گويد «اى محمّد، ايشان صفت تواند، بو الحسن صفت منست».
183و گفت: خداى، تعالى، به من وحى كرد و گفت «هر كه از اين رود تو آبى خورد همه را به تو بخشيدم».
184و گفت: روز قيامت من نه آنم كه زيارتيان خويش را شفاعت كنم كه ايشان خود شفاعت ديگران كنند.
185و گفت: هر كه استماع سخن ما كرد و كند كمترين درجتش آن بود كه حسابش نكنند فردا.
186و گفت: به ما وحى كردند كه «همه چيزى ارزانى داشتم غير الخفية».
187و گفت «گاه بو الحسن اويم، گاه او بو الحسن منست». معنى آنست چون بو الحسن در فنا بودى بو الحسن او بودى، و چون در بقا بودى هرچه ديدى همه خود ديدى، و آنچه ديدى بو الحسن او بودى. معنى ديگر آنست كه در حقيقت چون «ألست» و «بلى» او گفت پس آن وقت كه بلى جواب داد بو الحسن او بود و بو الحسن ناموجود، پس بو الحسن او بوده باشد. و معنى اين در قرآن است كه مىفرمايد، قوله، تعالى:وَ ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَ لكِنَّ اللَّهَ رَمى.
188و گفت «هفتصد هزار نردبان بىنهايت باز نهادم تا به خدا رسيدم[1]قدم بر نخست پايه نردبان كه نهادم به خدا رسيدم». معنى آنست كه به يك قدم به خدا رسيدن دنى است و چندان نردبان نهادن متدنّى. يكى سفر است فى نور اللّه، و نور اللّه بىنهايت است.
189و گفت: مردمان گويند «خدا و نان» و بعض گويند «نان و خدا» و من گويم «خدا بىنان، خدا بىآب، خدا بىهمه چيز».
190و گفت «مردمان را با يكديگر خلافست تا فردا او را ببينند يا نه، بو الحسن داد و ستد بنقد مىكند، كه گدائى كه نان شبانگاه ندارد، و دستار
[1]- شايد« رسم».
از سر برگيرد و دامن به زير نهد محال بود كه بنسيه فروشد.»
191و گفت: از هر چه دون حقّست زاهد گرديدم، آنگاه خويش را خواندم.
192و گفت: من در ولايت تو نيايم كه مكر تو بسيارست.
193و گفت: اگر بر بساط محبّتم بدارى در ان مست گردم در دوستى تو، و اگر بر بساط هيبتم بدارى ديوانه گردم در سلطنت تو، چون نور گستاخى سر بر زند هر دو خود من باشم و منى من توى.
194و گفت: روى به خدا بازكردم گفتم «اين يكى شخص بود كه مرا به تو خواند، و آن مصطفى بود،7، چون ازو فروگذرى همه خلق آسمان و زمين را من به تو خوانم». و اين بيان حقيقت است به اثبات شريعت.
195و گفت: روى به خدا بازكردم و گفتم «إلهى خوشى به تو در بود، اشارت به بهشت كردى!»
196و گفت: خداى، تعالى، در غيب بر من بازگشاد كه «همه خلق را از گناه عفو كنم مگر كسى را كه دعوى دوستى من كرده باشد». من نيز روى بدو بازكردم و گفتم «اگر از آن جانب عفو پديد نيست از اين جانب هم پشيمانى پديد نيست! بكوش تا بكوشيم، كه بر آنچه گفتهايم پشيمان نيستيم!»
197و گفت: روى به خدا بازكردم گفتم «إلهى روز قيامت داورى همه بگسلد، و آن داورى كه ميان من و تست نگسلد».
198و گفت: چون به جان نگرم جانم درد كند، و چون به دل نگرم دلم درد كند، چون به فعل نگرم قيامتم درد كند، چون به وقت نگرم درد توم كنى. إلهى، نعمت تو فانيست و نعمت من باقى، و نعمت تو منم و نعمت من توى، و گفتم «إلهى، هرچه تو با من گوئى من با خلق تو گويم و هر چه تو با من دهى من خلق ترا دهم».
199و گفت: إلهى، حديث تو از من نپذيرند.
200و گفت كه: هيچ كس نبود با او نشسته و مىگفت[1]«تو مرا چيزى گفتى كه در اين جهان نيايد و من ترا جوابى دادم كه در هر دو جهان نيايد».
و چنين بسيار بودى كه جوابى همى دادى و كسى حاضر نبودى.
201و گفت: إلهى، روز بزرگ پيغامبران بر منبرهاى نور نشينند و خلق نظّاره ايشان بود، و اولياى تو بر كرسيها نشينند از نور، خلق نظّاره ايشان بود، بو الحسن بر يگانگى تو نشيند تا خلق نظّاره تو بود.
202و گفت: إلهى سه چيز از من به دست خلق مكن: يكى جان من كه من جان از تو گرفتم به ملك الموت ندهم؛ و روز و شب با من توى، كرام الكاتبين در ميان چه كار دارند؟ و ديگر سؤال منكر و نكير نخواهم، كه نور يقين تو با ايشان دهم، تا بتو ايمان نيارند دست وانگيرم.
203و گفت: اگر بندهاى همه مقامها به پاكى خود بگذارد هستى حقّ هيچ آشكارا نشود تا هر چه ازو فرو گرفته است با او ندهند.
204و گفت: إلهى، مرا در مقامى مدار كه گويم «خلق و حقّ» يا گويم «من و تو»؛ مرا در مقامى دار كه در ميان نباشم همه تو باشى.
205و گفت: إلهى، اگر خلق را بيازارم همينكه مرا بينند راه بگردانند، و چندانكه ترا بيازرديم تو با مائى.
206و گفت: اين راه پاكان است، إلهى، با تو دستى بزنم تا به تو پيدا گردم در همه آفريده يا فروشوم كه ناپديد گردم. صدق آن برزيدم آن نيافتم، كه كرامت هر زاهد برسيدم و روز و شب بر من برحذر بود، كه بر من گذر كرد، خضر،7، كه آمد در حذر بود،
207و گفت: چون دو بود همتا بود، يكى بود همتا نبود.
208و گفت: إلهى هر چيز كه از ان منست در كار تو كردم، و هر چه از ان تست در كار تو كردم تا منى از ميان برخيزد و همه تو باشى.
[1]- آيا« و گفت كه» در اوّل اين فقره زائد است؟
209و گفت: در همه حال مولاى توام و از ان رسول تو و خادم خلق تو.
210و گفت: هشتاد تكبير بكردم، يكى بر دنيا، دوم بر خلق، سيم بر نفس، چهارم بر آخرت، پنجم بر طاعت؛ و اين را با خلق بتوان گفت، و ديگر را مجال نيست.
211و گفت: چهل گام برفتم، به يك قدم از عرش تا ثرى بگذاشتم، ديگران را صفت نتوان كرد. و اگر اين با كسى بگوئى كه ميان وى و خداوند حجابى نبود دل و جانش بشود.
212و گفت: إلهى، اگر ميان من و تو حجابى بودى چنين نبودى. كسى بايستى كه زندگانيش به خداى بودى تا من صفت تو با او بكردمى كه اين خلق زنده نهاند.
213و گفت: اگر اين رسولان و بهشت و دوزخ نبودى من هم ازين بودمى كه امروز هستم از دوستى تو و از فرمانبردارى تو از بهر تو.
214و گفت: چون مرا ياد كنى جان من فداى تو باد، و چون دل من ترا ياد كند نفس من فداى دل من باد.
215و گفت: إلهى، اگر اندامم درد كند شفا تو دهى، چون توم درد كنى شفا كه دهد؟
216و گفت: إلهى، مرا تو آفريدى براى خويش آفريدى، از مادر براى تو زادم مرا بصيد هيچ آفريده مكن.
217و گفت: از بندگان تو بعض نماز و روزه دوست دارند، و بعض حجّ و غزا و بعض علم و سجّاده، مرا از ان باز كن كه زندگانيم و دوستيم جز از براى تو نبود.
218و گفت: إلهى، اگر تنى بودى و دلى بودى از نور، هم ترا نشايستى، فكيف تنى و دلى چنين آشفته كى ترا شايد؟
219و گفت: إلهى، هيچ كس بود از دوستان تو كه نام تو بسزا برد تا بينائى
خود بكنم و در زير قدم او نهم؟ و يا هستند در وقت من تا جان خود فداى او كنم؟ و يا از پس من خواهند بود؟
220و گفت: إلهى، مرا بدين خلق چنين نمودى كه سر بدان گريبان بركردهام كه ايشان بركردهاند، اگر بديشان فرا نمودى كه من سر به كدامين گريبان بركردهام چه كردندى؟
221و گفت: خداوند، من در دنيا چندانكه خواهم از تو لاف بخواهم زد، فردا هرچه خواهى با من بكن.
222و گفت: إلهى، ملك الموت ترا بفرست تا جان من بستاند و من جان او بستانم تا جنازه هر دو به گورستان برند.
223و گفت: إلهى، گروهىاند كه ايشان روز قيامت شهيد خيزند كه ايشان در سبيل تو كشته شده باشند. من آن شهيد خيزم كه به شمشير شوق تو كشته شده باشم، كه دردى دارم كه تا خداى من بود آن درد مىبود و درد را جستم نيافتم، درمان جستم نيافتم، امّا درمان يافتم.
224و گفت: در همه كارها پيش طلب بود پس يافت، الّا در اين حديث كه پيش يافت بود پس طلب. و مريدان را گفتند پاى آبله كرديد و مردان بىآبله رسيدند؛ نامردان را پاى آبله كند و مردان را نشستگاه.
225و گفت: با يزيد مريدان را گفت كه «حق گفت: هر كه مرا خواهد بسيار كرامتها كنم با او، و هر كه ترا كه با يزيدى خواهد نيستش كنم كه هيچ جايش پديد نيارم». اكنون شما چه گوئيد؟ گفتند «اگر نيز نيست نكند جان را خواهيم» (؟)
226و گفت: اگر بنده آفريده در پيش حق بايستد چنانكه دو به يكى بود هنوز آن روش چيزى نيست به مقام مردان. ازو پرسيدند كه «دو به يكى چون بود؟» گفت: چنانكه خلق از پيش او برخيزد، او نيز در خويشتن برسد. همى خورد و طعم نداند، سرما و گرما برو گذر مىكند و خبرش نبود،
و چون از خويشتن برسد بجز حقّ هيچ نبود.
227و گفت: كس بود كه به هفتاد سال يك بار آگاه نبود، كس بود كه به پنجاه سال، و كس بود كه به چهل سال، و كس بود به بيست سال، و كس بود به هر سال، و كس بود به هر ماه، و كس بود به هر وقت نماز، و كس بود كه برو احكام مىراند و او را از اين جهان و از آن جهان خبر نبود[1].
228و گفت: آسان آسان نگوئيا كه من مردىام تا هفتاد سال معامله خويش چنانكه تكبير اوّل به خراسان پيوندى و سلام به كعبه بازدهى، زبر تا به عرش و زير تا به ثرى بينى، همه را همچون بىنمازى زنان بينى، آن وقت بدان كه مردى نهاى.
229و گفت: هر كه در دار دنيا دست به نيكمردى بدر كند بايد تا از خداى آن يافته بود كه بر كنار دوزخ بايستد به قيامت، و هر كرا خداى به دوزخ مىفرستد او دست او مىگيرد و به بهشت مىبرد.
230و گفت: از خلقان بعض به كعبه طواف كنند، و بعض به آسمان بيت المعمور، و بعض به گرد عرش. و جوانمردان در يگانگى او طواف كنند.
231و گفت: همه كس نماز كنند و روزه دارند، و ليكن مرد آن مردست كه شصت سال برو بگذرد كه فرشتهاى برو هيچ ننويسد كه او را از ان شرم بايد داشت از حقّ، و حقّ را فراموش نكند به يك چشم زخم[2]، مگر بخسپد.
آنچه مشاهده بود، كه گويند در بنى اسرائيل كس بودى كه سالى در سجود بودى و دو سال در مشاهده، اين بود كه اين امّت دارد، كه يك ساعت فكرت اين بنده با يكساله سجود ايشان برابر بود.
232و گفت: مىبايد كه دل خويش چون موج دريائى بينى كه آتش از ميان آن موج برآيد، و تن در آتش بسوزد، درخت وفا از ميان آن سوخته
[1]- ف 586 ديده شود.
[2]- چشم زخم را غالبا به معنى چشم بهم زدن، لحظه، به كار برده است.
برآيد، ميوه بقاى ظاهر حاصل شود، و چون ميوه بخوردى آب آن ميوه به گذر دل فرو شود فانى شوى در يگانگى او.
233و گفت: خداى را بر روى زمين بندهايست كه در دل او نورى گشاده است از يگانگى خويش كه اگر هرچه از عرش تا ثرى هست گذر در آن نور كند بسوزد چنانكه پر گنجشكى كه به آتش فرو دارى.
234دانشمندى گفت «چيزى پرسيدم» گفت «اين زمان نتوانى دانست تا بدان مقام رسى كه بروزى هفتاد بار بميرى و بشبى هفتاد بار». و كارش چهل سال چنين زندگانى بود.
235و گفت: اينچه در اندرون پوست اوليا بود اگر چند ذرّهاى ميان دو لب و دندان او بيايد همه خلق آسمان و زمين در فزع افتد.
236و گفت: خداى را بر پشت زمين بندهايست كه به شب تاريك در خانهاى تاريك خفته بود و لحاف در سر كشيده، پس ستاره آسمان مىبيند كه در آسمان مىگردد و ماه را همچنين و طاعت و معصيت همه خلايق مىبيند كه به آسمان مىبرند و مىبيند كه روزى خلقان از آسمان به زمين مىآيد و ملائكه را مىبيند كه از آسمان به زمين و از زمين به آسمان مىروند و خورشيد را مىبيند كه در آسمان گذر مىكند.
237و گفت: كسى را كه همگى او خداوند فراگرفته بود، از موى سر تا إخمص قدم او، همه به هستى خداى اقرار دهد.
238و گفت: مردان خداى، تعالى، هميشه بودند و هميشه باشند.
239و گفت:«أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ»را بعض شنيدند كه «نه من خداام؟» و بعض شنيدند كه «نه من دوست شماام؟» و بعض چنان شنيدند كه «نه همه منم؟».
240و گفت: خداى، تعالى، به اولياى خويش لطف كرد، و لطف خدا چون مكر خدا بود.
241و گفت: هر كه از خدا به خدا نگرد خلق را نبيند.
242و گفت: مثل جان چون مرغيست كه پرّى به مشرق دارد و پرّى به مغرب و پاى به ثرى و سر بدان جا كه آن را نشان نتوان داد.
243و گفت: دوست چون با دوست حاضر آيد همه دوست را بيند، خويشتن را نبيند.
244و گفت: آن را كه انديشهاى به دل درآيد كه از ان استغفار بايد كردن دوستى را نشايد.
245و گفت: سرّ جوانمردان را خداى، تعالى، بدان جهان و بدين جهان آشكارا نكند، و ايشان نيز آشكارا نكنند.
246و گفت: اندكى تعظيم به از بسيارى علم و عبادت و زهد.
247و گفت: خداى، تعالى، موسى را،7، گفت«لَنْ تَرانِي»، زبان همه جوانمردان از اين سؤال و سخن خاموش گرديد.
248و گفت: چشم جوانمردان بر غيب خداوند بود تا چيزى بر دل ايشان افتد، تا بچشند آنچه اوليا و انبيا چشيدهاند؛ دل جوانمردان به بارى در بود كه اگر آن بار بر آفريده نهند نيست شود، و اولياء خود را خود مىدارد تا آن بار بتوانند كشيد، و الّا رگ و استخوان ايشان از يكديگر بيامدى.
249و گفت: چه مردى بود كه مثل فتوح او چون مرغى شود كه خايهاش[1]زرّين بود؟ چه مردى بود كه حق، تعالى، او را به راهى ببرد كه آن راه مخلوق بود؟
250و گفت: خداى، تعالى، را بر پشت زمين بندهاى هست كه او خداى را ياد كند همه شيران بول بيفگنند، ماهيان در دريا از رفتن فرو ايستند، ملائكه آسمان در هيبت افتند، آسمان و زمين و ملائكه بدان روشن بباشند.
251و گفت: همچنين خداى، تعالى، را بندگاناند بر پشت زمين كه خداى را ياد كنند ماهى در دريا از رفتن باز ايستد، زمين در جنبيدن آيد، خلق
[1]- در اصل: خانهاش.