عزّ وجلّ حبّاً له، فتلك عبادة الأحرار، وهي أفضل العبادة»[1].
«عبادت برسه گونه است: عدهاى تنها از روى ترس خدا را عبادت مىكنند. اين عبادت بردگان است. برخى هم براى كسب ثواب خدا را عبادت مىكنند واين عبادت اجيران ومزدبگيران است. اما بعضى تنها بخاطر محبت خداوند به عبادت او مىپردازند. اين عبادت احرار وآزادگان است وهمين هم بهترين عبادت است.»
نفاق چيست
؟ 11- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«ما زاد خشوع الجسد على ما في القلب، فهو عندنا نفاق»[2].
«آنچه خشوع بدن را از آنچه در دل است زيادتر كند از نظر ما نفاق محسوب مىشود.»
عمل براى غير خدا
12- امام رضا عليه السلام به محمّد بن عرفه فرمود:
«ويحك يابن عرفة، إعملوا لغير رياء ولا سمعة، فإنّه من عمل لغير اللَّه
، وكّله اللَّه إلى ما عمل. ويحك ما عمل أحد عملًا إلّارداه اللَّه به، إن خيراً فخيراً
، وإن شرّاً فشرّاً»[3].
«اى پسر عرفه! زنهار! بدون ريا وسمعه عمل كنيد، كسى كه براى غير خدا عملى انجام دهد، خدا اورا به آنچه كرده است واگذار خواهد كرد. زنهار! هيچ كس
[1]- وسائل الشيعه، ج 1، ابواب مقدمة العبادات، باب 9، ص 45، حديث 1.
[2]- همان، باب 11، ص 48، حديث 7.
[3]- همان، حديث 8.
عملى را انجام نداده است مگر اينكه خدا آن را به خودش باز گردانده است؛ اگر خير بوده است پاداش خير واگر شرّ بوده است، پاداش شرّ داده است.»
مخفى و آشكار
13- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«من تزيَّن للناس بما يحب اللَّه، وبارز للَّهفي السرّ بما يكره اللَّه، لقى اللَّه وهو عليه غضبان له ماقت»[1].
«كسى كه براى مردم و از باب تظاهر، خود را بيارايد به آنچه خدا دوست مىدارد، اما درنهان آنچنان در برابر خدا باشد كه مورد كراهت ونفرت خدا است، در روزقيامت خدا راملاقات مىكند در حاليكه خداوند براو خشمگين وغضبناك است.»
14- امام صادق عليه السلام فرمود:
«مَن كان ظاهره أرجح من باطنه خفّ ميزانه»[2].
«كسى كه ظاهر او برتر از باطن ونهان او باشد در روز قيامت ميزان اعمال اوسبك مىباشد.»
چه كسى رياكار است
؟ 15- امام على عليه السلام فرمود:
ثلاث علامات للمرائي: ينشط إذا رأى الناس، ويكسل إذا كان وحده
، ويحبّ أن يحمد في جميع اموره»[3].
[1]- وسائل الشيعه، ج 1، ابواب مقدمة العبادات، باب 11، ص 50، حديث 14.
[2]- همان، حديث 15.
[3]- همان، باب 13، ص 54، حديث 1.
«ريا كار سه نشانه دارد: وقتى مردم راببيند، فعال وبانشاط مىشود. اما وقتى كه تنهاست، كسل وتنبل است ودوست دارد كه در همه كارهايش، ستايش شود.»
از عبادت خود سخن مگو
16- از امام صادق عليه السلام سؤال شد درباره قول خداوند: (فَلَا تُزَكُّوا أَنفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى)[1]«پس خود ستايى نكنيد. او پرهيزكاران را بهتر مىشناسد» فرمود:
«قول الإنسان: صلّيت البارحة، وصمت أمس ونحو هذا». ثمّ قال عليه السلام: «إنّ قوماً كانوا يصبحون فيقولون: صلّينا البارحة وصمنا أمس». فقال عليّ عليه السلام: «ولكنّي أنام الليل والنهار، ولو أجد بينهما شيئاً لنمته»[2].
«مثل اينكه انسان بگويد: من شب گذشته نماز گزاردم وروز گذشته روزه گرفتم ومانند آن.» سپس امام عليه السلام فرمود: «مردمى بودند كه وقتى شب را صبح مىكردند مىگفتند: ما ديشب نماز خوانديم وديروز روزه گرفتيم.» پس على عليه السلام فرمود: «اما من شب وروز را مىخوابم واگر بين شب وروز فرصتى يافتم، نيز مىخوابم.»
مهم باقى ماندن بر عمل است
17- امام باقر عليه السلام فرمود:
«يَصِل الرجل بصلةٍ وينفق نفقة للَّهوحده لا شريك له فتُكتب له سرّاً
[1]- سوره نجم، آيه 32.
[2]- وسائل الشيعه، ج 1، ابواب مقدمة العبادات، باب 14، ص 54، حديث 1.
ثمّ يذكرها فتكتب له علانية، ثمّ يذكرها فتمحى وتُكتب له رياءً»[1].
«نگهدارى عمل، سختتر از خود عمل است. گفته شد: نگهدارى عمل چيست؟
فرمود: كسى صله رحم مىكند وتنها براى خداوند يكتا وبى شريك، انفاق مىنمايد، اين عمل براى او به عنوان يك عمل پنهانى نوشته وثبت مىشود. پس او آن عمل را براى ديگران نقل مىكند، پس آن ثبت اوّلى محو مىشود وبراى او به عنوان يك عمل علنى نوشته مىشود.
سپس او دوباره آنرا براى ديگران نقل مىكند پس آن عمل، از پرونده او محو مىشود وبه عنوان ريا ثبت مىگردد.»
احكام نيّت
حديث شريف:
1- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در حديثى فرمود:
«... إنّما الأعمال بالنيّات، ولكلّ امرءٍ ما نوى، فمن غزى ابتغاء ما عند اللَّه فقد وقع أجره على اللَّه، ومن غزى يريد عرض الدنيا أو نوى عقالًا لم يكن له إلّا ما نواه»[2].
«همانا حقيقت اعمال، بانيّت، مشخص مىشود، وبراى هركسى همان چيزى است كه نيت كرده است. پس اگر كسى در جنگ، رضاى خدا را قصد كرده باشد، پاداش او باخدا خواهد بود وكسى كه متاع دنيا ياسربند وپابندى (عقال) را خواسته باشد، چيزى براى او نيست جز آنچه نيت كرده است.»
2- امام صادق عليه السلام فرمود:
[1]- وسائل الشيعه، ج 1، ابواب مقدمة العبادات، باب 14، ص 55، حديث 2.
[2]- همان، باب 5، ص 34، حديث 10.
«إنّ اللَّه يحشر الناس على نيّاتهم يوم القيامة»[1].
«خداوند در روز قيامت، مردم را براساس نيّتهاى شان محشور مىكند.»
3- زيد شحام مىگويد: به امام صادق عليه السلام عرض كردم:
شنيدهام شما مىفرماييد: نيّت مؤمن بهتر از عمل او مىباشد چگونه نيت بهتر از عمل است؟ امام فرمود:
«لأنّ العمل ربّما كان رياءً للمخلوقين، والنيّة خالصة لربّ العالمين
، فيعطي عزّ وجلّ على النيّة ما لا يعطي على العمل»[2].
«چون عمل ممكن است از باب ريا براى مخلوق انجام شود اما نيت تنها وخالص براى پروردگار عالم است. پس خداوند براى نيت مؤمن پاداش مىدهد آنچه را كه براى عمل او نمىدهد.»
4- امام رضا عليه السلام روايت مىكند كه اميرالمؤمنين على عليه السلام مىفرمود:
«طوبى لمن أخلص للَّهالعبادة والدعاء، ولم يشغل قلبه بما ترى عيناه
، ولم ينس ذكر اللَّه بما تسمع اذناه، ولم يحزن صدره بما اعطي غيره»[3].
«خوشا به حال كسى كه عبادت ودعاى خود را خالص براى خدا انجام دهد ودلش را به آنچه چشمانش مىبيند، مشغول نگرداند وياد خدا را باآنچه گوشهايش مىشنود، فراموش نكند وبخاطر آنچه به ديگرى داده شده خود را غمگين ومحزون نگرداند.»
5- امام صادق عليه السلام روايت مىكند كه خداوند متعال فرمود:
[1]- وسائل الشيعه، ج 1، ابواب مقدمة العبادات، باب 14، حديث 5.
[2]- همان، باب 6، حديث 15.
[3]- همان، باب 8، ص 43، حديث 3.
«أنا خير شريك، من أشرك معي غيري في عمل لم أقبله إلّاما كان لي خالصاً»[1].
«من براى بندگانم بهترين شريك هستم. كسى كه در عملش غير مرا با من شريك قرار دهد، آن عمل را از او نمىپذيرم مگر آنچه براى من خالص باشد.»
6- از امام صادق عليه السلام سؤال شد درباره شخصى كه به نماز واجب ايستاده است اما از باب سهو گمان كرده كه نمازش نافله است، يااينكه به نافله ايستاده اما گمان كرده كه واجب است، چه كند؟ امام عليه السلام فرمود:
«هي على ما افتتح الصلاة عليه»[2].
«نماز او به همان نيّتى است كه با آن نماز را آغاز كرده است.»
7- در كتاب حريز آمده است كه:
من فراموش كردم كه در نماز واجب هستم تا اينكه ركوع كردم ونماز را نماز مستحبّى نيت كردم امام عليه السلام فرمود:
«هي التي قمت فيها، إذا كنت قمت وأنت تنوي فريضة، ثمّ دخلك الشكّ فأنت في الفريضة، وإن كنت دخلت في النافلة فنويتها فريضة فأنت في النافلة، وإن كنت دخلت في فريضة ثمّ ذكرت نافلة كانت عليك، مضيت في الفريضة»[3].
«نمازت همان است كه از اوّل به نيت آن ايستادى، پس اگر اول نيّت فريضه كردهاى وبعد شك نمودهاى، تو در فريضه هستى، واگر اول وارد نافله شدهاى بعد
[1]- وسائل الشيعه، ج 1، ابواب مقدمة العبادات، باب 8، ص 44، حديث 9.
[2]- همان، ج 4، كتاب الصلاة، ابواب النيّة، باب 2، ص 712، حديث 2.
[3]- همان، ص 711، حديث 1.
قصد فريضه كردهاى تو در نافله هستى، واگر وارد فريضه شدى بعد به ياد آوردى كه نافلهاى برذمه تو باقى مانده است، به فريضه ادامه مىدهى.»
تفصيل احكام:
1- در هر عمل عبادى واز آن جمله در نماز، نيت واجب است وبدون نيت، آن عمل باطل مىباشد. نيت يكى از اركان نماز است.[1]
2- نيت عبارت است از: «قصد ومنظور انسان از انجام عمل». پس اگر امتثال فرمان خداوند وتقرّب به او را قصد كردى، قصد تو خالص بوده وعمل تو- ان شاء اللَّه- مقبول درگاه او واقع خواهد شد، اما اگر قصد امتثال دستور خداوند را نكرده باشى بلكه بخاطر شهرت وريا ومانند آن انجام بدهى، عمل تو باطل مىباشد.
3- نيّت باهمان انگيزه ومحرّك درونى وقلبى تحقق مىيابد، يعنى در نماز مثلا، اگر انگيزه شما امتثال امر خداوند باشد كفايت مىكند. به زبان آوردن نيت يااز ذهن وقلب گذراندن آن، لازم نيست، واحتياط مستحب اقتضا مىكند كه در نماز بعد از اقامه گفتن، به ويژه در نماز احتياط، نيت را برزبان جارى نكند.
4- در تحقق نيت، قصد جزئيات عبادت مانند: ادا وقضا ياقصر وتمام ياوجوب واستحباب ومانند آن واجب نيست مگر اينكه امتثال امر خداوند برقصد اين جزئيات متوقف باشد.
[1]- رُكْن، به آن جزء واجب نماز گفته مىشود كه كم يازياد كردن آن، عمداً ياسهواً، موجب بطلان نماز مىشود. اركان نماز عبارتند از: نيت، تكبيرة الاحرام، قيام درحال تكبيرة الاحرام وقيام متصل به ركوع، ركوع ودوسجده.
5- همچنين در صورتى كه عمل عبادى، متعدد باشد، تعيين آن واجب نيست، مانند كسى كه مىخواهد يكى از دو نمازى كه براو در يك زمان واجب شده (مانند نماز ظهر وعصر) را، بجا آورد، لازم نيست كه يكى از آن دو را بطور مشخص تعيين كند زيرا واجب در نيّت اين است كه سعى وكوشش مكلف به سوى عمل، منبعث از امر الهى باشد ودر واقع، هم معين ومشخص باشد، واين امر متوقف بر تعيين در نيت نيست.
6- انگيزه قلبى ومحرّك درونى كه انسان را به قصد امتثال امر خداوند وامىدارد، ممكن است اين باشد كه او خدا را اهل اطاعت وعبادت شناخته است، يااينكه او مىخواهد نعمتهاى فراوان وغير قابل شمارش خدا را شكر نمايد، يااينكه رضاى خدا را كسب كرده واز خشم وغضب او اجتناب ورزد، يااينكه ثواب بدست آورده واز عقاب الهى بپرهيزد. باهريك از امور فوق، قصد امتثال وتقرّب و نيت خالص تحقق مىيابد.
7- نيّت وقصد امتثال در طول مدت اشتغال به عبادت، بايد استمرار وادامه داشته باشد به گونهاى كه اگر از او بطور ناگهانى پرسيده شود كه چه مىكند، درجواب متحيّر نماند، واگر نيت استمرار نداشته باشد نماز باطل مىشود، در صورتيكه اجزاى باقيمانده واجب را به قصد عدم نماز بجا آورده باشد، وبخاطر زياد شدن ركن يا به جهت از بين رفتن صورت نماز به سبب انجام دادن فعل كثير، تدارك آن اجزا هم امكان نداشته باشد.
8- نماز باهمان نيّتى كه با آن افتتاح شده، صحيح مىباشد.