خوى و خلق شخصى و روش و رفتار اجتماعى طبرى طبرى نه تنها از جهت وسعت معلومات و بسيارى تأليفات و تبحر در انواع علوم و فنون عصر خود كم نظير بوده است ، بلكه از حيث خوى و روش زندگى و تهذيب اخلاق و مناعت طبع و بلندى همت و مراعات اصول و قوانين مربوط بتكميل مراتب نفسانى و حفظ صحت جسمانى ، نيز از دانشمندان كم نظير بوده است .
خوى و خلق شخصى و روش و رفتار علمى و اجتماعى طبرى شايسته است كه سرمشق طالبان دانش و ادب قرار گيرد تا آنان را براه نيكبختى و رستگارى رهبرى كند .
چنانكه بزرگان و پيشوايان دين دستور دادهاند كه انسان معتدل آنست كه هم در تهذيب و تكميل قواى نفسانى و عقلانى بكوشد و هم مراقبت در صحت و سلامت تن و قواى جسمانى داشته باشد ، طبرى نيز كمال مراقبت و رعايت را دربارهء تن و روان خود داشت . تكميل قواى روحانى و فكرى همان فرا گرفتن علوم و فنون گوناگون و اشتغال دائمى بمطالعه و مباحثه و نوشتن كتب و رسائل و عمل كردن بمعلومات خود و انجام دادن تمام تكاليف و وظايف دينى و اخلاقى بود مراقبت و توجه به بدن و قواى جسمانى ، رعايت بهداشت واقعى و اعتدال در خواب و خوراك و ساير امور مربوط به صحت و سلامت بدن بود . بهترين دليل اين مطلب طول عمر وى توأم با صحت كامل و سلامت تمام اعضا و قواى جسمانى و فكرى او مىباشد ، چنانكه در سن 86 سالگى كه وفات يافت هنوز بيشتر موهاى سر و رويش سياه و قوايش سالم بود و تا همان نزديك مرگ بتعليم و تدريس و تأليف و تصنيف اشتغال داشت . با اين وصف اگر بگوييم پيروى از روش و رفتار طبرى در زندگى تحصيلى و علمى و در زندگانى عادى و اجتماعى دانشجويان و طالبان مقامات علمى و اجتماعى را بسر منزل مقصود رهبرى ميكنند ، سخنى بگزاف و دور از حقيقت نگفتهايم .
ازين پيش بپارهاى از محاسن اخلاق طبرى اشاره كرديم ، اينك نيز براى تعميم فايده و تكميل مطالب سابق مختصرى از اخلاق و عادات او را ذكر ميكنيم :
ابو جعفر طبرى از جهت رعايت امور مذهبى ، مردى پرهيزگار و پارسا بود و
بانچه علم و عقيده داشت عمل ميكرد . در اظهار عقايد دينى و علمى خود كمال صراحت لهجه و شجاعت داشت و بپيروى از دستور قرآن كريم : * ( لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ 5 : 54 ) * ، در مقابل بيان حق و حقيقت از هيچگونه سرزنش و ملامتى ترس و واهمه نداشت چنانكه در داستان مباحثهء او با پيروان احمد بن حنبل اين حقيقت كاملا آشكار مىشود .
طبرى در امانتدارى و خلوص اعمال و صدق و صفاى نيت و پاكيزگى و طهارت نفس و حسن عقيدت از مردان كم نظير بود . بهترين گواه و شاهد اين معنى كتابى است كه وى در « آداب نفوس » تأليف كرده است . كتاب مذكور به خوبى مرتبهء ديندارى و پاكيزگى اخلاق او را نشان ميدهد . طبرى با آنكه بيشتر اوقات خود را مصروف كارهاى علمى از تأليف و تصنيف و املاء احاديث و مباحثه و تدريس ميكرد ، از بجا آوردن اعمال مذهبى و عبادات روحانى اندكى غفلت نميورزيد . گفتهاند : در هر شب ربعى از قرآن و گاهى مقدار بسيار قرائت ميكرد .
شكى نيست كه تمسك باعمال روحانى و عبادات مذهبى كه از روى بصيرت و فهم باشد براى خردمندان و دانشجويان و دانشمندان بهترين راهى است براى رسيدن بحقائق و درك مشكلات و معضلات علمى و پاك شدن نفس از آلودگيها و پليديها و ارتقاء آن بعوالم ملكوتى و نيل بمقامات عاليهء انسانى .
بزرگان علم و ادب كسانى بودهاند كه در تكميل و تهذيب قواى نفسانى و پرورش فكر و ذوق از راه عبادات بىريا و خالص و خشوع و خضوع در مقابل ذات واجب الوجود ، اقدام كردهاند . در شرح حال بزرگترين فيلسوف و دانشمند اسلامى ، شيخ الرئيس ابو على سينا ، نوشتهاند كه در مواقع برخورد بمسائل غامض و لا ينحل فلسفه ، نخست تن خود را از آلودگيهاى ظاهرى پاك ميكرد ، خود را شست و شو ميداد و وضو ميگرفت و آنگاه براى تصفيهء روح با كمال خلوص و عجز روى بدرگاه آفرينندهء جهان مىآورد و به نماز مىايستاد و ازين راه آئينه فكر و خرد را از گرد و غبار و آلايشهاى طبيعى صيقلى ميكرد و صفا و جلا ميداد ، پس از آن بفهم و درك قضايا و مسائل علمى و فلسفى - كه در ابتدا لا ينحل مينمود - توفيق مىيافت .
< فهرس الموضوعات > صفا و پاكيزگى تن و روان از راه عمل كردن بدستورات دينى پيدا مىشود < / فهرس الموضوعات > صفا و پاكيزگى تن و روان از راه عمل كردن بدستورات دينى پيدا مىشود در اين جا بىمناسبت نيست اندكى درين موضوع بسط سخن داده شود . چون در عصرى كه ما زندگى ميكنيم ، « ماده » و افكار ماديگرى زياد توجه و نظر مردمان جهان را به خود معطوف داشته است و تمام امور و شئون زندگى را از نظر ماديگرى نگاه ميكنند ازين جهت شايد اينگونه حقايق در ابتداى امر به نظر غريب و بر خلاف اصول علمى جلوه كند زيرا كسانى كه در چهار ديوار تنگ ماديگرى فرو رفتهاند نميتوانند انديشه و خرد خود را از تنگناى « ماده » و ماديگرى خارج سازند و آثار شگرف روح و صفاى آن را درك كنند .
بعقيدهء نويسندهء اين اوراق ، يكى از بزرگترين علل موفقيت علما و بزرگان پيشين و رسيدن آنان بمدارج عاليهء علمى و مقامات شامخهء روحانى پاكيزگى روح و جسم آنان از آلودگيها و پليديها بوده است . اين پاكيزگى تن و صفاى روح پيدا نميشود مگر از راه تهذيب نفس و تزكيهء اخلاق و كشتن هوى و هوسهاى شيطانى و غلبه دادن عقل خود را بر احساسات و تمايلات نفسانى راه راست و آسان براى رسيدن به اين نتيجه پيروى از دستورات بزرگان و پيشوايان دين و انجام دادن وظايف و تكاليف دينى است مخصوصا عبادات كه اگر با خلوص نيت و صفاى عقيدت و با جمع بودن شرايط انجام شود بىشك موجب پاكيزگى و نورانيت روح و خرد آدمى مىشود .
در اين جا نميخواهم فقط از راه تعبد و حديث و خبر فوايد ايمان و ديندارى را بيان كنم بلكه چون بحث و گفتگوى ما دربارهء علل رسيدن دانشمندان پيشين بمقامات عاليهء علمى است ، اين موضوع را نيز از راه علمى تجزيه و تحليل ميكنم .
< فهرس الموضوعات > با تن سالم و روح پاك بهتر ميتوان بدرجات عاليهء علمى رسيد < / فهرس الموضوعات > با تن سالم و روح پاك بهتر ميتوان بدرجات عاليهء علمى رسيد معلوم است كه علوم و فنون از نوع معقولات و معنويات است و مفاهيم و معنويات مستقيما با عقل و روح انسان سر و كار دارند ، پس هر چند روح آدمى صافىتر و عقل و خردش كمتر آلوده
بآلايشهاى مادى و پليديهاى طبيعى باشد بمعقولات نزديكتر مىشود و براى درك آنها مهياتر ميگردد . و هر چند فرو رفتگيش در امور مادى زيادتر باشد و تن و قواى جسمانيش آلوده بناخوشيها و پليديهاى طبيعى و روح و عقلش آلوده بناخوشيهاى معنوى و هوى و هوس و آز و آلودگيهاى ديگر باشد از معقولات و امور معنوى دور تر مىافتد .
آن كس كه فراغ خاطر و صفاى روح و پاكيزگى جسم داشته باشد بدان مقام ميرسد كه حقايق بىپرده برو مكشوف و مشكلات و معضلات بىوساطت اسباب و علل مادى بوى اشراق و الهام ميشوند . در نتيجه آن فرد شاخص و يگانهاى كه صفاى روح و سلامت عقلش از همه بيشتر است يعنى مولاى متقيان و سرور پرهيزكاران حضرت على عليه السلام بدان درجه ميرسد كه ميگويد و حق ميگويد : * ( لو كشف الغطاء ما ازددت يقينا ) * ( اگر پردههائى كه ميان ما و حقايق فاصله است از ميان برود بر علم و يقين من چيزى افزوده نخواهد شد ) .
بارى از موضوع دور نيفتيم ، اميد است از همين فشرده و خلاصهاى كه ذكر شد طالبان حقيقت و دانش را بهره و سودى حاصل گردد و راه رسيدن به مقصود و هم آهنگ كردن تن و روح خود را با علوم و فنون بر آنان آشكار و نمايان گردد .
اينك برگرديم بشرح حال و رفتار طبرى كه از همين راه بدان درجهء علمى و زهد و تقوى رسيد كه شمهاى از آن بيان و پارهء ديگر بيان مىشود .
عبد العزيز پسر محمد طبرى گفته است : « ابو جعفر ، ظاهرى ظريف و نظيف و باطنى پاكيزه و مصفى داشت . در معاشرت داراى خلق و خوئى نيكو بود و همواره از حال جميع اصحاب و معاشرانش جويا ميشد » در خوراك و پوشاك و رفتار و گفتار داراى ادب نيك و پسنديده بود . با همگى دوستان و يارانش با روئى گشاده و چهرهء متبسم سخن ميگفت و گاهى با نيكوترين وجهى با آنان به شوخى و مزاح ميپرداخت و لطائف و ظرائف ذوقى و ادبى ميگفت .
بسا اتفاق مىافتاد كه ميوهاى براى او هديه مىآوردند و او سخنان بسيار در بارهء آن ميوه ميگفت كه از هيچيك از مسائل علمى و فقهى خارج نبود . »
از عادات و اخلاق طبرى آن بود كه هر گاه كسى براى او هديهاى ميفرستاد ، اگر ميتوانست عوض آن را بفرستد و جبران احسان بنمايد ، آن را ميپذيرفت و تلافى ميكرد و در غير اين صورت از قبول آن خوددارى ميكرد و از هديه فرستنده بوجه نيكوئى پوزش ميخواست .
يكى از ثروتمندان آن زمان بنام ابو الهيجاء پسر حمدان سه هزار دينار براى طبرى فرستاد ، چون طبرى را بران نظر افتاد در شگفت شد و گفت : « آنچه را كه بمكافات و جبران آن توانائى ندارم نميپذيرم . كجا مرا توانائى است كه ازين مبلغ زياد جبران كنم ؟ ! » بوى گفتند كه غرض از اهداء اين دينارها نزديكى به خداوند و تحصيل اجر و ثواب است . ولى طبرى خوددارى از قبول كرد و آن را براى صاحبش باز پس فرستاد .
ابو الفرج بن ابو العباس اصفهانى كاتب نزد ابو جعفر طبرى آمد و شد داشت و كتابهاى خود را پيش او قرائت ميكرد ، روزى ابو جعفر از وى خواست كه براى ايوان كوچكى بوريايى ببافد ابو الفرج اندازهء ايوان را گرفت و پس از چند روز بوريا را ساخت و محض تقرب و ارادت تقديم ابو جعفر كرد . چون از خانه بيرون شد ، ابو جعفر پسر خود را خواند و چهار دينار بوى داد كه بابت بهاى بوريا به ابو الفرج دهد .
ابو الفرج از گرفتن پول خوددارى كرد ، طبرى نيز از قبول حصير امتناع ورزيد مگر اينكه ابو الفرج دينارها را بگيرد .
ديگر از حكاياتى كه دلالت بر مناعت و بزرگوارى طبرى دارد ، حكايت ذيل است كه يكى از معاصران طبرى نقل كرده است .
ابو على محمد بن عبيد الله وزير ، انارى بعنوان هديه نزد طبرى فرستاد . طبرى آن را قبول كرد و در ميان همسايگان خود پخش نمود . چون زمانى ازين واقعه گذشت ، وزير مذكور ، زنبيلى كه در آن كيسهاى بود و در ميان كيسه ده هزار درهم بود بسوى طبرى گسيل داشت و با آن رقعهاى فرستاد كه در آن درخواست كرده بود كه طبرى هديهء مذكور را بپذيرد . سليمان واسطهء هديه گفته است كه وزير به من
گفت : « اگر طبرى خود هديه را بپذيرد چه بهتر و الا ازو درخواست كنيد كه آن را در ميان ياران و دوستانش كه استحقاق دارند قسمت كند . » سليمان گويد : كيسه را برداشتم و بدر خانهء طبرى رفتم و در را كوبيدم ، و طبرى از پيش با من آشنا و مأنوس بود و چنان عادت داشت كه هر گاه بعد از مجلس درس بدرون خانه ميرفت هيچكس نميتوانست برو وارد شود مگر براى كار فورى و ضرورى ، زيرا اوقاتش مستغرق در تصنيف و تأليف و مطالعه بود گفته است : بوى پيغام دادم كه از جانب وزير برسالت آمدهام ازينرو به من اذن دخول داد ، پس نامهء وزير را بوى دادم ، نامه را گرفت ولى از گرفتن درهمها خوددارى كرد و گفت : « خدا او را و ما را بيامرزد ، بوى سلام رسان و بگو براى ما همان انار را باز فرست . گفتم : درهمها را در ميان يارانت بكسانيكه مستحق ميباشند پخش كن و رد هديهء وزير مكن . گفت : وزير بهتر از من به حال مردمان آشناست . اگر ميخواهد بمحتاجان بخششى كند خود ميتواند . »
شعر طبرى طبرى گاهى اشعارى ميخوانده است كه از مضامين آنها نيز ميتوان بمكارم اخلاق و مناعت نفس و عفت و پاكيزگى اخلاق او پى برد . مورخان و نويسندگان معين نكردهاند كه اشعار از خود طبرى است و يا از ديگرى زيرا بكلمه « انشاء » كه احتمال هر دو وجه را ميدهد تعبير كردهاند .
دور نيست كه اشعار از خود طبرى باشد ، زيرا چنانكه از اين پيش در « مقام علمى طبرى » بحث كرديم ، طبرى در علوم ادبيه نيز مهارت و حذاقت داشت و از اشعار شعراى عرب چه از دورهء جاهليت و چه از عصر اسلام باندازهء كافى حفظ داشت .
در نكوهش از نخوت و تكبر ثروتمندان و اظهار زبونى و مذلت فقيران اين دو بيت را ميخوانده است :
< شعر > خلقان لا ارضى طريقهما تيه الغنى و مذلة الفقر فاذا غنيت فلا تكن بطراً و اذا افتقرت فته على الدهر < / شعر > « دو خوى مرا ناپسنديده است : يكى تكبر در هنگام بىنيازى و ديگرى اظهار بيچارگى در موقع نيازمندى » « پس هر گاه بىنياز شوى متكبر و سركش مشو و چون فقير گردى در مقابل روزگار سربلند بايست » در بزرگوارى طبع و مناعت نفس اين اشعار را ميخوانده است :
< شعر > اذا اعسرت لم اعلم رفيقى و استغنى فيستغنى صديقى حيائى حافظ لى ماء وجهى و رفقى فى مطالبتى رفيقى و لو انى سمحت ببذل وجهى لكنت الى الغنى سهل الطريق[1]< / شعر > « هر گاه تنگدست گردم ، دوستم را آگاه نميكنم ، من اظهار بىنيازى ميكنم و دوستم بىنياز مىشود .
« شرمم نگهدارندهء آبروى من است ، و رفق و نرمى كه در خواستن ميكنم بهترين رفيقم مىباشد اگر من هم آبروى خود را براى بدست آوردن پول از دست ميدادم به زودى پولدار ميشدم »
[1]ابن خلكان نوشته است : در مجموعهاى اين اشعار بطبرى نسبت داده شده است . وفيات الاعيان .
طبرى خود گفته است كه احمد بن عيسى علوى مكتوبى براى او فرستاده بود كه در آن اين اشعار نوشته شده بوده است :[1]< شعر > الا ان اخوان الثقاة قليل فهل لى الى ذاك القليل سبيل ؟
سل الناس تعرف غثهم عن سمينهم فكل عليه شاهد و دليل < / شعر > « همانا دوستان امين و استوار كم هستند . آيا براى من به اين « كم » راهى « هست ؟ از مردمان جويا شو تا خوب و بد آنان را بشناسى ، همگى دليل و شاهد اين مدعى ميباشند » طبرى در پاسخ او اين اشعار را نوشته است :
< شعر > يسيئى اميرى الظن فى جهد جاهد فهل لى بحسن الظن منه سبيل ؟
تأمل اميرى ما ظننت و قلته فان جميل القول منك جميل < / شعر > « امير من درباره كوشش كوشش كننده سوء ظن دارد ، آيا براى من راهى بحسن ظن او هست ؟
بينديش ، امير من ، در آنچه گمان كردى و گفتى زيرا گفتار نيك از تو نيكوست . »
[1]معجم الادباء . چاپ مصر