فهرست مطالب
عنوانصفحه
مقدّمه 11
بخش اوّل: مبانى اخلاق 13
فصل اوّل: كليات 15
الف. شناسايى علم اخلاق 15
1. مفهوم لغوى واژه اخلاق 15
2. تعريف علم اخلاق 16
3. فلسفه اخلاق 17
4. تربيت اخلاقى 17
ب. علم اخلاق و علوم ديگر 18
1. علم اخلاق و فقه 18
2. علم اخلاق و حقوق 18
3. علم اخلاق و عرفان عملى 19
4. علم اخلاق و علوم تربيتى 19
ج. شيوههاى اخلاقى و شيوه مورد قبول 20
1. اخلاق فيلسوفانه 20
2. اخلاق عارفانه 21
3. اخلاق نقلى 22
د. تقسيم مباحث اخلاق اسلامى 24
فصل دوم: جاودانگى اخلاق 25
مقدمه 25
الف. پيامدهاى نسبيّتگرايى اخلاقى 28
ب. مطلقگرايى در اخلاق و دلايل آن 29
ج. پرسشها و پاسخها 31
فصل سوم: عمل اخلاقى 35
الف. عناصر ارزشمندى عمل اخلاقى 36
1. عناصر فاعلى 36
يك. آزادى و اختيار فاعل 36
دو. انگيزه و نيّت فاعل 39
2. عنصر فعلى و عينى 45
ب. شرايط مسئوليت اخلاقى 46
1. بلوغ 47
2. عقل 47
3. علم يا امكان تحصيل آن 47
4. قدرت 49
5. عدم اضطرار 51
6. عدم اكراه 51
7. قصد و تعمّد 52
ج. شناسايى عمل اخلاقى 52
1. عقل 52
2. فطرت (دل) 53
3. وحى 54
د. تزاحم ارزشها و معيار ترجيح 55
بخش دوم: مفاهيم عام اخلاقى 57
مقدمه 59
مفاهيم عام اخلاقى 63
فصل اول: صفت نفسانى هدايتگر 65
ايمان 65
1. ارزش ايمان 66
2. ماهيت ايمان 66
3. اصناف و درجات ايمان 67
4. متعلّقات ايمان 68
5. شرط ايمان 72
6. اسباب ايمان 72
7. آثار و فوايد ايمان 73
8. آفات و موانع ايمان 76
فصل دوم: صفات نفسانى عملكننده «1» 79
الف. جهتگيرى نفس نسبت به خداوند 80
1. محبت خداوند 80
يك. محبت بندگان به خداوند 81
دو. محبت خداوند به بندگان 88
2. توكّل 89
3. شكر 92
ب. جهتگيرى نفس نسبت به عاقبت خويش 94
1. بيم 95
2. اميد 97
ج. جهتگيرى نفس نسبت به خويشتن 100
1. انكسار نفس 100
يك. خودپسندى (عُجب) 101
دو. غرور 104
2. تواضع 106
فصل سوم: صفات نفسانى عملكننده «2» 109
د. جهتگيرى نفس نسبت به آينده 110
1. موضع مطلوب نفس نسبت به فردا 110
2. موانع و آفات 112
ه. جهتگيرى نفس نسبت به مواهب دنيوى 113
زهد 114
يك. مفهوم و ماهيت زهد 114
دو. ارزش زهد 114
سه. درجات زهد 115
چهار. آثار زهد 117
پنج. موانع زهدورزى 119
و. جهتگيرى نفسانى نسبت به ديگران 123
1. محبت براى خداوند 123
يك. حقيقت و انواع دگردوستى 123
دو. فضيلت محبت براى خدا 125
سه. آثار محبت براى خداوند 126
چهار. موانع دوستى براى خداوند 128
2. دشمنى براى خداوند 133
فصل چهارم: صفات نفسانى عملكننده «3» 135
ز. جهتگيرى بازدارنده نفس 135
1. قوت نفس 135
يك. آثار قوت نفس 135
دو. آفات قوت نفس 142
2. حلم و كظم غيظ 143
3. حيا 146
4. عفت 151
5. صبر 154
بخش سوم: تربيت اخلاقى از ديدگاه اسلام 159
فصل اول: روشهاى تربيت اخلاقى در اسلام «1» 161
روشها 162
1. ايجاد محيط تربيتى مساعد 162
2. تأمين صحيح نيازها 167
3. روش تكريم شخصيت 172
4. دعوت به ارزشهاى اخلاقى 185
فصل دوم: روشهاى تربيت اخلاقى در اسلام «2» 193
5. پرورش نيروى عقلانى 193
6. روش عبرتآموزى 199
7. مداومت بر عمل 203
8. روش تشويق و تنبيه 214
فصل سوم: روشهاى تربيت اخلاقى در اسلام «3» 223
9. نظارت بر خود 223
10. پرورش ايمان 234
منابع 251
مقدّمه
بدون ترديد بازسازى و تعالى شخصيت معنوى آدمى، هدف اصلى همه رسولان الهى بوده است. در قاموس مصلحان آسمانى براى علومى كه بدون واسطه در خدمت اين آرمان مقدس نباشند، كاركردى ابزارى تصوير شده است. هر پژوهشگر حقيقتجو با اندك كنكاشى در منابع اوليه اسلام، معنويتسالارى و اخلاق محورى را در تار و پود تعاليم آن آشكارا نظاره خواهد كرد.
دانشوران مسلمان و پاسداران حريم ديانت، در راه تبيين علمى آموزههاى اخلاقى اسلام، تلاشهاى طاقتفرسايى را متحمل شدند. آنچه در اين دفتر خواهد آمد، جرقههايى برگرفته از حاصل زحمات آنان است، ولى گذر زمان، تحولات پديدآمده در ادبيات عمومى و چگونگى نگارش متون علمى و سرانجام عمومىشدن آموزش اخلاق، همگى بر ضرورت تدوين متنى متناسب با شرايط جديد، دلالت دارد.
در طرح جديد اخلاق اسلامى كه در سرفصلهاى مصوّب اين درس منعكس گرديده، مجموعه موضوعات و مسائل اخلاقى در سه بخش جاى داده شده است. اينجانبان، علىرغم اذعان به بضاعت اندك خويش، به امر مسئولان گرانقدر مديريت تحقيق و تأليف متون درسى معاونت، نگارش اين متن را به عهده گرفتيم. آگاهى از برخى نكات كه در نگارش آن مورد نظر بوده است، مىتواند در مطالعه و ارزيابى اين نوشتار براى مخاطبان ارجمند مفيد افتد.
1. در بخش اول از ميان مباحث مختلفى كه در فلسفه اخلاق مطرح است تنها دو محور مهم گزينش و مورد بحث قرار گرفته است و هرگز، جامعيت مباحث مورد نظر نبوده است.
2. در همين بخش و در دو محور مذكور نيز بهدليل محدوديتهاى زمانى و محتوايى موجود، از پرداختن به ديدگاههاى مختلف و بحث آزاد تطبيقى خوددارى شده و سعى شده مبانى اخلاق اسلامى تبيين گردد.
3. مستند بودن مطالب به منابع اوليه و معتبر اسلامى به ويژه آيات و روايات، همواره مورد نظر بوده و تلاش شده است تا از نقل مطالب از منابع واسطهاى خوددارى گردد.
4. كلاننگرى و نگاه فرابخشى به مسائل اخلاقى مورد توجه نگارندگان بوده است تا به اين وسيله بتوان درك و ارزيابى معتدلترى از اين مسائل داشت و از آفاتى كه از جزئىنگرى و مجردنگرى به مسائل اخلاقى حاصل مىشود، در حد مقدور جلوگيرى كرد.
5. ملاحظه سطح عمومى مخاطبان و محدوديتهايى كه از اين امر ناشى مىشود، مانع از طرح برخى ديدگاهها شده است.
6. تلاش شده است كه مباحث بهصورت سازمانيافته، و با ايجاد نوعى ترتيب منطقى ارائه گردد، و طبعاً از اين جهت نيز خالى از نقص نيست.
7. تربيت و سلوك اخلاقى، نيازمند آگاهى از روشهاى تربيت جهت نيل بهسرمنزل مقصود و غايت قصواى اخلاق و فضيلت است. بخش سوم كتاب در حقيقت گامى در تحقق همين منظور است.
8. در بخش سوم با استفاده از دستاوردهاى علوم روانشناسى و تربيتى و در چارچوب تعاليم اسلامى، سعى بر اين بوده كه روشها و شيوههاى تربيت اخلاقى بهطور دقيق و جزئى با رعايت اختصار ترسيم و تبيين گردد.
لازم است بر اين واقعيت تأكيد شود كه شكلگيرى اين دفتر در سايه مديريت پژوهشى خردمندانه، توأم با سعهصدر و متواضعانه برادر ارجمند جناب حجتالاسلام و المسلمين عليرضا امينى معاونت محترم مركز برنامهريزى و تدوين متون درسى نهاد، كه زمينه چنين كارهايى را فراهم كردند، و زحمات مستمرّ برادران گرانقدر جناب آقاى جواد رفيعى كه همهگونه مساعدت را روا داشتند، جناب آقاى درودى كه پيگيرى مستمر نمودهاند و جناب آقاى فاخرى كه با كمال حوصله و دقت بر روند كار نظارت داشتند، ويراستار محترم، همه اساتيدى كه با نظرات اصلاحى خود بر ما منت نهادهاند، و همه دستاندركاران تايپ، تصحيح، مقابله، صفحهپردازى و ... ميسّر گرديده است. وظيفه خود مىدانيم متواضعانه مراتب قدردانى خود را از آنان ابراز داريم.
بديهى است كه در اين مكتوب كاستىها و نارسايىهايى وجود دارد، بهويژه كه عواملى مانند بضاعت اندك نگارندگان، گستردگى مباحث، تازگى در برخى محورهاى ساختارى و گستره عام مخاطبان، ضريب وجود اين كاستىها را مضاعف كرده است. بنابراين، از همه صاحبنظران ارجمند، اساتيد گرانقدر و دانشجويان محترم كه با انعكاس نقد و نظرهاى خود بر مؤلفان منّت خواهند نهاد، پيشاپيش با كمال خرسندى قدردانى نموده و خداوند مهربان را بر آغاز و انجام اين كار سپاسگزاريم.
احمد ديلمى- مسعود آذربايجانى
قم- تابستان 1380
بخش اوّل: مبانى اخلاق
فصل اوّل: كليات
فصل دوم: جاودانگى اخلاق
فصل سوم: عمل اخلاقى
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة