3- حالات اضطرار و برهنگى
حديث شريف
1- امام صادق عليه السلام درباره مرد (شخص) برهنهاى كه لباسى با خود ندارد، فرمود:
«إذا كان حيث لا يراه أحد فليصلِّ قائماً»[1].
«اگر در وضعيّتى باشد كه كسى او را نمىبيند، ايستاده نماز بخواند.»
2- سماعه مىگويد: از امام عليه السلام پرسيدم درباره مردى كه در بيابانى قرار دارد و دچار جنابت شده است و جز يك جامه كه در آن جنب شده، لباس ديگرى ندارد و آب هم ندارد. امام فرمود:
«يتيمّم ويصلّي عرياناً قائماً يومئ إيماءً»[2].
«تيمّم كند و برهنه و ايستاده نماز بخواند و براى افعال نماز اشاره كند.»
3- على بن جعفر مىگويد: از برادرم امام موسى بن جعفر عليه السلام پرسيدم درباره كسى كه مورد غارت دزدان قرار گرفته، يا كالايش غرق شده و او برهنه مانده و وقت نماز هم رسيده است، چگونه نماز بخواند؟ فرمود:
[1]- وسائل الشيعه، ج 2، باب 46، ابواب النجاسات، ص 1068، ح 2.
[2]- همان، ح 3.
«إن أصاب حشيشاً يستر به عورته أتمّ صلاته بالركوع والسجود، وإن لم يصب شيئاً يستر به عورته أومأ وهو قائم»[1].
«اگر گياهى پيدا مىشود كه عورتش را با آن بپوشاند، نمازش را با ركوع و سجود عادى بجا آورد، و اگر چيزى را كه عورتش را بپوشاند نمىيابد، ايستاده نماز بخواند و به جاى افعال نماز اشاره كند.»
4- امام صادق عليه السلام فرمود:
«العاري الذي ليس له ثوب إذا وجد حفيرة دخلها ويسجد فيها ويركع»[2].
«شخص برهنهاى كه لباسى ندارد، اگر گودالى وجود داشته باشد، داخل آن شود و در آنجا سجده و ركوع نمايد.»
5- امام باقر عليه السلام فرمود:
«من غرقت ثيابه فلا ينبغي له أن يصلّي حتى يخاف ذهاب الوقت يبتغي ثياباً
، فإن لم يجد صلّى عرياناً جالساً يومئ إيماءاً، يجعل سجوده أخفض من ركوعه
، فإن كانوا جماعة تباعدوا في المجالس، ثمّ صلّوا كذلك فرادى»[3].
«كسى كه لباس او در آب غرق شده است، شايسته نيست نماز بخواند تا موقعى كه به پايان وقت نماز نزديك شود. او بايد در صدد تهيّه لباس باشد و اگر نيافت، برهنه و در حال نشسته نماز بخواند و (براى ركوع و سجود) اشاره كند، و براى سجده، پايينتر از ركوع، سر خود را خم كند و اگر آنان، جماعتى باشند، دور از هم بنشينند و فرادى نماز بخوانند.»
6- امام صادق عليه السلام پيرامون اضطرار فرمود:
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 50، ابواب لباس المصلّي، ص 326، ح 1.
[2]- همان، ج 3، ابواب لباس المصلّي، باب 50، ص 326، ح 1.
[3]- همان، ج 3، باب 52، ص 328، ح 1.
«ليس شيء ممّا حرّم اللَّه إلّاوقد أحلّه لمن اضطرّ إليه»[1].
«هيچ چيزى نيست از آنچه خداوند حرام كرده، مگر اينكه آن را براى شخص مضطرّ، حلال نموده است.»
تفصيل احكام
1- اگر لباس انسان، در ابريشم، يا پوستين و پوست حيوان حرام گوشت يا بافته شده از پشم، موى، كُرك و پر آن، يا در جامه نجس، منحصر شود و لباس ديگرى نداشته باشد، اقوا اين است كه نماز با آن جايز است، و احتياط مستحبّ آن است كه در حالت برهنه هم نماز را اعاده كند.
2- امّا اگر لباس او در پوست يا پوستين حيوان مردار يا بافته شده از پشم، موى، كُرك و پرِ آن، يا در جامه طلاباف يا غصب شده، منحصر شود و لباس ديگرى نداشته باشد، چنانچه بخاطر سرما يا بيمارى و غيره، مجبور به پوشيدن آن باشد، نماز با آن اشكال ندارد، امّا اگر مجبور نباشد، بايد آن را از بدن بيرون كند و اگر هيچ ساتر ديگرى مانند برگهاى درخت و گياه و گِل وجود نداشته باشد، برهنه نماز بخواند با كيفيّتى كه بعداً اشاره خواهيم كرد.
3- كسى كه هيچ چيزى را كه با آن عورتش را بپوشاند نيابد حتّى برگ درخت و گياه و گِل يا گودال و آب كدرى كه در آن بايستد، واجب است برهنه نماز بخواند.
4- كسى كه وظيفه او برهنه نماز خواندن است، در صورتيكه نامحرم او را مىبيند، اقوا اين است كه ايستاده بخواند و اشاره با سر به ركوع و سجود
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 12، ابواب لباس المصلّي، ص 270، ح 6.
كفايت مىكند و بايد در اشاره به سجده سر را پائينتر از اشاره به ركوع قرار دهد، و احتياط مستحبّ اقتضا مىكند كه علاوه بر آن، بصورت عادى و با ركوع و سجده هم نماز بخواند و با دستش، عورتش را بپوشاند، و همچنين در حال نشسته و با اشاره هم نماز بگزارد، يعنى هر نماز واجب را سه بار بخواند كه بار اوّل واجب و دو بار ديگر از باب احتياط مستحبّ است.
امّا اگر در وضعيّتى باشد كه نامحرم او را مىبيند پس نشسته نماز بخواند و براى ركوع و سجده خم شود به مقدارى كه عورت او نمايان نشود و اگر خم شدن هم امكان نداشته باشد، با سر اشاره كند.
4- آداب لباس نمازگزار
در رواياتى كه از ائمّه معصومين عليهم السلام درباره لباس نمازگزار وارد شده، مكروهات و مستحبّاتى به عنوان آداب نيز بيان گرديده است كه موارد آن فراوان است و ما تنها بخشى از آنها را با ذكر متن حديث بدون اضافه كردن سخن ديگرى، بيان مىكنيم.
1- نيكوترين جامه
امام حسن مجتبى عليه السلام، هنگامى كه به نماز مىايستاد، بهترين جامهاش را مىپوشيد. به او گفته شد: اى فرزند رسول خدا! براى چه كسى بهترين لباست را مىپوشى؟ فرمود:
«إنّ اللَّه جميل يحب الجمال، فاتجمّل لربّي، وهو يقول: (خُذُوا زِينَتَكُمْ عِندَ كُلِّ مَسْجِدٍ) فاحبّ أن ألبس أجمل ثيابي»[1].
«خداوند زيبا است و زيبايى را دوست دارد، و من براى پروردگارم، لباس زيبا مىپوشم. خداوند مىفرمايد: «در نزد هر مسجدى، زينت خود را برگيريد.» پس من هم دوست دارم زيباترين لباسم را بپوشم.»
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 54، ابواب لباس المصلّي، ص 331، ح 6.
2- نماز با عطر
امام صادق عليه السلام فرمود:
«كانت لرسول اللَّه صلى الله عليه و آله ممسكة إذا هو توضّأ أخذها بيده وهي رطبة، فكان إذا خرج عرفوا أنّه رسول اللَّه برائحته»[1].
«پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ظرف مشكى (مشكدان) داشت و هر وقتى كه وضو مىگرفت، با دست مرطوب خود آن را لمس مىكرد، و هنگامى كه خارج مىشد، مردم با بوى مشك، مىفهميدند كه او رسول خدا است.»
نيز حضرت فرمود:
«صلاة متطيّب أفضل من سبعين صلاة بغير طيب»[2].
«يك نماز با بوى خوش از هفتاد نماز بدون بوى خوش بهتر است.»
همچنين عبداللَّه بن حارث روايت مىكند: «على بن الحسين عليه السلام در مسجد خود، ظرف مشكى داشت و وقتى كه براى نماز وارد مسجد مىشد، از آن، خود را خوشبو مىنمود.»
3- انگشتر نقره
حضرت على عليه السلام فرمود:
«لا تختّموا بغير الفضة فإنّ رسول اللَّه صلى الله عليه و آله قال: ما طهرت كفّ فيها خاتم من حديد»[3].
«از غير نقره، انگشتر نگيريد زيرا رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: دستى كه در آن
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 43، ابواب لباس المصلّي، ص 315، ح 1.
[2]- همان، ح 2.
[3]- همان، باب 32، ص 303، ح 4.
انگشترى از آهن باشد، پاك نخواهد شد.»
4- كراهت لباس سياه
كلينى مىگويد: روايت شده كه در لباس سياه نماز مگزاريد امّا كفش، عبا يا عمامه (اگر سياه باشد) اشكال ندارد.[1]
5- دهان پوش و نقاب
سماعه روايت مىكند: از امام پرسيدم درباره كسى كه نماز مىخواند وقرآن تلاوت مىكند در حاليكه (لثام) دهان پوش بر دهن بسته است؟
فرمود:
«لا بأس به وإن كشف عن فيه فهو أفضل».
«اشكال ندارد، ولى اگر از روى دهن خود بردارد بهتر است.»
گفت: از امام درباره زنى پرسيدم كه نماز مىخواند در حاليكه نقاب برخود دارد؟ فرمود:
«إن كشفت عن موضع السجود فلا بأس وإن أسفرت فهو أفضل»[2].
«اگر موضع سجده را برهنه كند، اشكال ندارد ولى اگر نقاب را از صورت خود بردارد بهتر است.»
6- جامهاى كه نقش و تصوير دارد
عبداللَّه بن سنان از امام صادق عليه السلام روايت مىكند كه آنحضرت كراهت داشته است از اينكه نماز بخواند در جامهاى كه نقش تصاوير دارد.[3]»
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 20، ابواب لباس المصلّي، ص 281، ح 2.
[2]- همان، باب 35، ص 307، ح 6.
[3]- همان، باب 45، ص 317، ح 2.
7- نماز در مقابل تصوير
ليث مرادى به امام صادق عليه السلام عرض كرد: در خانه، در طرف راست يا چپ نمازگزار، پشتى (بالش) هايى قرار دارد كه در آنها تصاويرى، نقّاشى شده است، آيا اشكال دارد؟ امام عليه السلام فرمود:
«لا بأس ما لم تكن تجاه القبلة، فإن كان شيء منها بين يديك ممّا يلي القبلة فغطّه وصلِّ، وإذا كانت معك دراهم سود فيها تماثيل فلا تجعلها من بين يديك واجعلها من خلفك»[1].
«اشكال ندارد اگر در جهت قبله قرار نداشته باشد. امّا اگر چيزى از آن بالشها در مقابل تو و در جهت قبله قرار داشته باشد، آن را با چيزى بپوشان، بعد نماز بخوان.
و اگر همراه تو درهمهاى سياهى باشد [سكّههايى] كه نقش و تصوير دارد، آنها را در مقابلت قرار نده بلكه پشتسرت بگذار.»
على بن جعفر مىگويد: از برادرم موسى بن جعفر عليه السلام درباره خانه يا اطاقى پرسيدم كه در آن مجسّمه هايى وجود دارد، آيا در آنجا نماز بخوانم؟
امام فرمود:
«لا تصلّي فيها وشيء منها مستقبلك إلّاأن لا تجد بدّاً فتقطع رؤوسها، وإلّا فلا تصلّي»[2].
«در آنجا نماز نخوان اگر چيزى از آنها برابر توست، مگر اين كه مضطرّ باشى كه دراين صورت بايد سرهاى آن مجسّمهها را قطع كنى، و الّا در آنجا نماز نخوان.»
8- انگشتر نقشدار
از امام صادق عليه السلام سؤال شد درباره مردى كه انگشترى در دست مىكند
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، باب 20، ابواب لباس المصلّي، ص 319، ح 11.
[2]- همان، باب 46، ص 322، ح 3.