احكام استقبال يا روبه قبله كردن
حديث شريف
1- زراره مىگويد: از امام باقر عليه السلام درباره واجبات نماز پرسيدم. امام فرمود:
«الوقت والطهور والقبلة والتوجّه والركوع والسجود والدعاء».
«وقت، طهارت، قبله، توجّه، ركوع، سجود و دعاء.»
قلت: ما سوى ذلك؟ قال: «سنّة في فريضة»[1].
گفتم: ما سواى اينها؟ فرمود: «سنّت است در فريضه.»
2- امام باقر عليه السلام در حديث ديگر فرمود:
«لا صلاة إلّاإلى القبلة»[2].
«نماز صحيح نيست مگر رو به قبله.»
3- از امام صادق عليه السلام نقل شده كه فرمود:
«المريض إذا لم يقدر أن يصلّي قاعداً كيف قدر صلّى، إمّا أن يوجَّه فيومئ إيماءً»، وقال: «يُوجَّه كما يوجّه الرجل في لحده، وينام على جانبه الأيمن
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 1، ابواب القبله، ص 214، ح 1.
[2]- همان، باب 2، ص 97، ح 9.
ثمّ يومئ للصلاة، فإن لم يقدر أن ينام على جنبه الأيمن فكيف ما قدر، فإنّه له جائز، وليستقبل بوجهه القبلة، ثمّ يومئ بالصلاة إيماءً»[1].
«مريض اگر نتواند نشسته نماز بخواند، هرطور كه مىتواند بجا آورد، روبه قبله كند و براى اعمال نماز اشاره نمايد. امام عليه السلام فرمود:
روبه قبله شود همانطور كه انسان در قبر روبه قبله گذاشته مىشود و به پهلوى راست خوابانده شود، سپس براى نماز اشاره كند، و اگر نمىتواند به پهلوى راست بخوابد، پس هر طور كه مىتواند بخوابد و رو به قبله كند و به نماز اشاره نمايد.»
4- از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله روايت شده كه فرمود:
«إذا لم يستطع الرجل أن يصلّي قائماً فليصلِّ جالساً، فإن لم يستطع جالساً فليصلِّ مستلقياً، ناصباً رجليه بحيال القبلة يومئ إيماءً»[2].
«اگر انسان نتواند ايستاده نماز بخواند پس نشسته نماز بگذارد، و اگر نشسته هم نتواند، به پشت بخوابد و پاهايش را به سمت قبله دراز كند در حاليكه كف پاها به طرف قبله باشد، و براى نماز اشاره نمايد.»
5- امام باقر عليه السلام فرمود:
«استقبل القبلة بوجهك، ولا تقلّب بوجهك عن القبلة فتفسد صلاتك، فإنّ اللَّه عزّ وجلّ يقول لنبيّه في الفريضة: (فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ)»[3].
«با صورت خود، روبه قبله كن، رو را از قبله برنگردان و گرنه نمازت باطل مىشود زيرا خداوند به پيامبر مىفرمايد:
(فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيْثُ
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، باب 1، ابواب القيام، ص 691، ح 10.
[2]- همان، ص 693، ح 18.
[3]- همان، ج 3، باب 9، ابواب القبله، ص 227، ح 3.
مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ)
يعنى: رويت را به سمت مسجدالحرام كن و هرجا باشيد به سمت مسجدالحرام رو كنيد.»
6- از امام صادق عليه السلام روايت شده درباره مردى كه به سوى غير قبله نماز خوانده و در اثناى نماز و قبل از فراغت از نماز متوجّه شده است. امام فرمود:
«إن كان متوجّهاً فيما بين المشرق والمغرب فليحوّل وجهه إلى القبلة ساعة يعلم، وإن كان متوجّهاً إلى دبر القبلة فليقطع صلاته ثمّ يحوّل وجهه إلى القبلة ثمّ يفتتح الصلاة»[1].
«اگر رو به سمت ما بين مشرق و مغرب دارد پس در همان لحظهاى كه متوجّه مىشود، صورت خود را به طرف قبله بگرداند، و اگر كاملًا پشت به قبله بوده است، نمازش را قطع كند سپس رو به قبله بايستد و نماز خود را از اوّل شروع نمايد.»
7- از امام على عليه السلام روايت شده كه فرمود:
«من صلّى على غير القبلة وهو يرى أنّه على القبلة، ثمّ عرف بعد ذلك فلا إعادٌة عليه إذا كان فيما بين المشرق والمغرب»[2].
«كسى كه به غير قبله نماز بخواند و عقيده داشته باشد كه رو به قبله نماز خوانده است و بعد بفهمد كه اشتباه كرده است، اگر رو به سمت بين مشرق و مغرب داشته است، اعاده ندارد و نمازش صحيح است.»
8- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا صلّيت وأنت على غير القبلة، واستبان لك أنّك صلّيت وأنت على غير القبلة وأنت في وقت فأعد، وإن فاتك الوقت فلا تعد»[3].
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 10، ابواب القبله، ص 229، ح 4.
[2]- همان، ح 5.
[3]- همان، باب 11، ص 229، ح 1.
«اگر رو به غير قبله نماز گزاردى و بعد براى تو معلوم شد كه به غير قبله نماز خواندهاى و وقت نماز هم باقى است، نماز را اعاده كن امّا اگر وقت نماز فوت شده است اعاده لازم نيست.»
9- همچنين امام صادق عليه السلام در مورد رو به قبله كردن ميّت فرمود:
«تستقبل بوجهه القبلة، وتجعل قدميه ممّا يلي القبلة»[1].
«ميّت را رو به طرف قبله قرار مىدهى به گونهاى كه قدمهايش به طرف قبله قرار گيرد.»
10- امام باقر عليه السلام در پاسخ به كسى كه درباره سر بريدن حيوان پرسيده بود فرمود:
«استقبل بذبيحتك القبلة»[2].
«حيوان را رو به قبله قرار دِه.»
11- در روايتى آمده است:
«لا تلبسه (أيالسروال) من قيام ولا مستقبل القبلة، ولا إلى الإنسان»[3].
«شلوار خود را ايستاده يا رو به قبله و روبه انسان ديگر نپوش.»
12- ونهى رسول اللَّه صلى الله عليه و آله عن الجماع مستقبل القبلة ومستدبرها[4].
پيامبر خدا صلى الله عليه و آله نهى فرمود از مرد با زن خود روبه قبله يا پشت بهقبله نزديكىكند.
تفصيل احكام
1- كيفيّت روبه قبله كردن در هنگام نماز، به عرف برمىگردد و برخى
[1]- وسائل الشيعه، ج 2، باب 35، ابواب الاحتضار، ص 662، ح 3.
[2]- همان، ج 16، باب 14، ابواب الذبائح، ص 265، ح 1.
[3]- همان، ج 3، باب 68، ابواب احكام الملابس، ص 416، ح 4.
[4]- همان، باب 12، ابواب القبله، ص 232، ح 3.
از حالات آن به ترتيب ذيل است:
الف- اگر صورت نماز گزار و جلو بدن او به سمت مسجدالحرام باشد كفايت مىكند اگرچه انگشتان پاها و حالت دستها و زانوها روبه قبله نباشد.
ب- كسى كه نشسته نماز مىخواند، بايد صورت و مجموع بدنش را به سوى قبله قرار دهد هر چند كه نوك زانوانش به طرف قبله نباشد.
ج- كسى كه مىخواهد به پهلو خوابيده نماز بخواند، بايد روبه قبله كند مانند حالت ميّت در قبرش، اگر به پهلوى راست خوابيده باشد، و بر عكس وضع ميّت، اگر به پهلوى چپ خوابيده باشد.
د- كسى كه به پشت خوابيده نماز بگزارد، احوط اين است كه در حال نماز، كف پاهايش به طرف قبله باشد به گونهاى كه اگر بنشيند، روبه قبله قرار گيرد كاملًا مانند وضعيّت شخصى كه در حال احتضار، رو به قبله قرار داده مىشود.
2- شخص محتضر، اگر امكان داشته باشد، به روشى كه گفته شد روبه قبله گذاشته مىشود. در هنگام نماز بر ميّت، جنازه بايد طورى قرار گيرد، كه سر او به سمت راست نمازگزار باشد. امّا در قبر، ميّت به پهلوى راستش گذاشته مىشود به گونهاى كه رويش به طرف قبله باشد.
3- در هنگام ذبح حيوان، بايد جلو بدن حيوان روبه قبله قرار گيرد و از باب احتياط گفتهاند خود ذابح هم روبه قبله باشد.
4- مستحب است در هنگام قرائت دعا و قرآن و ذكر و در هنگام مرافعه و قضاوت و در سجده شكر و سجده تلاوت آيات سجده قرآن، روبه قبله كند امّا در هنگام جماع و نزديكى با زن و پوشيدن شلوار، روبه قبله كردن كراهت دارد.
5- وجوب روبه قبله كردن در هنگام اضطرار مانند نماز خوف ساقط مىشود، و همچنين در هنگاميكه انسان مجبور شود در حالت سواره نماز بخواند، و همچنين در ذبح حيوان چموش و يا ساقط شده در چاه.
6- كسى كه عمداً روبه قبله نماز نخواند، بايد نمازش را اعاده نمايد، امّا كسى كه تعمّد نداشته امّا جهت قبله را نمىدانسته و وقت نماز هم تنگ شده باشد، يا قبله را فراموش كرده باشد، يا اينكه قبله را جستجو كرده امّا اشتباه كرده و اندكى از قبله منحرف شده مانند اينكه بين مشرق و مغرب نماز خوانده براى كسى كه قبله او به طرف جنوب يا شمال قرار داشته است[1]، در اين صورت نماز او صحيح بوده و اعاده ندارد، امّا اگر پشت به قبله نماز خوانده يا براى كسى كه قبله او سمت جنوب است، به سوى مشرق يا مغرب نماز خوانده است، اگر وقت باقى باشد بايد نماز را اعاده كند و اگر وقت فوت شده است، اعاده ندارد.
7- كسى كه درباره قبله تفحّص و جستجو كرده امّا اشتباه نموده و پشت به قبله يا كاملًا به سمت راست يا چپ قبله نماز گزارده باشد، پس اگر در وقت، قبله را تشخيص داد، نمازش را اعاده كند و گرنه نمازش صحيح است، امّا احتياط اقتضا مىكند كه در هر دو صورت اعاده كند. شخص جاهل و فراموشكار و غافل نيز همين حكم را دارد، اگرچه احتياط به اعاده در وقت، در اين جا مؤكّدتر است و اين احتياط در مورد جاهل به حكم نبايد ترك شود.
8- اگر در اثناى نماز معلوم شد كه از قبله انحراف دارد، پس اگر
[1]- به عبارت ديگر انحراف از قبله در هر دو طرف آن، بين طرف چپ و راست، كمتر از 90 درجهباشد.
انحراف، اندك باشد، بايد راست به قبله بايستد و نمازش را ادامه بدهد، امّا اگر انحراف به راست يا چپ يا پشت به قبله است، بايد نماز را از نو بجا بياورد.
4- احكام پوشانيدن بدن در نماز
1- وجوب پوشانيدن بدن در نماز:
حديث شريف
1- محمّد بن مسلم روايت مىكند كه: امام باقر عليه السلام را ديدم كه در يك پوشش واحد كه فراخ هم نبود و ان را به گردن خود گره زده بود، نماز مىگزارد. گفتم: نظر شما چيست درباره كسى كه در يك پيراهن نماز مىگزارد؟ فرمود:
«إن كان كثيفاً فلا بأس به، والمرأة تصلّي في الدرع والمقنعة إذا كان الدرع كثيفاً يعني إذا كان ستيراً»[1].
«اگر ضخيم باشد اشكال ندارد. و زن مىتواند با پيراهن زنانه و مقنعه نماز بخواند اگر پيراهنش ضخيم باشد و بدنش را بپوشاند.»
2- امام على عليه السلام فرمود:
«عليكم بالصفيق من الثياب، فإنّ من رقّ ثوبُه رقّ دينه، ولا يقومنّ أحدكم بين يدي الربّ جلّ جلاله وعليه ثوب يشفّ. تجزي الصلاة للرجل في ثوب واحد
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 22، ابواب لباس المصلّي، ص 282؛ وباب 21، ص 291، ح 1.