کتاب احکام نماز

براى قيام، بلند مى‌شود، از حال نشسته، بطور مستقيم وراست بلند شود، بدون اينكه خود را خم كند وكمانى بسازد.

سجده‌هاى قرآن‌

حديث شريف:

1- امام صادق عليه السلام فرمود:

«العزائم: ألم تنزيل، وحم السجدة، والنجم، واقرأ باسم ربّك، وما عداها في جميع القرآن مسنون وليس بمفروض»[1].

«سوره‌هايى كه سجده واجب دارند عبارتند از: الم تنزيل، حم السجدة، النجم واقرأ باسم ربك اما غير آنها همگى مستحب است نه واجب.»

2- همچنين فرمود:

«إذا قرأت السجدة فاسجد ولا تكبّر حتّى ترفع رأسك»[2].

«هنگاميكه آيه سجده را خواندى پس سجده كن وتكبير نگو تا اينكه سر ازسجده بردارى.»

3- عبداللَّه بن سنان مى‌گويد:

سألت أبا عبداللَّه عليه السلام عن رجل سمع السجدة تُقرأ، قال: «لا يسجد إلّاأن يكون مُنصِتاً لقراءته مستمعاً لها، أو يصلّي بصلاته، فأمّا أن يكون يصلّي في ناحية وأنت تصلّي في ناحية اخرى فلا تسجد لما سمعت»[3].

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب قرائة القرآن، باب 42، ص 881، حديث 9.

[2]- همان، حديث 3.

[3]- همان، باب 43، ص 882، حديث 1.

از امام صادق عليه السلام سؤال كردم درباره كسى كه آيه سجده را مى‌شنود؟

امام فرمود:

«سجده نكند، مگر اين كه هنگام قرائت آيه سجده، ساكت بوده ونيك گوش داده وآن را استماع كرده باشد، يااين كه به نماز خواننده آيه سجده اقتدا كرده باشد. اما اگر او (خواننده آيه سجده) در نقطه‌اى نماز مى‌خواند وتو در نقطه ديگر نماز مى‌گزارى پس براى آنچه شنيده‌اى سجده لازم نيست.»

4- امام صادق عليه السلام فرمود:

«إذا قُرئ بشي‌ءٍ من العزائم الأربع فسمعتها فاسجد، وإن كنتَ على غير وضوء، وإن كنت جنباً، وإن كانت المرأة لا تصلّي. وسائر القرآن أنت فيه بالخيار إن شئتَ سجدتَ، وإن شئت لم تسجد»[1].

«وقتى آيه سجده از چهار سوره سجده واجب خوانده شد وتو شنيدى پس سجده كن اگر چه وضو نداشته باشى يا جنب باشى واگر چه زن در شرايطى باشد كه نماز نمى‌گزارد. اما در ساير سجده‌هاى قرآن، اختيار دارى كه سجده كنى يانه.»

5- از امام باقر عليه السلام سؤال شد:

عن الرجل يعلّم السورة من العزائم، فتُعاد عليه مراراً في المقعد الواحد، قال الإمام: «عليه أن يسجد كلّما سمعها، وعلى الذي يعلّمه أيضاً أن يسجد»[2].

درباره كسى كه سوره سجده واجب را آموزش مى‌دهد پس در يك جلسه چند بار آيه سجده براو تكرار مى‌شود؟ امام عليه السلام فرمود: «براو است هربار كه مى‌شنود سجده كند، و همچنين بر آن كس كه آموزش مى‌بيند نيز واجب است‌

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب قرائة القرآن، باب 42، ص 880، حديث 2.

[2]- همان، باب 45، ص 884، حديث 1.

كه سجده كند.»

6- از امام صادق عليه السلام سؤال شد: درباره كسى كه آيه سجده را مى‌خواند در حاليكه سوار برچارپاست؟ فرمود:

«يسجد حيث توجّهت به، فإنّ رسول اللَّه صلى الله عليه و آله كان يصلّي على ناقته وهو مستقبل المدينة، يقول اللَّه عزّ جلّ:

(فَأَيْنَما تُوَلُّوْا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ)»[1]

«سجده كند به هرسو كه مى‌رود، زيرا پيامبر خدا صلى الله عليه و آله برشتر نماز مى‌گزارد در حاليكه رو به مدينه داشت. خداوند مى‌فرمايد: (به هرسو كه روبياوريد خدا، آنجا است).»

7- امام باقر عليه السلام فرمود:

«إنّ أبي عليّ بن الحسين عليه السلام ما ذكر للَّه‌نعمة عليه إلّاسجد، ولا قرأ آية من كتاب اللَّه فيها سجدة إلّاسجد...»[2].

«پدرم على بن الحسين عليه السلام، هيچ نعمت خداوندى بر او ذكر نمى‌شد مگر اينكه سجده مى‌كرد وهيچ آيه سجده‌اى را در قرآن نمى‌خواند مگر اينكه سجده مى‌كرد.»

8- روايت شده كه سجده گزار در سجده‌هاى واجب قرآن اين ذكر را بخواند:

لا إِلهَ إِلَّا اللَّه حَقّاً حَقّاً، لَاإِلهَ إِلَّا اللَّه إِيماناً وَتَصْدِيقاً، لَاإِلهَ إِلَّا اللَّه عُبُودِيَّةً وَرِقَّاً. سَجَدْتُ لَكَ يا رَبِّ تَعَبُّداً وَرِقَّاً، لَامُسْتَنْكِفاً وَلَا مُسْتَكْبِراً، بَلْ أَنا عَبْدٌ ذَلِيلٌ خَائِفٌ مُسْتَجِيرٌ.[3]

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب قرائة القرآن، باب 49، ص 887، حديث 1.

[2]- همان، باب 44، ص 883، حديث 1.

[3]- همان، باب 46، ص 884، حديث 2.

تفصيل احكام:

اوّل- كسى كه آيات سجده واجب در قرآن را مى‌خواند، بر او لازم است كه سجده كند. اين آيات در چهار سوره واقع شده كه بنام «سور العزائم» ناميده مى‌شوند، همچنين در يازده مورد از قرآن، سجده كردن مستحب است.

آيات سجده واجب عبارتند از:

1- آيه 15 از سوره سجده (الم، تنزيل...)

2- آيه 37 از سوره فصلت (حم، السجده)

3- آيه 62 از سوره نجم‌

4- آيه 19 از سوره علق (اقرأ باسم ربّك...)

اما آيات سجده مستحب عبارتند از:

1- آيه 206 از سوره اعراف.

2- آيه 15 از سوره رعد.

3- آيه 50 از سوره نحل.

4- آيه 109 از سوره اسراء (يابنى اسرائيل).

5- آيه 58 از سوره مريم.

6- آيه 18 از سوره حج.

7- آيه 77 از سوره حج.

8- آيه 60 از سوره فرقان.

9- دو آيه 25 و 26 از سوره نمل.

10- آيه 24 از سوره ص.

11- آيه 21 از سوره انشقاق.

بهتر اين است كه در هرآيه‌اى كه امر به سجده شده است سجده كند چنانكه امام سجاد عليه السلام طبق روايت امام باقر عليه السلام چنين مى‌كرد.

دوم- در آيات سجده واجب، سجده بر كسى واجب است كه آن آيات را مى‌خواند يا به آن گوش فرا مى‌دهد واستماع مى‌كند[1]اما كسى كه صرفاً مى‌شنود بنابر احتياط مستحب سجده كند.

وجوب سجده، وجوب فورى است. پس بايد فوراً به انجام آن اقدام نمايد وتأخير جايز نيست، واگر كسى آنرا فراموش كند، هروقت كه به يادش آمد، بجا آورد.

سوم- سجده، چه واجب (در موارد وجوب) يامستحب (در موارد استحباب)، بر كسى كه آيه سجده را مى‌نويسد يا آنرا در ذهن خود تصور مى‌كند يا نوشته آنرا مى‌بيند يا آن را به خاطرش خطور مى‌دهد، بدون اين كه آن را تلفظ كند، لازم نيست.

چهارم- در سجده قرآن، نيت لازم است زيرا نيّت انگيزه اصلى عمل است، ونيز لازم است صورت سجده، آن گونه كه در سجده نماز گفته شد، بجا آورده شود.

احوط اين است كه:

- پيشانى را برچيزى بگذارد كه سجده برآن صحيح است.

- مكان سجده مباح باشد.

- محل سجده پيشانى بيش از چهار انگشت بالاتر از مكان‌

[1]- استماع يا گوش فرادادن آن است كه با قصد گوش دهد، اما سماع ياشنيدن آن است كه صدا به‌گوش انسان برسد بدون قصد گوش دادن.

سجده‌گزار نباشد.

- ساير اعضاى سجده نيز بر زمين نهاده شود.

در سجده قرآن امور زير شرط نمى‌باشد:

- طهارت (وضوء وغسل)

- روبه قبله كردن.

- طهارت محل پيشانى.

- شرايط ساتر.

ولى احوط اين است كه لباس او غصبى نباشد، اگر سجده تصرف درآن لباس محسوب شود.

اين سجده، تكبيرة الاحرام، تشهد وسلام ندارد وتنها درهنگام سر برداشتن از سجده تكبير مستحب است.

پنجم- مقدار واجب اين است كه انسان براى خدا به سجده بيفتد وذكر گفتن واجب نيست اگر چه احوط اين است كه ذكر، بطور كلى ترك نشود وبهتر اين است كه ذكرهاى منقول از معصومين را بخواند كه از آن جمله است:

لا إِلهَ إِلَّا اللَّه حَقّاً حَقّاً، لَاإِلهَ إِلَّا اللَّه إِيماناً وَتَصْدِيقاً، لَاإِلهَ إِلَّا اللَّه عُبُودِيَّةً وَرِقَّاً. سَجَدْتُ لَكَ يا رَبِّ تَعَبُّداً وَرِقَّاً، لَامُسْتَنْكِفاً وَلَا مُسْتَكْبِراً، بَلْ أَنا عَبْدٌ ذَلِيلٌ خَائِفٌ مُسْتَجِيرٌ.

چند مسأله فرعى:

1- اگر قسمتى از آيه‌اى را كه‌امر به سجده دارد، بخواند يا گوش بدهد، احوط اين است كه سجده كند.

2- اگر قسمتى از آيه سجده را بخواند وقسمتى ديگر از آنرا گوش بدهد، احتياط واجب اين است كه سجده كند.

3- اقوا اين است كه اگر آيه سجده را چند بار بشنود يا بخواند، بيش از يك سجده واجب نيست، اما اگر سجده كند ودوباره آيه سجده را بخواند يابشنود، تكرار سجده واجب است.

4- اگر آيه سجده را اشتباه بخواند يا از كسى بشنود كه اشتباه مى‌خواند، از باب احتياط سجده واجب است اگر آن اشتباه به حدى نباشد كه در عرف آنرا ديگر آيه سجده نگويند.

5- بنابر احوط وبلكه بنابر اقوا، گوش دادن موجب سجده است چه قارى مكلف باشد يا جز آن، مانند صغير ومجنون، بشرطى كه بركلام آن دو قرآن صدق كند، وچه از دستگاه ضبط يا راديو ياغير آنها يا حتى از طوطى بشنود.

6- باخواندن ترجمه آيه سجده ياگوش دادن به آن، سجده واجب نمى‌شود.

هشتم- تشهّد

حديث شريف:

1- امام صادق عليه السلام فرمود:

«تشهّد در دو ركعت اول عبارت است از گفتن: الْحَمْدُ للَّهِ، أَشْهَدُ أَن لَاإِلهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَن مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، اللَّهُمَّ صلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَتَقَبَّلَ شَفَاعَتَهُ وَارْفَعْ دَرَجَتَهُ.[1]»

2- امام باقر عليه السلام فرمود:

«... ولا ينبغي الاقعاء في موضع التشهّد، إنّما التشهّد في الجلوس وليس المُقعي بجالس»[2].

«در هنگام تشهد نشستن به صورت اقعاء (چنبك زدن)[3]شايسته نيست،

[1]- وسائل الشيعة، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب التشهد، باب 3، ص 989، حديث 1.

[2]- همان، باب 1، حديث 1.

[3]- چنبك زدن (يااقعاء): حالت نشستن برروى دوپا به صورتى كه نقطه اتكا كف پاها باشد، وزانوها به موازات سينه قرار گيرد. (فرهنگ عربى- فارسى لاروس+ فرهنگ فارسى امروز). مترجم‌