کتاب احکام و مناسک حج

آداب مكه معظمه

(مسأله 684)حجاج محترم اگر در روز عيد قربان يا در ايام تشريق، طواف حج و سعي و طواف نساء را به طور كامل بجا آورده باشند لازم نيست پس از تمام شدن بيتوته و رمي جمرات در مني دوباره به مكه معظمه برگردند; ولي خوب است براي برخي آداب و مستحبات و از جمله طواف وداع و عمره مفرده برگردند. اينك قسمتهايي از آداب و مستحبات مكه و از جمله طواف وداع را به طور اجمال بيان مي‌كنيم :1 -خواندن نماز و قرآن و سجده و ذكر خدا و ختم قرآن و روزه گرفتن . در احاديث وارد شده : يك نماز در مسجدالحرام افضل است از صد هزار نماز در مساجد ديگر. و گفتن يك "سبحان الله" در مكه افضل است از انفاق خراج عراقين در راه خدا. و كسي كه قرآن را در مكه ختم كند از دنيا نمي رود مگر اينكه رسول خدا6و جاي خود را در بهشت مي‌بيند. و ثواب كسي كه يك سجده در مكه بجا آورد و يا كسي كه در مكه بخوابد ثواب كسي است كه در خون خود در راه خدا غلطان باشد. و ثواب يك روزه در مكه ثواب يك سال روزه است در جاهاي ديگر. و كسي كه در مكه راه برود در حال عبادت خدا مي‌باشد.2 -بسيار نگاه كردن به كعبه كه در احاديث وارد شده : نگاه

كردن به كعبه عبادت است . و از براي خدا در اطراف كعبه صد و بيست درجه رحمت است ; بيست درجه آن مخصوص نگاه كنندگان به كعبه است .3 -آشاميدن از آب زمزم كه شفاي دردهاست و مستحب است در آن حال بگويد:

و بگويد:

4 -در هر شبانه روز ده طواف كامل بجا آورد: سه طواف اول شب، سه طواف آخر شب، دو طواف در صبح و دو طواف بعد از ظهر; و چنانكه نقل شده رسول خدا6آنها را اين چنين انجام مي‌دادند.5 -سيصد و شصت طواف كامل به عدد ايام سال بجا آورد; و اگر نمي تواند سيصد و شصت شوط بجا آورد، و در نتيجه در آخر آنها چهار شوط اضافه كند تا پنجاه و دو طواف شود; و اگر نمي تواند به اندازه توان خود طواف كند. و براي هر طواف دو ركعت نماز طواف بخواند.6 -هر چه مي‌تواند به نيابت رسول خدا6و اميرالمؤمنين (ع) و حضرت زهرا(س) و ائمه اطهار(ع) و گذشتگان و غائبين از صلحا و مؤمنين و خويشان و دوستان خود طواف كند; و مي‌تواند يك طواف به نيابت چند نفر بجا آورد. و بر حسب روايت وارده شخصي از حضرت موسي بن جعفر(ع) پرسيد من زماني كه عازم مكه مي‌شوم بسا كسي از من مي‌خواهد به جاي او طواف بجا آورم و من فراموش مي‌كنم و نمي دانم در جواب آنان چه گويم ; آن حضرت فرمود: "پس از انجام اعمال خود يك طواف و دو ركعت نماز بجا آور و بگو: خدايا اين طواف و نماز را به نيابت پدر و مادر و همسر و اولاد و ياران و همشهريان خود بجا مي‌آورم ; و در اين صورت به

هر كس بگويي : به نيابت تو طواف و نماز بجا آوردم راست گفته اي ."[1]7 -مستحب است داخل كعبه برود، بخصوص كسي كه سفر اول اوست ; و پيش از داخل شدن غسل كند، و پاي برهنه با آرامش و وقار داخل شود و هنگام داخل شدن بگويد:

پس دو ركعت نماز بين دو ستون كعبه بر سنگ قرمز بجا آورد; در ركعت اول پس از حمد سوره : "حم سجده"، و در ركعت دوم پس از حمد پنجاه و پنج آيه از جاهاي ديگر قرآن بخواند; سپس در هر يك از چهار زاويه كعبه دو ركعت نماز بجا آورد و پس از آنها اين دعا را بخواند:

و هنگام خارج شدن از كعبه معظمه سه مرتبه تكبير بگويد و سپس بگويد:

[1]وسائل الشيعة، كتاب الحج، باب «17» از ابواب "العود الي مني"، حديث 1.
[2]وسائل الشيعة، كتاب الحج، باب «36» از ابواب "مقدمات الطواف و ما يتبعها"، حديث 1.نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :235

««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»

فرمت PDF

شناسنامهفهرست

8 -يك طواف به عنوان طواف وداع با نماز آن بجا آورد و در صورت امكان در هر شوطي حجرالاسود و ركن يماني را استلام نمايد. و سپس نزد مستجار برود و كارهايي را كه در مستحبات طواف گفته شد انجام دهد;[1]و آنچه مي‌خواهد دعا كند. پس از آن حجرالاسود را استلام نمايد، و شكم خود را به خانه خدا بچسباند. يك دست بر حجرالاسود و دست ديگر را به طرف درب خانه كعبه بگذارد، و حمد و ثناي خدا گويد و صلوات بفرستد، پس بگويد:

تا آخر دعا.[2]پس به طرف زمزم رود و از آب زمزم بنوشد; و در حال خارج شدن از مسجدالحرام بگويد:

و درب مسجدالحرام يك سجده طولاني بجا آورده، و از درب حناطين[3]خارج شود.9 -از خدا بخواهد كه به او توفيق بازگشتن به مكه معظمه را
[1]مستحبات طواف در مسأله «441» بيان شده است .
[2]كافي ‌531/4.
[3]"درب حناطين" در مقابل ركن شامي بوده است .نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :236

««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»

فرمت PDF

شناسنامهفهرست

عنايت فرمايد.10 -زماني كه مي‌خواهد از مكه خارج شود مقدار يك درهم خرما بخرد و صدقه دهد تا كفاره خلافهايي باشد كه احيانا در حال احرام يا در حرم از او سر زده است .11 -شهيد اول (ره) در دروس فرموده است : "نهم از مستحبات مكه زيارت جاهاي با شرافت مكه است ; مانند زيارت زادگاه رسول خدا6كه الان به صورت مسجدي است ; و زيارت خانه خديجه (س) كه محل سكونت آن حضرت و پيامبراكرم6بوده تا زمان هجرت پيامبر6، و آن هم به صورت مسجدي است ; و زيارت قبر خديجه (س) در "حجون" در دامنه كوه، و مسجد "ارقم" كه مخفيگاه پيامبر6در صدر اسلام بوده است ; و "غار حرا" كه عبادتگاه آن حضرت بوده و "غار ثور" كه مخفيگاه آن حضرت هنگام هجرت بوده است ."

عمره مفرده

(مسأله 685)از جمله مستحبات مؤكده "عمره مفرده" است كه در همه ايام سال مي‌توان آن را بجا آورد; و در روايات از آن به "حج اصغر" تعبير شده است . و مستحب است در هر ماه يك عمره مفرده بجا آورده شود; بخصوص نسبت به عمره ماه رجب بسيار تأكيد شده است .واجبات عمره مفرده به طور كلي هشت چيز است :اول :نيتدوم :احرامسوم :طواف خانه خداچهارم :نماز طوافپنجم :سعي بين صفا و مروهششم :تراشيدن سر يا تقصير يعني گرفتن مقداري از مو يا ناخنهفتم و هشتم :طواف نساء و نماز آن .

و در معتبر بودن فاصله زماني بين دو عمره و مقدار فاصله، بين فقها اختلاف است ; و مشهور بين فقها فاصله يك ماه است . ولي بجا آوردن زياده بر آن به قصد رجاء و اميدواري مانعي ندارد; مخصوصا اگر ده روز فاصله شده است . و بر فرض فاصله معتبر باشد ظاهرا در صورتي است كه همه را به نيت خودش بجا آورد; پس اگر چند عمره پشت سر هم به نيت چند نفر بجا آورد بنابر اقوي مانعي ندارد.(مسأله 686)ميقات عمره مفرده براي كساني كه در مكه تصميم مي‌گيرند عمره مفرده بجا آورند "ادني الحل" است ; و براي كساني كه از شهرهاي دور به قصد عمره مفرده حركت كرده اند يكي از ميقاتهاي پنجگانه اي است كه در فصل ميقاتها گفته شد. و مقصود از "ادني الحل" نزديكترين منطقه خارج از حرم است به حرم ; پس بايد از مكه به قصد احرام به خارج حرم بروند و در آنجا محرم شوند. و بهتر است به "جعرانه" يا "حديبيه" يا "تنعيم" بروند; و از همه نزديكتر به مسجد الحرام تنعيم است . ضمنا يادآور مي‌شود كه بر حسب موثقه "زراره"[1]حرم خدا چهار فرسخ در چهار فرسخ است كه مجموعا شانزده فرسخ مربع مي‌شود. و هر چند مكه معظمه در ميان حرم واقع شده ولي در وسط حقيقي آن نيست ; بلكه فاصله حدود حرم نسبت به آن تفاوت دارد و از همه نزديكتر طرف تنعيم است . و چون در فصل ششم از باب اول اجمالا مسائل عمره گفته شده است در اينجا به همين مقدار اكتفا مي‌كنيم .[2]
[1]وسائل الشيعة، كتاب الحج، باب «87» از ابواب "تروك الاحرام"، حديث 4.
[2]براي اطلاع بيشتر به مسأله «123» و بعد از آن مراجعه شود.نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :238

««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»

فرمت PDF

شناسنامهفهرست

احكام مصدود و محصور

(مسأله 687)"صد" به معناي منع و "حصر" به معناي حبس[1]است . و اصطلاحا "مصدود" به كسي گفته مي‌شود كه او را به زور و ناحق از عمره يا حج منع كرده باشند; و "محصور" به كسي گفته مي‌شود كه در اثر بيماري سخت از عمره يا حج باز مانده باشد.(مسأله 688)اگر كسي به قصد عمره يا حج احرام ببندد، در صورت امكان واجب است آن را تمام كند; و اگر تمام نكند در احرام باقي مي‌ماند.

1 - احكام مصدود:

(مسأله 689)اگر كسي احرام بست براي عمره تمتع يا عمره مفرده، پس او را به ناحق بازداشت كردند يا از رفتن به مكه معظمه منع كردند و راه ديگري جز آن راه نيست يا اگر هست مخارج آن را ندارد، مي‌تواند در همان جايي كه منع شده يك شتر يا يك گاو يا يك گوسفند به نيت خارج شدن از احرام قرباني كند و بنابر احتياط واجب به همين نيت نيز تقصير نمايد; يعني مقداري از مو يا ناخن خود را بزند. و در اين صورت از احرام خارج مي‌شود و همه محرمات احرام حتي زن بر او حلال مي‌گردد.(مسأله 690)اگر كسي با احرام عمره وارد مكه معظمه شد و پس از ورود او را به ناحق بازداشت كردند يا از بجا آوردن اعمال عمره يا بعضي از آنها منع كردند، پس اگر مي‌تواند براي اعمال نايب بگيرد بنابر احتياط جمع كند بين نايب گرفتن و عمل
[1]"حبس" به معناي باز ماندن از انجام كاري است .نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :239

««صفحه‌اول«صفحه‌قبلیجلد :1صفحه‌بعدی»صفحه‌آخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»

فرمت PDF

شناسنامهفهرست

به وظيفه مصدود; يعني پس از عمل نايب، قرباني و تقصير را نيز انجام دهد و از احرام خارج شود. و اگر نمي تواند نايب بگيرد به قرباني و تقصير از احرام خارج مي‌شود.(مسأله 691)كسي كه از عمره مفرده يا حج منع شده براي خارج شدن از احرام مي‌تواند به جاي تقصير سر خود را بتراشد، بلكه بهتر است ; و اولي و احوط جمع است . ولي كسي كه از عمره تمتع منع شده پس از قرباني براي خارج شدن از احرام بنابر احتياط به تقصير اكتفا كند.(مسأله 692)اگر پس از احرام عمره يا حج براي بدهي كه دارد او را بازداشت كردند يا از انجام اعمال منع كردند، پس اگر مي‌تواند بدهي خود را بدهد بايد بدهد و به عمل خود ادامه دهد و در احرام باقي است ; ولي اگر نمي تواند بدهد، حكم مصدود بر او جاري است .(مسأله 693)اگر پس از احرام عمره يا حج براي وارد شدن در مكه يا انجام اعمال از او پولي را به ناحق مطالبه مي‌كنند بايد آن را بدهد; مگر اينكه براي او حرج و مشقت داشته باشد يا مفسده خيلي مهمي بر آن مترتب باشد كه در اين صورت واجب نيست بدهد و حكم مصدود بر او جاري است .(مسأله 694)اگر پس از احرام راه را بر او بستند ولي راه ديگري هر چند دورتر باز است و مخارج و امكانات آن را نيز دارد، در اين صورت واجب است در احرام بماند و از آن راه برود; هر چند احتمال بدهد كه حج از او فوت مي‌شود. و اگر از آن راه رفت و بر حسب اتفاق حج از او فوت شد بايد با انجام يك عمره مفرده از احرام خارج شود.(مسأله 695)اگر پس از احرام حج از وقوف به عرفات و مشعر يا يكي از آنها - به گونه اي كه سبب فوت حج مي‌شود (و