کتاب احوال و آثار میر سید علی همدانی (با شش رساله از وی)

7-

گر بدر منيرى و سما منزل تو

وز كوثر اگر سرشته باشد گل تو

گر مهر على نباشد اندر دل تو

مسكين تو و سعيهاى بيحاصل تو

***8-

شاها ز كرم بر من درويش نگر

بر جان من خسته دلريش نگر[1]

هرچند نيم لايق بخشايش تو

بر من منگر بر كرم خويش نگر[2]

***9-

دل تنگم و ديدار تو درمان منست‌

بى‌رنگ رخت زمانه زندان منست‌[3]

برهيچ دلى مباد و برهيچ تنى‌

آنچه از غم هجران تو برجان منست‌[4]

*** بيت‌

داروى درد جانان سوز و گداز و زارى است‌

منشور ملك عشقش اندوه و ذلّ و خوارى است‌[5]

[1]- هفت رباعى اول در تذكره‌ها موجود است.

[2]- اين رباعى در بالاى منبر« مسجد شاه همدان» در كشمير منقوش و منسوب به على همدانى است. ر- ك: نقش پارسى بر احجار هند( على اصغر حكمت) ص 66.

[3]- منقول در« مجالس العشاق» ص 16 ولى با سبك على همدانى چندان مطابقت ندارد.

[4]- رباعى زير را هم بعضى به على همدانى منسوب كرده‌اند ولى مسلما از سروده‌هاى خواجوى كرمانى است:

سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً

و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ‌

فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى‌

برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)

[5]- ص.

باب هفتم رساله درويشيه‌

به قلم مير سيد على همدانى تصحيح از مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان‌

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة

مقدمه مصحّح‌

در پيرامون شعرگوئى سيد همدانى و آثار شعرى او قبلا توضيحات كافى داده شد (برگرديد به ص 213 تا 225) در اين‌جا متن چهل و يك غزل او را كه مجموعا «چهل اسرار» نام دارد مى‌آوريم و به دنبال آن نيز نه رباعى و يك فرد را كه به وى منسوب گرديده است ذكر مى‌كنيم.

اشعارى كه در اين باب آمده يك بار در سال 1347 ه. ش. به صورت مجموعه‌اى با تصحيح خانم دكتر سيده اشرف ظفر و دكتر محمد رياض خان به وسيله انتشارات وحيد چاپ و انتشار يافت. در پانويس صفحات مجموعه مزبور، اختلافات نسخه‌هائى كه شعرها از آن برگرفته شده ذكر گرديده كه در اين چاپ از تمام آن‌ها صرفنظر كرديم و به جاى ذكر نسخه بدل‌هاى متعدد در پاورقى، كوشش شد كه صحيح‌ترين و بهترين شكل هر شعرى انتخاب و در متن گنجانده شود و هيچ يك از اشعارى هم كه در نسخه‌هاى مأخذ هست از قلم نيفتد. در اين‌جا توضيحاتى پيرامون نشانه‌هاى اختصارى مربوط به مآخذ مى‌دهيم:

ن: چهل اسرار طبع امرتسر 1333 ه. ق. تدوين‌كننده نياز على خان داراى 41 غزل.

ب: نسخه خطى متعلق به موزه بريتانيا (شماره 16840.ddA ) داراى 39 غزل.

ت: تذكره علائى تأليف خواجه شهاب الدين عبد اللّه مرواريد موجود در كتابخانه مركزى دانشگاه تهران.

م: نسخه خطى متعلق به كتابخانه ملى ملك- تهران (شماره 4250) نوشته 907 ه. ق. داراى ده غزل از على همدانى.

- يكى بودن سبك نگارش آن با آثار فارسى سيد و شباهت زياد با آن‌ها از لحاظ اختصار و لحن خطابى و واعظانه. كه با اندك مقايسه‌اى اين مدعا روشن مى‌گردد.

- بسيارى از اشعار كه در اين رساله آمده در ديگر آثار سيد ديده مى شود. مثلا پاره‌اى از اشعارى را كه در صفحات 107 و 113 و 115 و 129 به نقل از ديگر آثار سيد آورديم در اين رساله مى‌توانيد بياييد.

- خطاب «اى عزيز» كه در آغاز بسيارى از مطالب اين رساله آمده در پاره‌اى ديگر از رسائل سيد فراوان است- از جمله در فتوت‌نامه و مشارب الاذواق- و عبارت «الحمد للّه حق حمده و الصلاة على خير خلقه» را كه اين رساله با آن آغاز مى‌شود در آغاز رساله سير و سلوك سيد مى‌توان ديد (برگرديد به ص 151) همچنين پاره‌اى از آيات و رواياتى كه در اين رساله بدان‌ها استشهاد شده، در رسايل ديگر سيد مورد استناد قرار گرفته (مثلا روايت «حفت الجنة بالمكاره» كه در ص 6 آمده در يكى از اشعار سيد بدان اشارت رفته است. برگرديد به ص 459).

- بى‌پروائى در انتقاد از حكام و سلاطين و علماى ظاهر كه در بسيارى از آثار سيد و برخوردهاى او مشهود است (برگرديد به صفحات 36 و 37 و 52 و 53 و 65 و 66 و 123 و 124 و 189) در اين رساله هم به چشم مى خورد.

برخى نيز با يافتن نسخه‌اى از اين رساله كه گويا در حدود قرن سيزدهم كتابت شده و به سيد محمد نوربخش منسوب گرديده، آن را نسخه منحصر به فرد اثرى از نوربخش پنداشته‌اند و بدون توجه به قرائنى كه انتساب آن را به سيد همدانى ثابت مى‌نمايد دوبار (و شايد هم بيشتر) آن را به صورتى پرغلط به نام نوربخش منتشر كرده‌اند (با عنوان نفس‌شناسى).

ب- متن درويشيه را كه در اين‌جا به چاپ مى‌رسانيم از صفحه 329 تا 346 يك مجموعه قلمى رسائل سيد على همدانى متعلق به كتابخانه گنج‌بخش- مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان (به شماره 4409) برگرفته‌ايم، و تغيير و تبديلى در آن روا نداشتيم مگر:

- در مواردى كه به غلط بودن كلمه يا كلماتى از نسخه مزبور يقين داشتيم.

- در جاهائى كه ضبط يك نسخه ديگر (نيز متعلق به كتابخانه گنج‌بخش- شماره 5417) را مرجح يافتيم يا اضافاتى در آن بود كه مناسب ديديم بياوريم.

و اين‌گونه اضافات و تغييرات را نيز با دو كمانك () مشخص كرده‌ايم.

در مقدمه‌اى هم كه براى مشارب الاذواق نگاشتيم هردو نسخه را معرفى كرديم.

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة

[درآمد]

بسم اللّه الرّحمن الرّحيم‌و به نستعين الحمد للّه حق حمده و الصلوة على خير خلقه.

اما بعد قال اللّه تعالى‌يا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَ شِفاءٌ لِما فِي الصُّدُورِو قال جلت عظمته‌وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ.

حضرت صمديت عز شانه ميفرمايد كه ما كه خداونديم احكام آيات كلام مجيد را بجهت شفاء علتهاء مومنان فرستاديم تا هر آيتى از آيات كلام ربانى و هر حديثى از لطايف اخبار نبوى مشفى مرضى از امراض معنوى و مزيل سقمى از اسقام قلبى و سرى و روحى گردد و چون مواد امراض باطنى مختلف بود نتايج آثار آيات و اخبار هم مختلف آمد تا آنچه قومى را سبب سعادت گشت قومى ديگر را هم آن معانى سبب شقاوت آمد و ازين جهت بود كه صحبت رسول عليه افضل الصلوات كه وجود مبارك او رحمت جهان و جهانيان بود بعضى خلق را از صحابه كرام سبب سعادت (ابدى) گشت و قومى را از مخذولان مردود چون ابو جهل و ابو لهب و عبد اللّه ابى هم آن صحبت مبارك سبب شقاوت سرمدى شد و آنك رسول7فرمود كه رب حسنة يعملها الرجل لا تكون له سيئة اضر عليه منها و رب سيئة يعملها الرجل لا تكون له حسنة انفع له منها اشارت بدين معنيست يعنى بسا طاعت كه مضرت آن در حق‌