سابقا گفته شد وظيفه كساني كه از مكه معظمه دورند حج تمتع است ; و آن مركب است از دو عمل : "عمره تمتع" و "حج تمتع". و واجبات عمره تمتع شش چيز است، و واجبات حج تمتع چهارده چيز.[1]اينك كه از بيان واجبات عمره تمتع فارغ شديم بحث خود را در بيان واجبات حج تمتع ادامه ميدهيم ; و آنها را در شش فصل بيان ميكنيم .
فصل اول - احرام حج و مستحبات آن
(مسأله 499)اولين واجب حج تمتع "نيت حج تمتع" است و دومين واجب آن "احرام" است ; و آن در واجبات و شرايط و تروك و محرمات و مستحبات و مكروهات گذشته مانند احرام عمره است ; فقط در نيت و محل احرام تفاوت دارند. در احرام حج بايد به نيت حج تمتع محرم شود و محل آن مكه معظمه است ; و در هر جاي مكه واقع شود كافي است، ولي افضل "مسجدالحرام" است و افضل مواضع آن "مقام ابراهيم (ع)" و "حجر اسماعيل (ع)" است . و چون شهر مكه وسعت پيدا كرده است بنابر احتياط هر چه نزديكتر به مسجدالحرام محرم شود تا مطمئن شود در حدود مكه
[1]به مسائل «135»، «136» و «137» مراجعه شود.نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :175
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
صدر اسلام محرم شده است ; و حتي المقدور اين احتياط ترك نشود. زيرا از صحيحه "معاوية بن عمار" در باب قطع تلبيه بسا استفاده شود كه اجمالا حدود مكه آن زمان مورد توجه بوده است .[1]ولي اگر احرام از مكه ميسر نيست از هر جا ممكن است بايد محرم شود.(مسأله 500)پس از انجام عمره تمتع بنابر احتياط واجب بايد انسان در مكه بماند و خود را گرو حج بداند، مگر اينكه ناچار باشد از مكه خارج شود; و در اين صورت بايد احرام حج ببندد و با احرام حج از مكه خارج شود. ولي اگر فرضا بدون حاجت و بدون احرام خارج شد و پس از يكي دو روز برگشت و در مكه احرام حج بست، احرام و حج او صحيح است . وبراي اطلاع از تفصيل در اين مسأله به مسأله «140» مراجعه شود.(مسأله 501)پس از تمام شدن عمره تمتع لازم نيست فورا احرام حج ببندد; بلكه اجمالا وقت آن وسعت دارد، و ميتواند تأخير اندازد تا وقتي كه بتواند وقوف اختياري عرفات را در ظهر روز نهم ذي حجه درك نمايد; ولي پس از آن، تأخير جايز نيست . و اولي و احوط اين است كه احرام حج در روز هشتم ذي حجه واقع شود; وبهتر است بعد از نماز ظهر باشد. ولي مقدم داشتن بر آن، مخصوصا براي افراد پير و مريض و بخصوص تا سه روز قبل بي اشكال است .(مسأله 502)اگر احرام حج تمتع را فراموش كند يا در اثر ندانستن مسأله ترك كند و به مني يا عرفات برود، هر وقت متوجه شود بايد برگردد و در مكه محرم شود. و اگر نمي تواند به مكه برگردد بنابر احتياط به مقداري كه ميتواند برگردد; و اگر نمي تواند يا وقت تنگ است از همانجا احرام ببندد، هر چند در
[1]وسائل الشيعة، كتاب الحج، باب «43» از ابواب "الاحرام"، حديث 1.نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :176
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
عرفات يا مشعر باشد. و اگر پس از اتمام حج متوجه شود، پس اگر در وقت احرام عمره اجمالا نيت آن را داشته است حج او صحيح است .(مسأله 503)بنابر احتياط در حج تمتع پس از احرام و پيش از رفتن به عرفات، طواف مستحب بجا نياورد; و اگر فرضا بجا آورد بنابر احتياط لبيك را تجديد نمايد.
مستحبات احرام حج
(مسأله 504)چيزهايي كه در احرام عمره تمتع مستحب بود و در مسأله «202» به آنها اشاره شد در احرام حج نيز مستحب است . علاوه بر اين مستحب است :1 -پس از اينكه در راه مشرف بر "ابطح" شد به آواز بلند لبيك بگويد; و چون متوجه مني شد بگويد:
"أللهم اياك ارجو، و اياك ادعو، فبلغني املي و أصلح لي عملي ."2 -و وقتي كه به مني رسيد بگويد:
"الحمدلله الذي اقدمنيها صالحا في عافية و بلغني هذا المكان . اللهم و هذه مني و هي مما مننت بها علي اوليائك من المناسك فاسالك ان تصلي علي محمد و آل محمد و ان تمن علي فيها بما مننت علي اوليائك و أهل طاعتك، فانما انا عبدك و في قبضتك ."3 -و شب عرفه را در مني بماند ونماز مغرب و عشا و صبح روز عرفه را در مسجد "خيف" بخواند; و بهتر است در نزد مناره وسط مسجد باشد تا سي ذراع اطراف آن، زيرا اين محل جاي نماز پيامبراكرم6و انبياء گذشته (ع) است . و ميتواند تا طلوع آفتاب در مني بماند. و اگر پيش از طلوع آفتاب به طرف عرفات حركت كند مانعي ندارد، ولي بهتر است قبل از طلوع آفتاب از وادي محسر نگذرد. و حد مني از گردنه عقبه است تا وادي
محسر كه متصل به مزدلفه[1]است .4 -و هنگام توجه به طرف عرفات اين دعا را بخواند:
"اللهم اليك صمدت و اياك اعتمدت ، و وجهك اردت فاسالك ان تبارك لي في رحلتي و ان تقضي لي حاجتي و ان تجعلني اليوم ممن تباهي به من هو افضل مني ."پس تلبيه گويان رهسپار عرفات شود.
فصل دوم - وقوف به عرفات
سوم از واجبات حج به طور كلي "وقوف به عرفات" است .(مسأله 505)واجب است محرم به احرام حج در ظهر روز عرفه - نهم ذي حجه - در عرفات باشد و در آنجا نيت وقوف كند; و آن ركني است از اركان حج كه اگر عمدا آن را ترك كند حجش باطل است .(مسأله 506)وقوف به عرفات نيز مانند ساير اعمال حج از عبادات است وبايد به قصد قربت و با خلوص نيت و خالي از رياباشد.(مسأله 507)مقصود از "وقوف" توقف كردن و بودن در آن مكان است براي رضاي خدا; خواه سواره باشد يا پياده، نشسته باشد يا خوابيده و يا در حال حركت، به هر صورت باشد كافي است . ولي اگر در تمام مدت - يعني از ظهر تا مغرب - خواب يا بيهوش يا بدون نيت باشد، وقوف او باطل است .(مسأله 508)هر چند از بعضي اخبار استفاده ميشود كه ميتوانند اول ظهر نماز ظهر و عصر را در خارج عرفات بخوانند و بعد وارد عرفات شوند، ولي بنابر احتياط از اول ظهر به عرفات بروند و تا مغرب شرعي كه وقت نماز مغرب و عشاست در آنجا
[1]"مزدلفه" همان مشعرالحرام است .نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :178
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
بمانند; و لازم است پيش از مغرب از عرفات خارج نشوند.(مسأله 509)عرفات بياباني است در خارج حرم خدا، در حدود چهار فرسخي مكه سابق ; و محدود است به مكانهايي به نامهاي "ثويه" و "عرنه"، "نمره"، "ذي المجاز" و "مأزمين" كه تنگه اي است بين عرفات و مزدلفه و اين حدود خارج از عرفات است ; پس وقوف در آنها كافي نيست .(مسأله 510)در عرفات كوهي است معروف به "جبل الرحمة" كه جزو عرفات است . ولي مستحب است وقوف در پايين كوه، طرف چپ آن واقع شود; مگر اينكه در اثر كثرت جمعيت ناچار باشد بالاي كوه برود.(مسأله 511)هر چند واجب است از بعد از ظهر تا مغرب شرعي در عرفات باشند ولي همه آن ركن حج نيست ; پس اگر بعد از ظهر بيايد و مقدار كمي هر چند يك دقيقه به قصد وقوف در آنجا بماند و قبل از مغرب شرعي برود، هر چند گناه كرده ولي حج او صحيح است .(مسأله 512)چنانكه گفته شد اگر با علم و عمد وقوف به عرفات را به طور كلي ترك كند، يعني در هيچ جزيي از ظهر تا مغرب شرعي روز عرفه را در عرفات نماند حجش باطل است . و براي او وقوف در شب عيد كه وقوف اضطراري عرفات است كافي نيست .(مسأله 513)كسي كه در اثر فراموشي يا دير رسيدن به مكه يا اشتباه در ماه يا ندانستن محل وقوف يا عذرهاي موجه ديگر، وقوف اختياري عرفات را درك نكرده لازم است مقداري از شب عيد را پيش از طلوع فجر در عرفات بماند وقصد وقوف كند. و اين وقوف "وقوف اضطراري عرفات" است ; و اگر عمدا آن را ترك كند حجش باطل است . ولي اگر در اثر يكي از عذرهايي كه گفته شد وقوف
اضطراري عرفات را نيز نتوانست درك كند لكن وقوف اختياري مشعر را بعد از طلوع فجر روز عيد درك كرد حج او صحيح است ; چنانكه اگر گمان دارد كه رفتن به عرفات براي وقوف اضطراري موجب ترك وقوف اختياري مشعر است، در اين صورت نيز بايد به مشعر برود و وقوف اختياري آن را درك كند و حج او صحيح است .(مسأله 514)اگر كسي عمدا پيش از مغرب شرعي از عرفات كوچ كرد و بيرون رفت، حج او صحيح است ولي گناه كرده است و علاوه بر استغفار بايد كفاره بدهد; و كفاره آن نحر[1]يك شتر است در روز عيد در مني . و اگر توانايي آن را ندارد بايد هجده روز در مكه يا در راه و يا در محل خود روزه بگيرد; و بنابر احتياط روزه ها را پي در پي و پشت سر هم بگيرد. و اگر از روي فراموشي يا ندانستن مسأله يا اشتباه در وقت پيش از مغرب از عرفات كوچ كرد كفاره ندارد. ولي اگر متوجه شد و وقت باقي است و ميتواند بايد برگردد; و اگر برنگشت گناه كرده ولي ثبوت كفاره در آن محل اشكال است، هر چند احوط است . چنانكه اگر عمدا كوچ كرد ولي پشيمان شد و زود برگشت در اين صورت نيز لزوم كفاره محل اشكال است، ولي احوط است .(مسأله 515)اگر ماه در نزد علما و قضات اهل سنت در حجاز ثابت شد و بر طبق آن حكم كردند، پس چنانچه ما يقين بر خلاف آن نداشته باشيم بايد از آنان پيروي كنيم و وقوف به عرفات ومشعر و ساير اعمال را مطابق حكم آنان انجام دهيم و حج ما صحيح است . و لازم نيست احتياط كنيم و روز بعد را نيز به عرفات برويم ; بلكه اگر موجب خوف و ضرر و بروز اختلاف شود جايز نيست .
[1]"نحر" يعني : قرباني نمودن شتر.نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :180
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
ولي اگر يقين به بطلان حكم آنان پيدا كنيم وبدانيم در ماه اشتباه كرده اند و مثلا وقوف به عرفات را در روز هشتم انجام داده اند، در اين صورت كافي بودن عملي كه به پيروي آنان انجام شده محل اشكال است . پس اگر ممكن است بدون خوف و ضرر وقوف به عرفات را - هر چند اضطراري آن باشد - درك كنيم حج ما صحيح است ; و گرنه بنابر احتياط با قصد آنچه فعلا وظيفه اوست از حج و عمره مفرده، اعمال را همراه آنان انجام دهد و در سال بعد حج را بجا آورد. ولي يقين به بطلان حكم آنان كمتر پيدا ميشود.
مستحبات وقوف به عرفات
(مسأله 516)پس از رسيدن به عرفات مستحب است :1 -هنگام ظهر پس از قطع تلبيه "لااله الاالله" بگويد و حمد و ثناي خداي متعال را بجا آورد.2 -غسل كند و نماز ظهر وعصر را با غسل و با يك اذان و دو اقامه بدون فاصله بجا آورد و خود را مهياي دعا و مسألت از خدا كند و به تمام معنا دل خود را متوجه خدا نمايد و به مردم نگاه و توجه نكند.3 -وقوف در پايين كوه و در طرف چپ آن در زمينهاي هموار باشد و بالاي كوه نرود; مگر در صورت ازدحام و كثرت جمعيت .4 -در حال وقوف با طهارت باشد.5 -صد مرتبه : "الله اكبر" بگويد; و صد مرتبه سوره : "قل هو الله احد" را بخواند; و آنچه ميخواهد دعا كند و در دعا كوشش نمايد كه روز، روز دعا ومسألت از خداست . و از شيطان به خدا پناه برد; زيرا براي شيطان غافل كردن انسان در اين مكان از غافل كردن در هر جاي ديگر محبوبتر است .
6 -اين دعا را بخواند:
"اللهم رب المشاعر كلها فك رقبتي من النار و اوسع علي من الرزق الحلال ، و ادرا عني شر فسقة الجن و الانس ، اللهم لا تمكر بي و لاتخدعني و لا تستدرجني يا اسمع السامعين و يا ابصر الناظرين و يا اسرع الحاسبين و يا ارحم الراحمين اسالك ان تصلي علي محمد و آل محمد و ان تفعل بي كذا و كذا"و به جاي "كذا و كذا" حاجات خود را نام ببرد.7 -پس دستهاي خود را به طرف بالابلند كند و بگويد:
"أللهم حاجتي التي ان اعطيتنيها لم يضرني ما منعتني ، و ان منعتنيها لم ينفعني ما اعطيتني اسالك خلاص رقبتي من النار. اللهم اني عبدك و ملك يدك و ناصيتي بيدك و اجلي بعلمك ، اسالك ان توفقني لما يرضيك عني و ان تسلم مني مناسكي التي اريتها ابراهيم خليلك و دللت عليها حبيبك محمدا صلي الله عليه و آله، اللهم اجعلني ممن رضيت عمله و اطلت عمره و احييته بعد الموت حياة طيبة".[1]8 -اين دعا را بخواند:
"لااله الا الله وحده لاشريك له ، له الملك و له الحمد، يحيي و يميت ، و يميت و يحيي ، و هو حي لايموت بيده الخير و هو علي كل شئ قدير. اللهم لك الحمد، انت كما تقول و خير ما يقول القائلون . اللهم لك صلاتي و ديني و محياي و مماتي ، و لك تراثي و بك حولي و منك قوتي . اللهم اني اعوذ بك من الفقر و من وسواس الصدر و من شتات الامر و من عذاب النار و من عذاب القبر. اللهم اني اسألك من خير ما تأتي به الرياح و اعوذ بك من شر ما تأتي به الرياح و اسالك خير الليل و خير النهار".
[1]كافي 464/4.نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :182
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست