پس اگر مانع در همان سال برطرف شد و ميتواند دوباره محرم شود و عمره و حج را در همان سال بجا آورد بايد بجا آورد. و اگر مانع برطرف نشد، پس اگر عمره و حج از سالهاي گذشته بر او واجب و ثابت بوده و يا استطاعت او تا سال بعد باقي ماند بايد در سال بعد عمره و حج را بجا آورد. و اگر سال اول استطاعت او بوده و استطاعت او تا سال بعد باقي نماند لازم نيست در سال بعد حج بجا آورد و معلوم ميشود استطاعت نداشته است ; ولي اگر وقت باقي است و ميتواند در همانجا به كسي نيابت دهد كه به جاي او عمره و حج بجا آورد بنابر احيتاط واجب اين كار را انجام دهد. همچنين است حكم كسي كه حج افراد يا حج قران يا عمره مفرده بر او واجب بوده و در حال انجام آن مصدود شد و از احرام خارج گرديد. و اگر در حج مستحب يا عمره مستحب مصدود شد قضاي آن در سال بعد واجب نيست ; هر چند خوب است .
2 - احكام محصور:
(مسأله 702)اگر كسي احرام عمره بسته و در اثر بيماري نمي تواند وارد مكه شود و ميخواهد از احرام خارج شود، بايد با اين قصد يك قرباني دهد; و بنابر احتياط واجب قرباني يا پول آن را به وسيله شخص مورد اعتمادي به مكه بفرستد و با او قرار گذارد كه در روز خاصي، در ساعت معيني به نيابت او آن را ذبح كند، و پس از رسيدن ساعت تعيين شده خودش تقصير كند. و در نتيجه همه محرمات احرام بر او حلال ميشود مگر زن ; و بنابر احتياط در حلال نشدن زن بين عمره تمتع و عمره مفرده فرقي نيست . و بنابر احتياط ذبح كننده قرباني نيز به نيت خارج شدن منوب عنه از احرام آن را ذبح نمايد.
(مسأله 703)اگر احرام عمره بسته و وارد مكه معظمه شده و در اثر بيماري خودش نمي تواند طواف و سعي را بجا آورد، پس در صورت امكان او را به دوش گيرند يا بر تخت روان و مانند آن بخوابانند و طواف و سعي دهند; و اگر به هيچ گونه ممكن نيست او را طواف دهند، به نيابت او طواف و سعي را بجا آورند و پس از آن خودش تقصير كند و از احرام خارج شود. و در عمره مفرده طواف نساء را نيز در حد امكان خودش هر چند به كمك ديگران بجا آورد; و اگر ممكن نيست به نيابت او بجا آورند. و در نتيجه همه محرمات حتي زن بر او حلال ميشود.(مسأله 704)اگر كسي احرام حج بسته ولي در اثر بيماري نمي تواند به عرفات و مشعر برود و ميخواهد از احرام خارج شود، بايد با اين قصد يك قرباني بدهد; و بنابر احتياط واجب قرباني يا پول آن را به وسيله شخص مورد اعتمادي به مني بفرستد تا در روز عيد به نيابت او به قصد خارج شدن از احرام قرباني شود; پس در روز عيد در ساعت تعيين شده تقصير كند. و در اين صورت همه محرمات احرام بر او حلال ميشود مگر زن بنابر مشهور و احتياط.(مسأله 705)آنچه راجع به شخص مصدود از اعمال مني و مكه يا فقط از اعمال مكه يا از اعمال مني در روز عيد يا در ايام تشريق گفته شد، و همچنين آنچه راجع به وظيفه مصدود نسبت به انجام حج و عمره ناتمام خود گفته شد (در مسائل «701 - 696)" در محصور نيز جاري است ; هر چند بين آنها فرقهايي وجود دارد كه مهم آنها دو چيز است :اول :اينكه مصدود قرباني خود را در جاي خود ذبح ميكند، هر چند خارج حرم باشد; ولي محصور در احرام عمره آن را به
مكه معظمه، و محصور در احرام حج به مني ميفرستد و تا زمان ذبح آن صبر ميكند; چنانكه گذشت .دوم :اينكه بر مصدود پس از قرباني و تقصير، همه محرمات حلال ميشود حتي زن ; ولي در محصور در عمره مفرده و حج، زن حلال نمي شود تا در آينده وظيفه خود را به گونه اي كه خواهيم گفت انجام دهد; همچنين است در عمره تمتع بنابر احتياط.(مسأله 706)چنانكه گفته شد پس از قرباني و تقصير، زن بر محصور حلال نمي شود. پس اگر احرام او براي عمره واجب يا حج واجب بوده بايد از زن اجتناب كند تا زماني كه عمره يا حج واجب خود را انجام دهد و طواف و سعي واجب در آن را بجا آورد; هر چند اگر پيش از زمان حج واجب، به عمره مفرده نيز موفق شد زن بر او حلال ميشود. و اگر احرام او براي حج مستحب يا عمره مستحب بوده، هر چند قضاي آنها واجب نيست ولي چنانچه براي قضاي آنها برگشت، زماني زن بر او حلال ميشود كه آنها را با طواف و سعي آنها انجام دهد; و اگر برنگشت بايد براي طواف نساء نايب بگيرد، و بهتر است براي مجموع طواف و سعي و طواف نساء نايب بگيرد; پس بعد از عمل نايب، زن بر او حلال ميشود. و اگر در حج يا عمره واجب به طور كلي از قضاي آنها عاجز شد، براي آنها نايب بگيرد; و اگر نمي تواند براي حج و عمره نايب بگيرد، براي طواف و سعي و طواف نساء نايب بگيرد. و در اين صورت بنابر اقوي زن بر او حلال ميشود.(مسأله 707)اگر معلوم شد نايب شخص محصور قرباني را انجام نداده و محصور به اعتماد او برخي از محرمات احرام را مرتكب شده است، محصور گناه نكرده و كفاره نيز بدهكار نيست ; ولي بنابر احتياط واجب از زماني كه معلوم شد قرباني
انجام نشده از محرمات احرام اجتناب كند و دوباره قرباني يا پول آن را بفرستد تا به نيابت او قرباني شود.(مسأله 708)اگر محصور پس از فرستادن قرباني يا پول آن حالش بهتر شد به گونه اي كه ميتواند به راه خود ادامه دهد واجب است وظيفه خود را تعقيب كند. پس اگر احرام عمره تمتع بسته بايد به مكه رود و عمره و حج تمتع را بجا آورد; و اگر وقت تنگ شده به گونه اي كه ميترسد حج فوت شود نيت خود را به حج افراد برگرداند، پس اگر دو وقوف يا دست كم وقوف به مشعر را درك كرد حج او صحيح است و بايد پس از تمام شدن حج يك عمره مفرده بجا آورد، و از حجة الاسلام كفايت ميكند. و اگر وقوفها را درك نكرد ولي هنوز قرباني كه فرستاده بود ذبح نشده نيت خود را به عمره مفرده برگرداند و آن را تمام كند و بدين وسيله از احرام خارج شود; همچنين است بنابر احتياط واجب و مشهور اگر قرباني او ذبح شده باشد. و در صورتي كه حج از سالهاي پيش واجب بوده يا استطاعت او باقي ماند، در سال بعد عمره و حج تمتع را بجا آورد.(مسأله 709)محصور اگر پيش از رسيدن قرباني به مقصد از روي ضرورت و ناچاري سر خود را تراشيد بايد كفاره دهد; و كفاره آن چنانكه در مسأله «326» گفته شد ذبح گوسفند يا سه روز روزه يا اطعام شش مسكين است، كه به هر كدام بايد دو مد طعام كه حدود يك كيلو و نيم طعام است بدهد. و اين كفاره براي تراشيدن سر است نه براي خارج شدن از احرام .(مسأله 710)چنانكه گفته شد زمان و مكان مقرر براي ذبح قرباني محصور در احرام حج روز عيد در مني است ; و در احرام عمره مكان آن مكه معظمه است ; و بنابر احتياط زمان آن پيش از رفتن حجاج به عرفات تعيين شود.
(مسأله 711)اگر كسي تصادف كرد و با همان حال او را به ميقات بردند و محرم شد احرام او صحيح است . پس اگر ميتواند اعمال را هر چند با كمك ديگران و با نايب گرفتن نسبت به اعمالي كه نيابت بردار است انجام دهد بايد انجام دهد; و اگر احساس كرد نمي تواند در اين صورت به وظيفه محصور عمل كند و از احرام خارج شود. و اگر ميتواند با احرام ذكر شده عمره مفرده بجا آورد بنابر احتياط جمع كند بين وظيفه محصور و عمره مفرده، و در اين صورت زن نيز بر او حلال ميشود.(مسأله 712)اگر پس از احرام در اثر مانعي غير از منع ظالم، يا بيماري مانند شكستن پا، يا گم كردن راه، يا از بين رفتن مخارج راه يا تصادف يا خرابي راه يا مركب سواري و يا گرما يا سرماي سخت نتواند عمره و حج خود را تمام كند بنابر اقوي حكم مصدود و محصور بر او جاري است . پس ميتواند خود را از احرام خارج كند; و بنابر احتياط به وظيفه محصور عمل نمايد.(مسأله 713)مستحب است انسان هنگام احرام عمره يا حج با پروردگار خود شرط كند كه هر جا در اثر مانعي نتواند اعمال را ادامه دهد خداوند او را آزاد و از احرام خارج نمايد. و آيا اين شرط فقط مستحب است و جنبه تشريفات دارد و يا نتيجه عملي نيز بر آن مترتب است - چنانكه جمعي از فقها فرموده اند كه نتيجه شرط، خارج شدن مصدود و محصور است از احرام بدون قرباني - مسأله مورد اختلاف است . و احوط اجراي احكامي است كه براي مصدود و محصور گفته شد; خواه در احرام شرط واقع شده باشد يا نه .
برخي مسائل متفرقه
(مسأله 714)محرم نمي تواند به قصد رفتن به زيارت مدينه منوره يا مقاصد ديگر احرام خود را به هم زند. و اگر لباس احرام را در آورد و بنا گذارد در احرام نباشد از احرام خارج نمي شود; بلكه محرمات احرام بر او حرام است ; و آنچه را موجب كفاره است اگر مرتكب شود علاوه بر اينكه گناه كرده كفاره آن را نيز بايد بدهد.(مسأله 715)سجده نمودن بر سنگهايي كه در مسجدالحرام يا مسجد النبي6يا مساجد ديگر به كار رفته جايز است ; هر چند سنگ سياه يا سنگ مرمر يا ساير سنگهاي معدني باشد.(مسأله 716)شركت در نمازهاي جماعت كه در مسجدالحرام يا مسجد النبي6يا مساجد ديگر مسلمين منعقد ميشود با رعايت احكام و آداب آن مستحب مؤكد است ; پس بجاست حجاج و زوار محترم از شركت در جماعتها تخلف نكنند و به نماز جماعت اهميت دهند. ولي بنابر احتياط واجب حمد و سوره را خودشان بخوانند; هر چند به نحو حديث نفس و خطور در ذهن باشد.(مسأله 717)اگر كسي پس از انجام عمره تمتع و خارج شدن از احرام مريض شد به گونه اي كه قدرت انجام حج ندارد و ميخواهند او را به وطن خود برگردانند، پس اگر ممكن است بنابر احتياط خودش را به قصد طواف نساء طواف دهند; و اگر ممكن نيست به كسي نيابت دهد يك طواف نساء به نيابت او بجا آورد. و چنانچه حج از سالهاي پيش بر او واجب بوده يا استطاعت او تا سال بعد باقي ماند بايد در سال بعد عمره و حج تمتع را بجا آورد و عمره سال پيش كافي نيست .
و اگر سال اول استطاعت او بوده و استطاعت او باقي نماند، حج بر او واجب نيست ; ولي اگر ميتواند در همانجا به كسي نيابت دهد كه در همان سال به نيابت او عمره و حج بجا آورد بنابر احتياط واجب اين كار را انجام دهد.(مسأله 718)اگر زن بعد از اعمال مني در روز عيد حائض شد و همراهان او مهلت نمي دهند تا پاك شود و طواف و سعي خود را بجا آورد و راهي براي ماندن ندارد، واجب است نايب بگيرد تا طواف حج و نماز آن را به جاي او بجا آورد و سپس خودش سعي را انجام دهد و پس از آن نايب طواف نساء و نماز آن را به نيابت او بجا آورد و اعمال مني در ايام تشريق را نيز خودش انجام دهد.(مسأله 719)اگر زن پس از انجام اعمال خود خون ديد و شك كرد آيا در حال طواف حائض شده يا بعد از آن، در اين صورت به شك خود اعتنا نكند و طواف و نماز او صحيح است .(مسأله 720)بنابر احتياط واجب براي زنها نيز پوشيدن دو لباس احرام به عنوان لنگ و رداء لازم است ; هر چند جايز است دوخته باشد و لباسهاي ديگري را هم پوشيده باشند. پس ميتوانند شلوار را به قصد ازار بپوشند و چادر را به قصد رداء بر سر بيندازند.(مسأله 721)روزه گرفتن در ايام تشريق (يازدهم و دوازدهم و سيزدهم ذي حجه) براي كساني كه در مني هستند جايز نيست . و روزه گرفتن در عيد اضحي و عيد فطر بر همه مسلمين حرام است .(مسأله 722)قربانيهايي كه به عنوان كفاره بر محرم واجب ميشود بايد گوشت آنها را به فقراي مسلمين صدقه دهد; و خودش نمي تواند از آن استفاده كند; و به واجب النفقه خودش
نيز ندهد.(مسأله 723)كسي كه به نيت عمره تمتع احرام بسته اگر بر حسب اتفاق حج از او فوت شود، نيت خود را به عمره مفرده برگرداند; و با اتمام آن از احرام خارج ميشود.(مسأله 724)اگر با عين پول يا جنسي كه زكات يا خمس به آن تعلق گرفته جامه احرام بخرد، و يا به خود جامه خمس تعلق گرفته باشد، احرام در آن جايز نيست ; همچنين است بنابر احتياط واجب اگر آن را به پول كلي بخرد ولي هنگام معامله بنا داشته باشد بدهي خود را از پولي كه به آن خمس تعلق گرفته يا از مال حرام ديگري بپردازد. ولي اگر آن را به پول كلي در ذمه خريده باشد و پس از معامله بر حسب اتفاق بدهي خود را از مال حرام يا مالي كه به آن خمس يا زكات تعلق گرفته باشد بدهد، هر چند ذمه او بري نمي شود ولي تصرف و نماز و طواف او در آن مانعي ندارد. و حكم گوسفند قرباني در آنچه گفته شد نظير حكم لباس احرام است .(مسأله 725)بنابر احتياط لقطه حرم، يعني مالي را كه صاحبش در حرم خدا گم كرده است كسي بر ندارد; هر چند كمتر از درهم باشد. و اگر برداشت تا يك سال معرفي كند و پس از معرفي و يأس از پيدا شدن صاحبش آن را صدقه دهد و تملك نكند. و اگر صاحبش پيدا شد و مطالبه كرد قيمت آن را به او بدهد; مگر اينكه صدقه را اجازه كند.