«كسى كه نماز را در غير وقت آن بخواند، نماز او سياه و تاريك به بالا مىرود و به او مىگويد: مرا تباه ساختى، خداوند تو را تباه گرداند همانطور كه مرا تباه ساختى.
و اوّلين چيزى كه از بنده در هنگاميكه در محضر خداوند مىايستد سؤال مىشود، نماز است. پس اگر نماز او، پاك و شايسته باشد، بقيّه اعمال او نيز مورد قبول خواهد بود، و اگر نمازش مورد رضايت خداوند نباشد، ساير اعمال او نيز مورد رضايت و خوشنودى خداوند نخواهد بود.»
4- امام رضا عليه السلام مىفرمايد: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«لا يزال الشيطان ذعراً من المؤمن ما حافظ على مواقيت الصلوات الخمس
، فإذا ضيّعهنّ اجترأ عليه فأدخله في العظائم»[1].
«تا زمانى كه مؤمن مواظب اوقات نمازهاى پنجگانه باشد، شيطان از او مىترسد امّا وقتى اوقات نماز خود را تباه ساخت، شيطان هم بر او جرأت مىيابد و او را به گناهان بزرگ آلوده مىگرداند.»
5- امام صادق عليه السلام فرمود:
«امتحنوا شيعتنا عند مواقيت الصلاة كيف محافظتهم عليها»[2]
. «شيعيان ما را با اوقات نمازشان آزمايش كنيد و ببينيد كه محافظت و مواظبت آنها درباره وقت نماز چگونه است.»
6- ابن مسعود مىگويد:
سألت رسول اللَّه صلى الله عليه و آله: أيُّ الأعمال أحبّ إلى اللَّه؟ قال رسول اللَّه: «الصلاة لوقتها». قلت: ثمّ أيشيء؟ قال: «برّ الوالدين». قلت: ثمّ أيشيء؟ قال:
«الجهاد في سبيل اللَّه»[3]
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 1، ابواب المواقيت، ص 81، ح 14.
[2]- همان، ص 83، ح 22.
[3]- همان، ص 82، ح 17.
از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله پرسيدم كه محبوبترين اعمال نزد خداوند كدام است؟ فرمود:
«نماز را در وقتش انجام دادن. گفتم: پس از آن چيست؟ فرمود: نيكى به پدر و مادر.
گفتم: پس از آن چيست؟ فرمود: جهاد در راه خدا.»
7- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إنّ العبد إذا صلّى الصلاة لوقتها وحافظ عليها ارتفعت بيضاء نقيّة، تقول:
حفظتني حفظك اللَّه، وإذا لم يصلّها لوقتها ولم يحافظ عليها رجعت سوداء مظلمة تقول: ضيّعتني ضيّعك اللَّه»[1]
. «هنگاميكه بنده نماز را در وقتش بجا آورد و مواظب آن باشد، نماز او سفيد و درخشيده به بالا مىرود و مىگويد: مرا حفظ كردى خداوند تو را حفظ كند. امّا اگر در وقتش بجا نياورد و مواظب آن نباشد، نماز او سياه و تاريك باز مىگردد و مىگويد: مرا تباه و ضايع كردى، خداوند تو را تباه سازد.»
8- در كتاب «فقه الرضا عليه السلام» در تفسير آيه: (وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ)[2]آمده است كه آنحضرت فرمود:
«يحافظون على المواقيت»
. «مواظب اوقات نماز خود بوده و آن را رعايت مىكنند.»
9- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«لا تنال شفاعتي غداً من أخّر الصلاة المفروضة لوقتها»[3]
. «در روز قيامت شفاعت من به كسى نمىرسد كه نماز واجب خود را تا بعداز گذشتن وقتش به تأخير اندازد.»
[1]- مستدرك الوسائل، ج 3، كتاب الصلاة، باب 1، ابواب المواقيت، ح 1.
[2]- سوره مؤمنون، آيه 9. سوره معارج، آيه 34.
[3]- مستدرك الوسائل، ج 3، كتاب الصلاة، باب 1، ابواب المواقيت، ح 6.
10- زراره مىگويد: از امام باقر عليه السلام در مورد وقت نماز پرسيده است كه آيا اوّل آن بهتر است يا وسط يا آخر آن؟ امام عليه السلام فرمود:
«أوّله، إنّ رسول اللَّه صلى الله عليه و آله قال: إنّ اللَّه عزّ وجلّ يحبّ من الخير ما يعجّل»[1]
. «اوّل آن. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود: خداوند از كارهاى خير، آنچه را زودتر انجام مىشود دوست دارد.»
11- از امام صادق عليه السلام درباره آيه (الَّذِينَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ)[2]سؤال شد. امام عليه السلام فرمود:
«تأخير الصلاة عن أوّل وقتها لغير عذر»[3]
. «آنان كسانى هستند كه نماز خود را بدون عذر، از اوّل وقت، به تأخير مىاندازند.»
تفصيل احكام
اگر نماز ستون دين است، پس مهمترين چيزى كه در نماز مورد تأكيد دهها روايت قرار گرفته است، مقيّد بودن به اوقات نماز و مواظبت از آن مىباشد. كسى كه نمازهاى يوميّه را در وقتش بجا آورد و مراقب آن باشد، خداوند را ملاقات مىكند در حاليكه براى او نزد خداوند عهد و پيمانى است كه بر اساس آن او را وارد بهشت مىگرداند، و كسى كه نماز را در وقتش بخواند، از غافلان شمرده نخواهد شد.
از آنجا كه نماز اوّلين چيزى است كه در قيامت از آن سؤال مىشود، تضييع و سهل انگارى درباره آن به معناى تضييع همه زندگى انسان است
[1]- وسائل الشيعه، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب المواقيت، باب 3، ص 89، ح 12.
[2]- سوره ماعون، آيه 5.
[3]- همان، ص 91، ح 20.
زيرا اگر نماز انسان، شايسته و مورد قبول حضرت حق باشد، ساير اعمال او نيز مورد قبول قرار خواهد گرفت.
و اگر روايات تأكيد مىكند: تا زمانيكه انسان مواظب اوقات نمازهاى پنجگانه است، شيطان از او وحشت دارد و مىترسد، پس چرا ما نمازهاى خود را ضايع كنيم؟ و چرا مقيّد به اوقات نماز نباشيم؟ و چرا آن دربى را كه شيطان از آن وارد مىشود و سبك شمارنده نماز را به گناهان بزرگ مىكشاند، بر روى شيطان نبنديم؟
و اگر محبوبترين اعمال در نزد خداوند، بجا آوردن نماز در وقتش باشد و اين عمل بر نيكى به والدين و جهاد در راه خدا هم مقدّم باشد، پس چرا ما با بجا آوردن نماز در وقتش، خود را محبوب خداوند نگردانيم و از خشم او خود را دور نگه نداريم؟
اگر ما انتظار داريم كه در روز قيامت پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ما را شفاعت نمايد، راهى جز محافظت بر نماز و بجاآوردن آن در وقتش نداريم.
بنابراين بايد به امور ذيل توجّه كنيم:
1- براى مؤمن شايسته نيست كه دباره نماز سهل انگارى كند يا آن را سبك بشمارد بلكه بايد در حدّامكان نماز خود را در اوّل وقت آن بجا آورد و هيچ كار غير ضرورى را بر نماز مقدّم نشمارد.
2- همچنين جايز نيست نماز از وقت مقرّر آن به تأخير انداخته شود مخصوصاً نماز صبح كه بايد انسان به هر وسيله ممكن سعى كند براى اداى نماز صبح، قبل از طلوع خورشيد، از خواب بيدار شود.
3- كسى كه مىداند بيدار ماندن در شب، سبب مىشود كه براى نماز صبح از خواب، بيدار نشود، بايد شب زودتر بخوابد به گونهاى كه براى
نماز از خواب بيدار شود.
4- كسى كه دچار خواب سنگين است، به گونهاى كه به اختيار خود براى نماز بيدار نمىشود، شايسته است كه تدبيرى براى بيدار شدن خود بسنجد، مانند اينكه از كسى ديگر بخواهد كه او را از خواب بيدار كند، يا از ساعت شماطهدار استفاده نمايد، و يا راه مشابه ديگر.
اوّل- وقت نمازهاى ظهر و عصر
حديث شريف
1- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا زالت الشمس فقد دخل وقت الظهر حتى يمضي مقدار ما يصلّي المصلّي أربع ركعات، فإذا مضى ذلك فقد دخل وقت الظهر والعصر حتّى يبقى من الشمس مقدار ما يصلّي المصلّي أربع ركعات، فإذا بقي مقدار ذلك فقد خرج وقت الظهر وبقي وقت العصر حتى تغيب الشمس»[1]
. «وقتى خورشيد زوال كرد، وقت نماز ظهر داخل شده است تا زمانى كه مقدار خواندن چهار ركعت نماز بگذرد. بعداز آن، وقت ظهر و عصر فرارسيده است تا زمانى كه از خورشيد تنها به مقدار چهار ركعت نماز، وقت باقى بماند. اگر اين مقدار باقى ماند، وقت ظهر تمام شده و وقت نماز عصر باقى مانده است تا موقعى كه خورشيد غروب كند.»
2- زراره روايت مىكند كه امام صادق عليه السلام فرمود:
«إذا زالت الشمس فقد دخل وقت الصلاتين، إلّاأنّ هذه قبل هذه»[2]
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 4، ابواب المواقيت، ص 92، ح 7.
[2]- همان، ص 95، ح 21.
«زمانى كه خورشيد زوال كرد، وقت هر دو نماز داخل شده است ولى اين يكى (ظهر) قبل از آن يكى (عصر) بايد خوانده شود.»
3- حلبى مىگويد: از امام عليه السلام درباره مردى كه نماز ظهر و عصر، هر دو را فراموش كرده و در هنگام غروب خورشيد به يادآورد كه نماز نخوانده است. امام عليه السلام فرمود:
«إن كان في وقت لا يخاف فوت إحداهما فليصلِّ الظهر ثمّ يصلِّ العصر، وإن هو خاف أن تفوته فليبدأ بالعصر ولا يؤخّرها فتفوته فيكون قد فاتتاه جميعاً
، ولكن يصلّي العصر فيما قد بقي من وقتها، ثمّ ليصلّي الاولى بعد ذلك على أثرها»[1]
. «اگر براى او آنقدر وقت باقى مانده باشد كه يكى از دو نماز فوت نشود، اوّل ظهر وبعد عصر را بجا آورد، امّا اگر مىترسد كه (وقت كم مانده و) يكى از دو نماز حتماً فوت مىشود، پس به نماز عصر بپردازد و آن را به تأخير نيندازد و گرنه وقت عصر فوت مىشود و در نتيجه هر دو نماز او فوت مىگردد. پس بايد در وقت باقى مانده نماز عصر را بجا آورد و بعد به دنبال آن، نماز ظهر را بخواند.»
4- امام باقر عليه السلام مىفرمايد:
«إنّه صلّى رسول اللَّه صلى الله عليه و آله بالناس الظهر والعصر حين زالت الشمس في جماعة من غير علّة»[2]
. «پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در هنگاميكه خورشيد زوال كرد، هر دو نماز ظهر و عصر را باهم بدون علّت و عذر خاصّى، با مردم به جماعت خواند.»
5- امام صادق عليه السلام فرمود:
[1]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 4، ابواب المواقيت، ص 94، ح 18.
[2]- همان، ج 3، ص 92، ح 6.
«إذا زالت الشمس فقد دخل وقت الظهر إلّاأنّ بين يديها سبحة[1]، وذلك إليك
إن شئت طوّلت وإن شئت قصّرت»[2].
«وقتى خورشيد زوال كرد، وقت نماز ظهر فرارسيده است ولى قبل از آن نماز نافله هم است و اين در اختيار تو است كه طول بدهى يا كوتاه كنى.»
6- و در روايت ديگر چنين آمده:
«إذا صلّيت الظهر فقد دخل وقت العصر، إلّاأن بين يديها سبحة وذلك إليك إن شئت طوّلت وإن شئت قصَّرت»[3].
«وقتى نماز ظهر را خواندى، وقت عصر داخل شده است ولى قبلاز آن نماز نافله هم است و اختيار دارى كه طول بدهى يا كوتاه كنى.»
تفصيل احكام
اوقات نمازهاى يوميّه
هر نمازى از نمازهاى يوميّه سه وقت دارد:
1- وقت خاص: وقتى است كه مخصوص يك نماز معيّن است و انجام دادن نماز همتاى آن در آن وقت، جايز نيست (مانند بجا آوردن نماز عصر در وقت خاصّ نماز ظهر) اگرچه در همين وقت خاص، بجا آوردن نمازهاى مستحبّ يا واجب ديگر مانند نمازهاى قضا و نافله، اشكال ندارد.
2- وقت مشترك: وقتى است كه بجا آوردن دو نماز همتا (مانند ظهر
[1]- يعنى نماز نافله است.
[2]- وسائل الشيعه، ج 3، كتاب الصلاة، باب 5، ابواب المواقيت، ص 97، ح 5.
[3]- همان، ص 96، ح 4.