سكون لام بياض دندان است و مراد از صرف محبت ذاتى و از ممزوج محبت صفاتى و از بياض دندان ظهور نفحات ربانى. (و[9]) وصيت ميكند سالك را بتحصيل ذروه كمال و توجه بكعبه آمال كه آن محبت ذاتيست و سبحات تجلى (آن عالم مغنى انيت‌[10]) و محرق پرده ادبار غيريت است و اگر بسبب قصور عزم و ضعف استعداد آن سعادت ميسر نشود بارى تعرض نفحات صفاتى كه آن هم از وجهى عين ذاتست غنيمت (دارد[11]) چه دون اين مقام، عالم كثرت افعال و احتجاب تلبيسات اهل (ضلال است‌[12]):

و انى لآتى ارضكم كل ليلة

لعلى اراكم اوارى من يراكم‌

[1]- و.

[2]- مى‌نوشند.

[3]- مى‌پوشند.

[4]- ابدان.

[5]- نظم:

[6]- حشاى.

[7]- عليه.

[8]- مرحبا.

[9]- ندارد.

[10]- از عالم ذات معنى اثنيت( ظاهرا به جاى مغنى و معنى، مفنى بايد باشد).

[11]- ندارد.

[12]- ضلالت، نظم:

[و دونكها فى الحان استجلها به- على نغم الالحان فهى بها غنم‌]

قال (رحمة اللّه‌[1]):

و دونكها فى (الحان استجلها[2]) به‌

على نغم الالحان فهى بها غنم‌

دونكها اى خذها و ضمير آن عايد است بمدامه و نغم جمع نغمه است و «با» در «به» بمعنى فى است و ضمير (او[3]) عايد بحان و با در بها بمعنى مع و ضمير او عايد به الحان و هى عايد بمدامة و از (جان‌[4]) مقام محبت و شوق ميخواهد يعنى ملازم مقام محبت مى‌باش و رشاش حيوة علمى بر اموات قبور جهالت مى‌پاش زيرا كه ملازمت اين مقام (باسماع‌[5]) نغمات (واردات‌[6]) غيبى و محاطبات سرى و قلبى غنيمت عارفان و سبب ظهور كمالات سالكان است چنانك ناظم گفت‌[7]:

فاعجب من سكرى بغير مدامة

و اطرب فى سرى و منى (طريبتى‌[8])

[فما سكنت و الهم يوما بموضع- كذلك لم يسكن مع النغم الغم‌]

قال (رحمه‌[9]) اللّه:

فما سكنت و الهم يوما بموضع‌

كذلك لم يسكن مع (النغم‌[10]) الغم‌

فاعل سكنت مدامه است و (واو و الهم بمعنى مع‌[11]) و فاعل لم يسكن الغم و از يوم وقت مرادست و از غم حجاب. يعنى (ساربان‌[12]) مشارب عرفانى را در حالت ملاحظه لطايف (كه‌[13]) مخاطبات ربانى و مسامرات روحانى، هموم و احزان كه از (نتايج‌[14]) تعلقات جسمانى و (تشبثات‌[15]) نفسانيست مزاحم نگردد و ذوق شهود اسرار رياض قدسى و (حجب‌[16]) غموم عوارض حسى در يك حال جمع نشود[17]:

[1]- رحمه اللّه عليه.

[2]- الجان و استحلها.

[3]- آن.

[4]- حان.

[5]- به استماع.

[6]- وارادات.

[7]- بيت:

[8]- طريبة.

[9]- رحمة.

[10]- النعم.

[11]- الهم عطف بروى.

[12]- شاربان.

[13]- ندارد.

[14]- نياع.

[15]- تسبيات.

[16]- حجت.

[17]- شعر: