«نماز وسيله تقرّب هر شخص پرهيزكار به خداوند است.»
معاويه بن وهب مىگويد: از امام صادق عليه السلام پرسيدم كه بهترين چيزى كه بندگان به وسيله آن به خداوند تقرّب مىجويند و محبوبترين آنها نزد خداوند چيست؟ امام عليه السلام فرمود:
«ما أعلم شيئاً بعد المعرفة أفضل من هذه الصلاة، ألا ترى أنّ العبد الصالح عيسى بن مريم عليه السلام قال:
(وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَادُمْتُ حَيّاً)»[1]
«من بعداز خداشناسى چيزى را بهتر و برتر از نماز نمىدانم. آيا نمىبينى بنده صالح خداوند حضرت عيسى بن مريم عليه السلام گفت: «خداوند مرا تا زمانى كه زنده باشم به نماز و زكات سفارش كرده است.»
تفصيل احكام:
1- خداوند بر انسان پنج نماز را واجب كرده است:
الف- نمازهاى پنجگانه يوميّه.
ب- نماز آيات.[2]
ج- نماز طواف واجب.
د- نماز ميّت.
ه- قضاى نمازهاى فوت شده پدر و مادر بر پسر بزرگتر.
و- گاهى هم بخاطر تعهّدات شخصى مانند: نذر، عهد، قسم يا اجاره، نمازى بر انسان واجب مىشود.
[1]- وسائلالشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 10، ابواب اعداد الفرائض و نوافلها، ص 25، حديث 1.
[2]- نماز آيات در موقع خورشيد گرفتگى (كسوف) يا ماه گرفتگى (خسوف) يا زلزله و ساير حوادث طبيعى كه باعث خوف و ترس اكثريت مردم مىشود، واجب مىگردد. جزئيات آن در آينده بيان مىشود.
2- نمازهاى يوميّه، پنج نماز است:
الف- نماز ظهر كه چهار ركعت است و نماز «وسطى» ناميده مىشود.
ب- نماز عصر؛ چهار ركعت.
ج- نماز مغرب؛ سه ركعت.
د- نماز عشاء؛ چهار ركعت.
ه- نماز صبح؛ دو ركعت.
3- در هنگام مسافرت واجب ا ست كه نمازهاى چهار ركعتى، قصر شود يعنى دو ركعت خوانده شود. شرايط قصر نماز و چگونگى نماز مسافر در جاى خود شرح داده مىشود.
4- در روز جمعه هم، بجاى نماز ظهر، دو ركعت نماز جمعه با دو خطبه انجام مىشود كه شرايط و جزئيات آن در جاى خود بيان مىگردد.
5- از آنجا كه نماز وسيله تقرّب هر شخص پرهيزكار به خداوند است، و بهترين چيزى است كه مىتوان بوسيله آن به خداوند تقرّب جست، استحباب نفسى دارد يعنى بطور ابتدائى مستحب است كه انسان با قصد تقرّب هر چند ركعت كه بخواهد، نماز بخواند، تا در دل او، آرامش ايجاد كند، و او را از بديها و گناهان باز دارد، و او را به خداوند نزديك گرداند.
6- در احاديث شريف، انجام نمازهاى مستحبى معيّنى در مناسبتهاى زمانى و مكانى ويژه مورد تشويق قرار گرفته است مانند نمازهاى شبهاى ماه مبارك رمضان، نماز زيارت قبور پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و اهل بيت طاهرين او عليهم السلام و همچنين نماز تحيّت مسجد و غيره.[1]
[1]- در اين مورد به كتابهاى موثّق ادعيه و كتابهاى مفصّل احاديث مراجعه شود.
7- بهترين نمازهاى مستحب، نمازهاى نافله منظّم يوميّه است كه 34 ركعت در هر شبانهروز، غير از روز جمعه و به ترتيب ذيل است:
الف- هشت ركعت قبل از نماز ظهر.
ب- هشت ركعت قبل از نماز عصر.
ج- چهار ركعت بعداز نماز مغرب.
د- دو ركعت بعداز نماز عشاء كه نشسته خوانده مىشود و يك ركعت محسوب مىگردد.
ه- دو ركعت قبل از نماز صبح.
و- يازده ركعت نافله شب به اين ترتيب: هشت ركعت نماز شب، دو ركعت نماز شفع، و يك ركعت نماز وتر.
امّا در روز جمعه علاوه بر 16 ركعت يادشده در نافله ظهر و عصر، چهار ركعت ديگر نيز افزوده مىشود.
8- بايد نمازهاى مستحبّى، به صورت دو ركعتى، دو ركعتى انجام شود مگر نماز وتر كه يك ركعت است.
2- اوقات نمازهاى واجب يوميّه
قرآن كريم
1- (حافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَالصَّلَاةِ الْوُسْطَى وَقُومُوا للَّهِ قَانِتِينَ)[1].
«مواظب نمازها مخصوصاً نماز وسطى باشيد (در انجام آنها كوشا باشيد) و از روى خضوع و اطاعت، براى خدا بپاخيزيد.»
آيه كريمه فوق به ما آگاهى مىبخشد كه مقيّد بودن به اوقات نماز، ضرورى است زيرا محافظت و مواظبت بر نماز به معناى اهتمام به نماز و به حدود و احكام آن مىباشد. از بارزترين احكام نماز، مقيّد بودن به وقت نماز است و لذا در تفسير عيّاشى از امام صادق عليه السلام در معناى آيه بالا آمده است: «منظور از محافظت بر نماز، اقبال و روآوردن به نماز و مواظبت بر وقت آن است تا انسان از آن غافل نشود و چيز ديگرى او را به خود مشغول نگرداند.»[2]
سياق آيه بالا نيز بر اهمّيت وقت نماز دلالت مىكند زيرا پروردگار ما نماز راحتى در هنگام جنگ واجب كرده است با اينكه معمولًا در اين
[1]- سوره بقره، آيه 238.
[2]- تفسير ميزان، ج 2، ص 260.
حالت، بسيارى از شرايط نماز مانند: استقرار، آرامش، مراعات قبله، ركوع و سجود امكانپذير نيست، و اگر موضوع وقت، اهمّيت زيادى نمىداشت، اداى نماز به تأخير انداخته مىشد تا ساير شرايط آن نيز فراهم آيند. فقها از مجموعه نصوص (آيات و رواياتى) كه بر وقت تأكيد دارند، استنباط كردهاند كه ترك نماز در هيچ حالتى جايز نيست و مسأله وقت، مهمتر از ساير شرايط است.
2- (فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِيَاماً وَقُعُوداً وَعَلَى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً)[1].
«هنگاميكه نماز را به پايان رسانديد، خدا را ياد كنيد، ايستاده و نشسته و در حاليكه به پهلو خوابيدهايد و هرگاه آرامش يافتيد (و حالت ترس زايل گشت) نماز را انجام دهيد زيرا نماز وظيفه ثابت و با وقت معيّنى براى مؤمنان است.»
اين آيه به ما بصيرت مىدهد كه نماز اهمّيت فراوانى دارد، و از همين رو حتّى در حالت جنگ نيز (كه شديدترين و وحشتناكترين حالت براى انسان است) ترك نمىشود و لذا لازم است كه وقت آن مانند ساير احكامش رعايت شود.
براى كلمه «موقوت» كه در آيه بالا آمده است، دو معنى ذكر شده است:
1- در روايات، موقوت به معناى «ثابت» آمده است.
2- در برخى از تفاسير، موقوت را به «چيزى كه داراى وقت خاصى است»، معنى كردهاند. هر دو معنى در تفسير آيه قابل قبول است. بدين ترتيب، آيه دلالت روشنى بر اهمّيت اوقات نماز دارد و اينكه وقت، نسبت به همه شرايط واجب در نماز، اولويّت و اهمّيت ويژهاى دارد. البتّه جوهر
[1]- سوره نساء، آيه 103.
و روح نماز، ياد خدا، خشيت از مقام ذات حق و نيايش به درگاه او است و حدود و شرايطى كه در نماز در نظر گرفته شده، به مثابه جسد براى آن روح است.
3- (أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلَى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً)[1].
«نماز را از زوال خورشيد تا تاريكى شب بپادار و همچنين قرآن فجر را، چرا كه قرآن فجر، مشهود (فرشتگان) است.»
اين آيه شريفه، اوقات نماز را بيان مىدارد كه از ظهر- كه در آيه ديگر ما را بر محافظت از آن دستور داده است- آغاز مىشود و به نماز فجر (صبح) ختم مىگردد. وقت اصلى نمازها از زوال خورشيد تا نيمه شب ادامه دارد كه ظهر و عصر در روز و مغرب و عشا در شب انجام مىشود و تنها يك نماز است كه با طلوع فجر واجب مىگردد.
«دلوك» در آيه به معناى زوال خورشيد و «غسق» به معناى شدّت تاريكى در نيمه شب است امّا «قرآن فجر» يعنى نماز صبح را فرشتگان شب و روز، شاهد هستند و شايد دليل اينكه اين نماز، از دو ركعت بيشتر نيست، همين باشد زيرا اين نماز هم توسط نويسندگان (فرشتگان) شب و هم توسط نويسندگان (فرشتگان) روز ثبت مىشود.
در تفسير اين آيه از زبان امام باقر عليه السلام آمده است:
«دلوك خورشيد، زوال خورشيد و «غسق» شب تا نيمه شب است.
اين، وقت چهار نماز است كه پيامبر خدا صلى الله عليه و آله آنها را براى مردم تعيين نموده است و «قرآن فجر» نماز صبح است.»[2]
[1]- سوره اسراء، آيه 78.
[2]- تفسير نور الثقلين، ج 3، ص 205. تفسير نمونه، ج 12، ص 222.
4- (وَأَقِمِ الصَّلَاةَ طَرَفَيِ النَّهَارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ)[1].
«در دو طرف روز و اوايل شب، نماز را برپادار، زيرا حسنات، سيّئات را از بين مىبرند. اين يادآورى است براى كسانى كه اهل ذكرند.»
از اين آيه مباركه نيز، اوقات نمازهاى پنجگانه را الهام مىگيريم كه عبارتند از: طرف اوّل روز (نماز صبح)، طرف دوّم روز (نماز ظهر و عصر) و اوايل شب (مغرب و عشاء).
همچنين از اين آيه شريفه، حكمت تقسيم اوقات نماز را بر ساعات شب و روز بدست مىآوريم زيرا:
اوّلًا- حسنات، آثار گناهان و سيّئات را از بين مىبرد پس اگر انسان گناهى را مرتكب شد، آن را با اقامه و انجام نماز از بين مىبرد.
ثانياً- با اين نمازها، انسان به ياد پروردگارش مىافتد و هر چند شهوت پرستىها و هواهاى نفسانى او را از خدايش دور كرده باشد، نماز او را نزديك مىگرداند.
در حديثى منقول از امام باقر عليه السلام آيه فوق به نمازهاى پنجگانه تفسير شده است.[2]
حديث شريف
1- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله وارد مسجد شد و در آنجا عدّهاى از اصحابش حضور داشتند. حضرت فرمود:
«تدرون ما قال ربّكم؟» قالوا: اللَّه ورسوله أعلم. قال: «إنّ ربّكم يقول: إنّ
[1]- سوره هود، آيه 114.
[2]- تفسير الميزان، ج 11، ص 66.
هذه الصلوات الخمس المفروضات من صلّاهنّ لوقتهن وحافظ عليهنّ لقيني يوم القيامة وله عندي عهد ادخله به الجنّة، ومن لم يصلّهنّ لوقتهنّ ولم يحافظ عليهنّ فذاك إليَّ إن شئت عذّبته، وإن شئت غفرت له...»[1].
«مىدانيد پروردگار شما چه مىگويد؟» عرض كردند: خدا و پيامبرش بهتر مىدانند. حضرت فرمود: «پروردگار شما مىفرمايد: «كسى كه اين پنج نماز واجب را در وقتش انجام دهد و مواظب آنها باشد، در روز قيامت مرا ملاقات مىكند در حاليكه نزد من عهدى دارد كه بر اساس آن، او را وارد بهشت مىگردانم، امّا كسى كه اين نمازها را در وقتش ادا نكند و مواظب آنها نباشد، در اختيار من خواهد بود، اگر خواستم عذابش مىكنم و اگر خواستم مىبخشم.»
2- امام باقر عليه السلام فرمود:
«أيّما مؤمن حافظ على الصلوات المفروضة فصلّاها لوقتها فليس هذا من الغافلين...»[2].
«هر مؤمنى كه مراقب و مواظب نمازهاى خود باشد و آنها را در وقتش ادا نمايد او از غافلان محسوب نمىشود.»
3- در كتاب «عقاب الاعمال» از امام صادق عليه السلام روايت شده است كه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله فرمود:
«من صلّى الصلاة لغير وقتها رُفعت له سوداء مظلمة تقول: ضيّعتني
، ضيّعك اللَّه كما ضيّعتني، وأوّل ما يُسأل العبد إذا وقف بين يدي اللَّه تعالى عن الصلاة، فإن زكت صلاته زكا سائر عمله، وإن لم تزك صلاته لم يزك عمله»[3]
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 1، ابواب المواقيت، ص 80، ح 10.
[2]- همان، ص 79، حديث 3.
[3]- همان، ص 80، حديث 11.