فصل اول - وجوب فوري حجة الاسلام
(مسأله 1)حجة الاسلام بر شخص مكلف مستطيع واجب است ; و در تمام عمر بيش از يك مرتبه واجب نمي شود.(مسأله 2)وجوب حج بر شخص مستطيع فوري است ; يعني واجب است در سال اول استطاعت آن را بجا آورد و تأخير آن جايز نيست . و در صورت تأخير، واجب است در سال بعد انجام دهد; و همچنين در سالهاي بعد.(مسأله 3)اگر رسيدن به حج بعد از حصول استطاعت، توقف بر مقدماتي - مانند تهيه اسباب مسافرت داشته باشد - به دست آوردن آن مقدمات لازم است ; به طوري كه در همان سال به حج برسد. و در صورتي كه شخص، كوتاهي كند و در آن سال به حج نرسد حج بر عهده او ثابت شده و پس از آن بايد در هر شرايطي به حج برود; هر چند استطاعت او از بين رفته باشد.
فصل دوم - شرايط وجوب حجة الاسلام
حج با چند شرط واجب ميشود; و بدون آن شرايط حج واجب نيست :شرط اول و دوم :"بلوغ" و "عقل"; پس حج بر كودك و ديوانه واجب نيست .(مسأله 4)اگر غير بالغ حج بجا آورد حج او صحيح است ; هر چند از ججة الاسلام كفايت نمي كند.
(مسأله 5)اگر بچه مميز براي حج محرم شود و در وقت وقوف به مشعرالحرام بالغ گردد، در صورتي كه مستطيع باشد حج او از حجة الاسلام كفايت ميكند; همچنين است ديوانه اگر پيش از رسيدن به مشعر عاقل شود. و بنابر احتياط واجب، احرام را تجديد كند; هر چند اعاده كردن حج در سال بعد براي اين دو احوط است، بويژه در ديوانه .(مسأله 6)كسي كه گمان ميكرد بالغ نشده و قصد حج استحبابي كرد و پس از حج معلوم شد بالغ بوده، كافي بودن حج او از حجة الاسلام محل اشكال است ; مگر در صورتي كه در وقت نيت، قصد وظيفه فعلي يا مافي الذمه را نموده و آن را از روي اشتباه بر حج استحبابي تطبيق كرده باشد.(مسأله 7)حج براي بچه مميز مستحب ميباشد و حج او صحيح است ; هر چند ولي او اجازه نداده باشد. لكن پس از بالغ شدن اگر استطاعت داشت بايد دوباره به حج برود و حج زمان كودكي كافي نيست .(مسأله 8)مستحب است ولي بچه غير مميز، او را محرم كند و لباس احرام به او بپوشاند و نيت كند كه اين بچه را براي عمره تمتع يا حج تمتع محرم ميكنم . و اگر ميشود "تلبيه" يعني گفتن لبيك[1]را به او تلقين كند; وگرنه خودش به جاي او بگويد. و هزينه سفر و حج بچه، آنچه علاوه بر مخارج متعارف اوست به عهده ولي او ميباشد; مگر اينكه سفر به مصلحت بچه باشد، مثل اينكه حفظ بچه توقف داشته باشد بر اينكه او را با خود به سفر ببرد.(مسأله 9)مقصود از "ولي" در اين مقام ظاهرا ولي شرعي بچه است ; مانند پدر و جد پدري، و هر كس از ناحيه آنان يا
[1]جمله : "لبيك اللهم لبيك، لبيك لا شريك لك لبيك" را "تلبيه" ميگويند.نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :28
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
حاكم شرع با اختيارات تام اجازه داشته باشد.(مسأله 10)پس از آنكه بچه محرم شد يا او را محرم كردند بايد ولي ، او را از محرمات احرام باز دارد; و اگر بچه مميز نيست خود ولي ، او را از محرمات احرام حفظ كند.(مسأله 11)اگر پس از احرام بچه، ولي او را از محرمات احرام باز نداشت و در نتيجه يكي از محرمات را بجا آورد، در صيد، ولي او بايد كفاره آن را از مال خودش بدهد نه از مال بچه ; و در غير صيد وجوب كفاره ثابت نيست، هر چند در صورت عمد احتياط خوب است .(مسأله 12)گوسفند قرباني حج كودك به عهده ولي اوست كه او را به حج آورده است .(مسأله 13)ولي بچه پس از احرام بچه بايد او را وادار كند كه تمام اعمال عمره و حج را بجا آورد. و هر چه را نمي تواند خود ولي به نيابت بچه بجا آورد.(مسأله 14)اگر ولي بچه او را محرم كرد و بچه را وادار كرد اعمال را مطابق دستور انجام دهد، و آنچه را نتوانست به نيابت او انجام داد، بچه از احرام خارج ميشود و پس از بزرگ شدن ميتواند ازدواج كند.(مسأله 15)اگر بچه نابالغ پيش از آنكه در ميقات محرم شود بالغ گردد و از همانجا مستطيع باشد حج بر او واجب است و از حجة الاسلام كفايت ميكند.شرط سوم :"حريت و آزاد بودن" است ; پس بر غلام و كنيز زر خريد كه سابقا وجود داشته حج و عمره واجب نيست ; هر چند مال و توانايي داشته باشند.شرط چهارم :اينكه انسان "مستطيع" باشد، يعني :1 -از نظر مالي هزينه رفت و برگشت و هزينه عائله خود را تا وقت
برگشتن داشته باشد.2 -توانايي بدني براي سفر و انجام اعمال حج را داشته باشد.3 -راه باز باشد; و اگر موانعي در كار هست بتواند آنها را برطرف نمايد.4 -زمان لازم براي رسيدن به مكه و انجام اعمال در ايام حج را داشته باشد.5 -از ناحيه حج زندگي كنوني و آينده او و عائله اش مختل نشود. و از آيه شريفه قرآن و احاديث در تفسير استطاعت همين معنا استفاده ميشود. و در استطاعت بذلي[1]نيز همين ملاك موجود است ; چنانكه روشن خواهد شد.
استطاعت مالي
(مسأله 16)"استطاعت مالي" يعني داشتن توشه راه و وسيله رفت و برگشت و توان اداره عائله خود و لوازم زندگي به گونه اي كه ناچار نباشد لوازم زندگي خود و عائله اش را به مصرف حج برساند و از ناحيه حج زندگي مادي او مختل نشود. و كافي است پول يا سرمايه يا ملكي داشته باشد كه بتواند به وسيله آن مخارج خود و حج و عائله اش را تهيه نمايد.(مسأله 17)معتبر است در استطاعت مالي علاوه بر مخارج رفتن و انجام حج، مخارج برگشتن را نيز داشته باشد; مگر اينكه نخواهد برگردد و بنا داشته باشد در آنجا بماند. همچنين معتبر است مخارج عائله خود را نيز داشته باشد; مگر اينكه كسي يا ارگاني آنان را بدون منت به خوبي اداره كند و رفتن به حج در زندگي آنان خللي ايجاد نكند.
[1]معناي استطاعت بذلي در مسأله «44» ذكر شده است .نام کتاب :احكام و مناسك حجنویسنده :منتظري، حسينعليجلد :1صفحه :30
««صفحهاول«صفحهقبلیجلد :1صفحهبعدی»صفحهآخر»»««اول«قبلیجلد :1بعدی»آخر»»
فرمت PDF
شناسنامهفهرست
ولي در استطاعت معتبر نيست كه پول سوغاتها و تشريفات اضافي را نيز داشته باشد.(مسأله 18)معتبر است در استطاعت مالي علاوه بر مخارج رفت و برگشت و مصارف حج و عائله، ضروريات زندگي از قبيل لباس و فرش و محل سكونت - هر چند وقفي يا اجاره اي كه مناسب با نياز و شأن او باشد - و ساير لوازم زندگي را داشته باشد و يا پول يا ملكي داشته باشد كه بتواند آنها را در وقت نياز تهيه نمايد.(مسأله 19)اگر كسي مخارج حج را نداشته باشد و ضروريات زندگي خود و عائله يا پول آنها را در حج خرج كند، مستطيع نيست و حج او از حجة الاسلام كفايت نمي كند.(مسأله 20)كسي كه فعلا به ازدواج نياز شديد دارد و به اندازه مخارج متعارف آن پول تهيه كرده است، واجب نيست پول را به مصرف حج برساند; و از ناحيه اين پول مستطيع نيست .(مسأله 21)كسي كه پول نقد يا مال موجود به مقدار استطاعت ندارد ولي از ديگري به همين مقدار طلب دارد و باقي شرايط استطاعت را نيز داراست، پس اگر طلب او مدت ندارد يا وقت آن رسيده و ميتواند - هر چند با شكايت و بدون مشقت - آن را بگيرد، واجب است مطالبه كند و آن را بگيرد و به حج برود; ولي اگر بدهكار نمي تواند آن را بدهد مطالبه جايز نيست و استطاعت حاصل نمي شود. و اگر وقت طلب او نرسيده ولي بدهكار ميخواهد بدون منت بدهد بايد آن رابگيرد و مستطيع ميباشد. بلكه اگر بدهكار به فكر دادن آن نيست ولي طلبكار ميداند به مجرد اظهار به او ميپردازد و هيچ گونه اهانت و منت هم در اظهار و گرفتن آن نيست، در اين صورت نيز بنابر احتياط واجب به او
اظهار كند; و با پرداختن او بدون شك استطاعت حاصل ميشود.(مسأله 22)بر شخص غير مستطيع واجب نيست پول قرض كند و به حج رود; ولي اگر قرض گرفت و زائد بر ضروريات زندگي اوست و ميداند اگر آن را صرف حج كند ميتواند در وقت پرداخت بدون زحمت آن را بپردازد، در اين صورت واجب است آن را صرف حج نمايد و از حجة الاسلام كفايت ميكند. و اگر قرض كردن بدون اهانت و منت براي او آسان باشد و درمقابل آن مالي دارد كه ميداند بعد از حج تبديل آن به پول به سهولت انجام ميشود، و يا طلبي دارد كه ميداند بعد از حج وصول ميشود و بالاخره از ناحيه قرض به مشقت نمي افتد، در اين صورت بنابر احتياط واجب قرض كند و به حج برود و از حجة الاسلام كفايت ميكند; هر چند در همه موارد قرض بخصوص در صورت اول، اعاده حج احوط است .(مسأله 23)كسي كه مخارج حج را دارد و داراي بدهي نيز ميباشد، چنانچه بدهي او مدت دار باشد و مطمئن است در وقت پرداخت بدهي توان پرداخت آن را دارد واجب است به حج برود. همچنين است در صورتي كه طلبكار راضي به تأخير بدهي ميباشد و بدهكار مطمئن است هنگام مطالبه ميتواند بدهي را پرداخت نمايد و منتي نيز در بين نيست .(مسأله 24)كسي كه خمس يا زكات بدهكار است و مقداري پول يا ملك يا كالا هم دارد كه اگر زكات و خمس خود را با آن بدهد باقيمانده براي مخارج زندگي و مصارف حج كافي نيست، بايد خمس و زكات خود را بدهد و حج بر او واجب نمي باشد; چه خمس وزكات در عين مالش باشد، چه در ذمه او.(مسأله 25)شخص مستطيع اگر پول ندارد لكن ملك دارد،
بايد بفروشد و به حج برود; هر چند در اثر كمي مشتري به كمتر از قيمت متعارف بفروشد; مگر اينكه فروش به اين نحو موجب حرج و مشقت شود و يا اجحاف در آن به اندازه اي باشد كه از نظر عرف تضييع مال محسوب شود.(مسأله 26)كساني كه لوازم مازاد بر نياز زندگي - مانند: فرش، لباس، جواهرات و اشياء قيمتي و عتيقه - دارند، به گونه اي كه قيمت آنها به اندازه هزينه حج است و ساير شرايط را نيز دارا ميباشند، واجب است وسائل مازاد را فروخته و به حج بروند. و از اين قبيل است زر و زيور زني كه در اثر پيرشدن يا شرايط زمان، نياز او از آنهابرطرف شده باشد، و نيز كتابهاي زيادي كه همه آنها مورد نياز نيست واگر مقدار زائد را بفروشند به اندازه مخارج حج است . بلكه اگر نياز او از غير كتابهاي شخصي خود - مانند كتابخانه ها و كتابهاي وقفي - به خوبي وبدون مشقت تأمين ميشود بايد كتابهاي خود را بفروشد و به حج برود.(مسأله 27)اگر كرايه ماشين يا هواپيما زياد باشد يا از اندازه متعارف زيادتر باشد و همچنين اگر قيمت اجناس مورد نياز در سال استطاعت زياد باشد يا زيادتر از متعارف باشد بايد به حج برود و جايز نيست از سال استطاعت تأخير بيندازد; مگر اينكه به قدري زياد باشد كه موجب سختي و مشقت در زندگي او شود.(مسأله 28)كسي كه در راه حج براي خدمت، رانندگي، خبرنگاري، حسابداري، يا به عنوان روحاني كاروان، ناظر، پزشك، پرستار يا عناوين ديگر انتخاب ميشود و مخارج او را در حج تأمين ميكنند و ميتواند با انجام خدمت، حج كامل به جا آورد و به اندازه احرام و قرباني پول دارد و زندگي عائله اش در وقت حج را نيز تأمين كرده است، پس از پذيرفتن اين قبيل خدمات مستطيع ميشود و حج بر او واجب ميگردد; و در اين قبيل
افراد، داشتن مال براي آينده زندگي شرط استطاعت نيست .(مسأله 29)كسي كه براي نيابت از ديگري اجير ميشود و اجرت آن به قدري است كه او را مستطيع ميكند، در صورتي كه اين اجاره براي سال اول باشد بايد حج نيابي را مقدم بدارد و چنانچه استطاعت او تا سال بعد باقي بماند براي خودش در سال بعد حج به جا آورد. و اگر نايب شدن او براي سالهاي آينده باشد، يا اينكه در تعيين سال او را مخير نمايند بايد در سال اول براي خودش حج بجا آورد; مگر اينكه مطمئن باشد با حج خودش امكان حج نيابي را از دست ميدهد.(مسأله 30)اگر كسي منزل گران قيمتي دارد كه اگر آن را بفروشد و منزل ارزانتري بخرد با تفاوت قيمت آن ميتواند به حج برود و ساير شرايط استطاعت را نيز داراست، پس اگر فروش و تبديل آن براي او آسان و خلاف شأن او نيست بايد آن را تبديل كند و به حج برود. و اگر تبديل آن مشقت دارد يا خلاف شأن او ميباشد لازم نيست بفروشد و مستطيع نيست .(مسأله 31)اگر كسي زمين يا چيز ديگري را بفروشد كه منزل مسكوني مورد نياز خود را تهيه كند با اين پول مستطيع نمي شود، هر چند براي مخارج حج كافي باشد; مگر اينكه با منزل وقفي يا اجاره اي بتواند خوب و بدون مشقت زندگي نمايد.(مسأله 32)هرگاه كسي سرمايه يا ملك يا ابزار كار دارد كه اگر مقداري از آن را بفروشد يا آن را تبديل كند ميتواند به حج برود وبا باقيمانده آنها بدون مشقت زندگي كند وساير شرايط استطاعت را نيز داراست، حج بر او واجب ميشود.(مسأله 33)زني كه مهرش براي مخارج حج كافي است و آن را از شوهر خود طلبكار است و مال ديگري ندارد، اگر شوهر او توان پرداخت آن را ندارد، زن حق مطالبه ندارد و مستطيع نيست .