کتاب احوال وآثار محمد بن جریر طبری ( فارسی )

اجماع آنان در اينكه مسلمان مىتوانند مشركان را تير باران كنند هر گاه در ميان مشركان مسلمانانى اسير و يا كودكان و زنان نباشند .
اختلاف آنان درين مسئله كه اگر با مشركان كودكانى از كودكان مسلمانان و يا اسرائى از مسلمانان باشند . و همچنين در موردى كه ممكن باشد تير به كسانى بخورد كه قتل آنان عمداً جايز نيست .
اختلاف آنان درين موضوع هر گاه مسلمانان با مشركان در جنگ باشند .
اجماع آنان در اينكه كشتن مشركان محارب جائز است الخ[1]طبرى درين كتاب از بيان عقيدهء خود خوددارى كرده است زيرا مذهب و عقيدهء خود را در كتاب ديگرش بنام لطيف القول ذكر كرده است .
كتاب اختلاف نخستين تأليف طبرى است و خود وى بسيار ميگفته است :
« براى من دو كتاب است كه هيچ فقيهى بى نياز از آن دو نيست : يكى الاختلاف و ديگرى اللطيف . » . كتاب مذكور در حدود سه هزار ورق بوده است .
اين كتاب باهتمام و تصحيح مستشرق آلمانى ژوزف شاخت JosepheSchacht در ليدن بسال 1933 چاپ شده است .
4 - كتاب لطيف القول فى احكام شرائع الاسلام . اين كتاب شامل مجموع عقايد و آراء مخصوص محمد بن جرير طبرى است كه پيروان و اصحاب او بر آنها اعتماد و استناد دارند . چنانكه خود طبرى نيز گفته است اين كتاب از آثار بسيار نفيس و سودمند او مىباشد . هر كس بدقت و تحقيق اين كتاب را مطالعه كند ، اذعان مىكند كه در ميان كتب فقها كمتر كتابى از حيث اشتمال بر اصول و امهات عقيده و مذهب به خوبى و نفاست اين كتاب نوشته شده است .
ابو بكر بن راميد گفته است : تاكنون كتابى دربارهء مذهب و عقايد مانند كتاب طبرى كه دربارهء عقايد و مذهب خود نوشته ، تأليف نشده است .
اين كتاب نسبت بكتاب اختلاف كتب و ابواب ذيل را اضافه دارد :

[1]نقل از كتاب اختلاف الفقهاء چاپ ليدن . )

كتاب لباس - كتاب امهات اولاد - كتاب شرب .
نبايد توهم شود كه مقصود طبرى از تعبير « لطيف » كمى اوراق و كوچكى حجم كتاب است بلكه مقصود وى دقت در معانى و تحقيق در مطالب و مباحث آن است .
اين كتاب مشتمل بر مبحث بسيار سودمندى است در شروط بنام امثله عدول و درين كتاب رساله‌اى است كه در آن از اصول فقه و از اجماع و اخبار آحاد و ناسخ و منسوخ در احكام و مجمل و مفسر اخبار و اوامر و نواهى و خصوص و عموم و اجتهاد و ابطال استحسان و نظاير اينها بحث شده است .
< فهرس الموضوعات > 5 - كتاب الخفيف فى احكام شرائع الاسلام < / فهرس الموضوعات > 5 - كتاب الخفيف فى احكام شرائع الاسلام . اين كتاب مختصر كتاب اللطيف است و از كتب خوب و سودمند طبرى مىباشد .
اين كتاب را طبرى به خواهش يكى از دوستانش بنام ابو احمد عباس بن حسن عزيزى كه ميخواست خلاصه‌اى از احكام را در دست باشد تا مورد مطالعه و استفاده‌اش باشد تأليف كرد . اين كتاب براى هر خواننده‌اى اعم از عالم و مبتدى قابل استفاده و سهل التناول است و مشتمل بر اصول احكام و مسائل مىباشد . عدد اوراق كتاب خفيف در حدود چهار صد ورقه است .
< فهرس الموضوعات > 6 - كتاب بسيط القول فى احكام شرائع الاسلام < / فهرس الموضوعات > 6 - كتاب بسيط القول فى احكام شرائع الاسلام . طبرى كتاب سودمند ديگرى بعنوان كتاب مراتب العلماء بعنوان مقدمه اين كتاب نوشته و در آن پس از خطبه شرحى دربارهء فوايد طلب علم و تفقه در احكام و اخبار نوشته و از كسانى كه فقط بنقل مطالب كتاب او بىآنكه در آنها تعمق و تفقه كنند اكتفا كرده‌اند نكوهش كرده است . پس از آن بذكر علما و فقهائى كه بمذهب او تفقه كرده‌اند پرداخته و ابتدا كرده است از علماى مدينه زيرا پيغمبر صلى الله عليه و آله از آن شهر مقدس هجرت فرمود ، پس از آن بذكر علماى مكه پرداخته است زيرا در آنجا حرم شريف قرار دارد . آن گاه بذكر علماى عراقين ( كوفه و بصره ) و بعد بذكر علماى شام و خراسان پرداخته است .
درين كتاب بذكر اختلاف و اتفاق فقهاء در موارد استقصاء و تبيين و دلائل هر يك اشاره كرده و آنچه در نظر خودش صواب بوده اختيار كرده است : اين كتاب در حدود

دو هزار ورق بوده است .
از كتاب مذكور كتابى بنام « آداب قضات » استخراج كرد و اين از كتب بسيار مفيد و مشهور بفضل و خوبى است .
پس از بيان خطبه شرحى در مدح قضات خوب و نويسندگان آنان و آنچه بايد قاضى در مسند قضاء بدان عمل كند آورده و نيز دربارهء سجلات و شهادات و دعاوى گواهان بتفصيل بحث كرده است .
اين كتاب در حدود هزار ورق بوده است .
طبرى باصحاب خود سفارش و تأكيد ميكرد كه همواره دو كتاب بسيط و تهذيب را با خود داشته باشند و در مطالعه و فهميدن مطالب آن دو كوشش كنند .
< فهرس الموضوعات > 7 - كتاب تهذيب الاثار و تفصيل الثابت عن رسول الله ( ص ) من الاخبار < / فهرس الموضوعات > 7 - كتاب تهذيب الاثار و تفصيل الثابت عن رسول الله ( ص ) من الاخبار ، دربارهء اين كتاب نوشته‌اند كه بر علما دشوار است كه بتوانند مثل آن را تأليف و يا آن را تمام و تكميل كنند .
ابو بكر بن كامل گفته است : پس از ابو جعفر طبرى دانشمندى را نيافتم كه ازو جامعتر در علوم و كتب علما و شناسائى موارد اختلاف فقهاء باشد . خود من سالها رياضت كشيدم و رنج بردم تا در مسند عبد الله بن مسعود دربارهء حديثى از آن نظير آنچه ابو جعفر فراهم آورده بود ، بنويسم و موفق بانجام آن نشدم و فكرم يارى نكرد .
< فهرس الموضوعات > 8 - كتاب ادب النفوس الجيدة و الاخلاق النفيسة كه گاهى بنام ادب النفس - الشريفة و الاخلاق الحميدة خوانده شده است < / فهرس الموضوعات > 8 - كتاب ادب النفوس الجيدة و الاخلاق النفيسة كه گاهى بنام ادب النفس - الشريفة و الاخلاق الحميدة خوانده شده است . اين كتاب چنانكه از نامش هويداست دربارهء تهذيب نفس و تزكيهء اخلاق است و در نوع خود كم نظير بوده است .
طبرى درين اثر نفيس و ممتع خود از علوم دين و فضل و پارسائى و اخلاص و شكر سخن گفته و نيز دربارهء ريا و كبر و خضوع و صبر و امر بمعروف و نهى از منكر بحث كرده است .
در ابتداى كتاب شرحى در معنى وسوسه و اعمال قلوب و دعاء و فضيلت قرآن

و اوقات اجابت دعا و دلائل آن و آنچه درباره مستحبات و سنن از صحابه و تابعان روايت شده ذكر كرده است . آنچه از اين كتاب پاكنويس شده در حدود پانصد ورق بوده است .
< فهرس الموضوعات > 9 - كتاب فضائل على بن ابى طالب عليه السلام < / فهرس الموضوعات > 9 - كتاب فضائل على بن ابى طالب عليه السلام درين كتاب طبرى از صحيح بودن حديث غدير خم[1]سخن رانده و پس از آن بذكر فضائل حضرت على عليه السلام پرداخته ولى موفق باتمام كتاب نشده است .
< فهرس الموضوعات > 10 - كتاب فضائل ابى بكر و عمر < / فهرس الموضوعات > 10 - كتاب فضائل ابى بكر و عمر . اين كتاب نيز ناتمام مانده است و علت تأليف كتاب مذكور آن بود كه چون طبرى بطبرستان برگشت ، ديد شيعيان آنجا در مذهب تشيع غلو كرده و بصحابه و خلفا سب ميكنند ، ازينرو بتأليف كتاب مذكور پرداخت .
كتاب ديگرى نيز در فضائل عباس نوشت ولى آن هم ناتمام ماند .
< فهرس الموضوعات > 11 - كتاب رد بر صاحب اسفار ( الرد على ذى الاسفار ) < / فهرس الموضوعات > 11 - كتاب رد بر صاحب اسفار ( الرد على ذى الاسفار ) . طبرى درين كتاب آراء و عقايد سست داود بن على اصفهانى را رد كرده است .
داود بن على از دانشمندان و فقهاى همزمان با طبرى و از علوم نظرى و فقه و حديث و سنن با خبر بود ولى در آنها زياد تبحر و تعمق نداشت در مقابل زبانى فصيح و بيانى شيوا و دلنشين داشت بر خلاف طبرى كه از تمام علوم زمان خود با خبر بود و در آنها تبحر و مهارت كامل داشت .
روزى بين ابو جعفر طبرى و داود بن على اصفهانى در مسأله‌اى سخن بميان آمد و كار بمباحثه و مناظره كشيد و داود در مقابل ابو جعفر از آوردن دليل عاجز شد و ناچار خاموش گشت اصحاب داود كه مردمانى بد زبان و اهل هزل بودند ازين پيش آمد خشمگين شدند و يكى از آنان سخن ناهنجارى دربارهء طبرى بر زبان راند . طبرى از آن مجلس بلند شد و پس از آن شروع بتأليف اين كتاب كرد و قسمت قسمت از آن را پاكنويس ميكرد تا صد ورق نوشت و آنچه نوشته بود در نهايت نفاست و استحكام

[1]موضعى در ميان مكه و مدينه بوده است . )

بود . درين هنگام چون آگاه شد كه داود وفات يافته است ، از اتمام كتاب خوددارى كرد و آنچه نوشته بود نيز در دسترس مردم قرار نگرفت مگر آنچه را برخى از اصحاب او قبلا نوشته بودند .
يكى از اصحاب داود نقل كرده است كه داود سخن كسى را كه به ابو جعفر اهانت كرده بود قطع كرد و يك سال با او سخن نگفت .
بعد از داود ، پسرش بنام محمد كتابى در رد كتاب طبرى بطرفدارى از پدرش نوشت بنام الرد على ابى جعفر بن جرير .
خود محمد بن داود گفته است كه از آنچه ميان پدرم و ابو جعفر طبرى گذشته بود ، همواره در خاطرم چيزى بود تا آنكه روزى بر ابو بكر بن ابو حامد وارد شدم و ابو جعفر طبرى را نزد او ديدم ابو بكر بطبرى گفت اين محمد بن داود اصفهانى است .
طبرى چون مرا شناخت ، به من خوش آمد گفت و شروع كرد بستايش پدرم چنانكه من از آنچه در دل داشتم و ميخواستم بطبرى بگويم ، خوددارى كردم :
< فهرس الموضوعات > 12 - كتاب رسالة البصير فى معالم الدين < / فهرس الموضوعات > 12 - كتاب رسالة البصير فى معالم الدين - اين كتاب را براى اهل طبرستان كه درباره اسم و مسمى اختلاف كرده بودند و در رد مذاهب بدعت تأليف كرد .
< فهرس الموضوعات > 13 - رسالهء معروف به كتاب صريح السنة < / فهرس الموضوعات > 13 - رسالهء معروف به كتاب صريح السنة - درين رساله طبرى مذهب و معتقدات خود را نوشته است .
< فهرس الموضوعات > 14 - كتاب المسترشد فى علوم الدين و القراآت < / فهرس الموضوعات > 14 - كتاب المسترشد فى علوم الدين و القراآت .[1]< فهرس الموضوعات > 15 - كتابى در تعبير رؤيا ( ناتمام ) < / فهرس الموضوعات > 15 - كتابى در تعبير رؤيا ( ناتمام ) < فهرس الموضوعات > 16 - كتاب مختصر مناسك حج .
< / فهرس الموضوعات > 16 - كتاب مختصر مناسك حج .
< فهرس الموضوعات > 17 - كتاب مختصر الفرائض .
< / فهرس الموضوعات > 17 - كتاب مختصر الفرائض .
< فهرس الموضوعات > 18 - كتاب الموجز فى الاصول < / فهرس الموضوعات > 18 - كتاب الموجز فى الاصول .

[1]قاموس الاعلام . )

اينك بتوفيق خداى توانا اين رسالهء مختصر را در اين جا ختم ميكنيم و در پايان آن برخى از مراثى را كه شعرا و فضلا دربارهء مرگ ابو جعفر طبرى گفته‌اند و معرف مقام شامخ علمى او مىباشد ، مىآوريم .[1]ابن اعرابى :
< شعر > حدث مفظع و خطب جليل دق عن مثله اصطبار الصبور قام ناعى العلوم اجمع لمّا قام ناعى محمد بن جرير كتبه انجم لها زاهرات موذنات رسومها بالدثور يا ابا جعفر مضيت حميدا غير وانٍ فى الجّد و التشمير < / شعر > . . .
محمد بن رومى < شعر > كان بحراً من العلوم فلمّا فاض بالنفس غاض بحر معين من له بعده اذا هولا هو مثله غيره عليه امين < / شعر > دربارهء آرامگاه طبرى ازين پيش گفته شد كه در بغداد در خانهء خودش به خاك سپرده شد ولى ابن خلكان مؤلف كتاب نفيس وفيات الاعيان در كتاب مذكور نوشته است كه : در مصر قبرى ديدم كه مورد احترام مردم است و به زيارت آن ميروند و بر روى سنگ قبر نوشته شده است كه : « اين قبر ابن جرير طبرى است » و مردم ميگويند كه اين ابن جرير همان صاحب تاريخ مشهور است .
پس از ذكر اين قسمت خود ابن خلكان مينويسد كه اين عقيدهء مردم مصر صحيح نيست زيرا قبر ابن جرير در بغداد است .
چنانكه در آغاز اين رساله نيز اشاره شد مأخذ عمدهء نويسندهء اين رساله در گردآورى مطالب آن ، كتاب معجم الادباء ياقوت حموى بوده است و ياقوت نيز چنانكه خودش تصريح كرده است مأخذش دو كتاب نفيس و معتبر بوده است . يكى

[1]نقل از مقدمهء جزء اول تفسير طبرى چاپ مصر . )

كتابى كه پسر طبرى بنام عبد العزيز در سيرت و اخلاق و احوال پدر نوشته بوده است و ديگرى كتابى كه شاگرد طبرى ابو بكر بن كامل دربارهء زندگانى استاد تأليف كرده بوده است . و الحمد لله اولا و آخراً .
تهران شهريور ماه 1314 تجديد نظر 1334 على اكبر شهابى < / لغة النص = فارسي >