غيبى و مانند آن) طورى آنان رادگرگون، و مشتاق فضايل انسانى، كمال معنوى و قرب الهى كرده كه به آسانى فرمانبردار فرمانهاى الهى و بزرگان دين مىشوند. ريشه اين فضايل در روح انسان به امانت نهاده شده و در اخلاق و رفتار او تجلّى مىيابد.
على عليهالسلام مىفرمايد:
«أَلْايمانُ مَعْرِفَةٌ بِالْقَلْبِ وَإِقْرارٌ بِاللِّسانِ وعَمَلٌ بِاْلْأَرْكانِ»[1]
ايمان شناختى است با قلب، اقرارى است با زبان و عملى است با اندام.
همچنين مىفرمايد:
«اصْلُ الْايمانِ، حُسْنُ التَّسْليمِ لِامْرِاللَّهِ»[2]
ريشه ايمان، خوب تسليم شدن در برابر فرمان خداست.
آثار ايمان
ايمان، سبب پيدايش صفات اخلاقى و پايدارى آن در فرد و اجتماع مىشود و آثار بسيار مهمّى در سعادت انسان دارد. اينك بعضى از آن آثار را بيان مىكنيم:
الف- احساس عشق و دلگرمى:
كسى كه ايمان به خدا دارد و مىداند تمام كارهايش زير نظر است و هيچ عملى از او نابود نمىشود و خدا با قيمت بهشت و رضوان، خريدار تلاش اوست و حتى گاهى بدون تلاش و تنها به خاطر حُسن نيّت انسان، اجر و پاداش مرحمت مىكند؛ چنين شخصى، در راه كسب فضايل و رسيدن به سعادت و رضاى خدا، با عشق و دلگرمى، زندگى مىكند و از اين همه تلاش و كوشش، احساس لذّت مىكند.[3]
[1]- نهج البلاغه، فيض، حكمت 218، ص 1186
[2]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 2، ص 416، دانشگاه تهران
[3]- مجموعه درسهايى از قرآن، محسن قرائتى، ص 22، مؤسسه در راه حق، با اندك تغيير
ب- آرامش روح و جسم:
ايمان مايه آرام ش روح و جسم بوده، نگرانى را از انسان دور مىكند.
نگرانى گاهى بر اثر گناهان و لغزشهاى گذشته است كه ايمان به غيب و يادخداى آمرزنده و رحيم، آن را به آرامش تبديل مىكند؛ زيرا او گناهان را بخشيده و توبه را مىپذيرد.
گاهى ريشه دلهره، احساس تنهايى است كه ايمان به خداى حاضر و ناظر، اين دلهره را به آرامش تبديل مىكند؛ زيرا، او همدم انسان بوده، حرفش را شنيده، كارش را مىبيند و نسبت به او مهربان است. گاهى اضطراب و نگرانى به خاطر احساس پوچى و بى هدفى است كه ايمان به خداى حكيمى كه در اين عالم، هر چيزى را طبق حكمت و براى هدفى آفريده، اين اضطراب را نيز بر طرف مىكند. گاهى ناراحتى به خاطر آن است كه انسان در راضى كردن همه افراد موفق نشده و ناراحت است كه چرا فلان شخص، يا فلان گروه را از خود رنجانده است، ولى ايمان به اينكه فقط بايد خدا را راضى كرد و عزت و ذلّت به دست اوست، اين نگرانى را نيز از بين مىبرد.[1]
قرآن كريم اين حقيقت را چنين بيان كرده است:
«أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»[2]
آگاه باشيد با ياد خدا دلها آرام مىشود.
ج- دورى از رذايل اخلاقى:
كسى كه خود را د رمحضر خدا مىداند، از انحرافات اخلاقى، دورى كرده و دل خود را آماج زشتيها قرار نمىدهد.
على عليهالسلام مىفرمايد:
«الْمُؤْمِنُ مَنْ طَهَّرَ قَلْبَهُ مِنَ الدَّنِيَّةِ»[3]
مؤمن كسى است كه دلش را از پستى پاك كرده است.
[1]- مجموعه درسهايى از قرآن، ص 22- 23، با اندك تغيير
[2]- رعد، آيه 28
[3]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 2، ص 90
د- صبر و پايدارى:
چهارمين اثر ايمان، صبر در برابر گرفتاريها، اطاعت و بندگى و گناه مىباشد. شخص مؤمن در اثر ايمان به خدا و امدادهاى غيبى همچون دژى استوار در برابر ناملايمات زندگى صبر كرده، ايمان خود را حفظ مىكند.
اميرمؤمنان على (ع) فرمود:
«الصَّبْرُ ثَمَرَةُ الْايمانِ»[1]
صبر، ميوه ايمان است.
براى مثال، در يكى از جنگهاى صدر اسلام، دوازده نفر از سربازان اسلام، اسير روميها شدند و آنان را به مركز كشور، نزد امپراتور بردند. امپراتور درباره شكل و اخلاق آنان فكر مىكرد كه چگونه با نيروى اندك همه جا پيروز مىشوند؟ به آنان گفت: اگر سربازان مرا طورى تربيت كنيد كه مثل شما شوند، من در عوض، حقوق بسيارى به شما خواهم داد.
گفتند: دين ما به ما اجازه نمىدهد كه به شما كمك كنيم و اين آيه را خواندند:
«قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ»[2]
گفت پروردگارا! به وسيله نعمتهايى كه به من عطا كردى، هرگز پشتيبان گناهكاران نخواهم بود.
امپراتور دستور داد، آنها را به كليسا ببرند و دختران زيبا را به آنها نشان بدهند، (به نمايش بگذارند) اگر به آنان علاقه مند شدند، وعده وصل بدهند، به شرطى كه پيشنهاد امپراتور را بپذيرند.
آنها را به كليسا بردند، چون چشمشان به دختران زيبا افتاد، چشمها را به زير افكنده، گفتند: اينجا شهوتخانه است، نه پرستشگاه.
به امپراتور خبر دادند كه آنها به دخترها، ميلى پيدا نكرده، از آنان رو گرداندند. گفت:
به آنها بگوييد: اگر پيشنهاد مرا نپذيريد، شما را مىكشم. همه باخوشحالى گفتند: آرزوى ما
[1]- شرح غررالحكم، ج 1، ص 178
[2]- قصص، آيه 17
كشته شدن در راه خداست؛ زيرا پيغمبر ما فرموده اگر در بستر بميريد، ممكن است به بهشت برويد و ممكن است نرويد، ولى اگر در راه خدا كشته شويد، بدون شك اهل بهشت خواهيد بود.[1]
ايمان، اين گونه صبر و مقاومت سربازان اسلام را در برابر ترفندهاى دشمن، شكوفا ساخت و عزّت اسلام و پيروان واقعىاش را به نمايش گذاشت.
ه- تحكيم برادرى و روابط اجتماعى:
ايمان روح برادرى را در جامعه ايجاد كرده، پايدارى مىبخشد. مؤمنان بر اثر ايمان، با اخلاق پسنديده، مهربانى و نرمخويى با همنوعان خود انس مىگيرند، در برابر آنان متواضعند، وظايف خود را در برابر آنها انجام داده، حقوق همديگر را محترم مىشمارند.
قرآن كريم مىفرمايد:
«إِنَّماالْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»[2]
به درستى كه، مؤمنان با هم برادرند.
شهيد مطهرى در اين باره مىنويسد:
«آن چيزى كه بيش از هر چيز حق را محترم، عدالت را مقدّس، دلها را به يكديگر مهربان و اعتماد متقابل را ميان افراد بر قرار مىسازد، تقوا و عفاف را تا عمق وجدان آدمى نفوذ مىدهد، به ارزشهاى اخلاقى اعتبار مىبخشد، شجاعت مقابله با ستم ايجاد مىكند و همه افراد را مانند اعضاى يك پيكر به هم پيوند مىدهد و متحد مىكند، ايمان مذهبى است.»[3]
[1]- قلب سليم، سيدعبدالحسين دستغيب، ص 152- 153، اسلاميه، با اندك تغيير
[2]- حجرات، آيه 10
[3]- مقدمهاى بر جهان بينى اسلامى، ج 1، ص 55- 56، صدرا
رابطه اخلاق و ايمان
ترديدى نيست كه دنياى امروز، بر اثر بى پناهى و بى ايمانى مىسوزد. اگر نسل جوان در برابر فرهنگ پست دنياى استكبار، ايمان واعتقاد به خدا داشته و خود را بنده او بداند، اعتمادش به او باشد و خود را از افسار گسيختگى و بى بند و بارى، نجات داده و به وظايف بندگى خود عمل كند، استعدادها و نيروهاى باطنى او، شكوفا مىشود. بخشش الهى و زينت انسانى كه همانا داشتن اخلاق پسنديده و سجاياى اخلاقى است، شامل حالش مىگردد، بطورى كه پناهگاه مطمئن پيدا كرده و در بن بستهاى زندگى، تن به خودكشى، اعتياد، فحشا و مانند آن نمىدهد.
دشمنان اسلام، همواره ايمان ملّتها، بويژه نسل جوان را، نشانه گرفته و مىخواهند آن نور الهى را خاموش كنند. بديهى است كه وقتى چراغ ايمان، در دلها خاموش شد، اصول انسانى و ارزشهاى والاى اخلاقى، زود ضربه پذير گشته و از هم مىپاشد؛ زيرا اخلاق و ايمان، رابطه متقابل با همديگر دارند. ايمان مانند درختى است كه اخلاق پسنديده و خصلتهاى پاك انسانى نظير سخاوت، شجاعت، عدالت، عفت، صبر و شكيبايى و ... شاخ و برگهاى آن هستند. وقتى اصل درخت از ريشه خشكيد، شاخههايش نيز خشكيده، بى ثمر مىگردد و برگهايش نيز به زمين ريخته، لگدمال مىشود.
از آنچه بيان شد، معلوم مىشود كه ايمان، پشتوانه اخلاق پسنديده است و بدون آن ارزشهاى اخلاقى فرو مىپاشد. اخلاق به وسيله ايمان ضمانت شده و ايمان نيز به وسيله اخلاق حفظ مىگردد. ايمان در اخلاق و رفتار انسان تجلّى كرده و اخلاق نيز ايمان را تقويت كرده، رشد مىدهد و به كمال مىرساند. با وجود ايمان، دلها ازتاخت و تاز خواستههاى حيوانى وانحرافات اخلاقى ايمن مانده، حفظ مىشود.
اينك براى تكميل بحث (ارتباط اخلاق و ايمان) به چند حديث از اميرمؤمنان على
عليهالسلام اشاره مىكنيم:
«الْايمانُ شَجَرَةٌ، اصْلُهاالْيَقينُ، وَفَرْعُهَاالتُّقى وَنُورُهَا الْحَياءُ وَثَمَرُهَا السَّخاءُ»[1]
ايمان درختى است كه ريشهاش يقين، شاخهاش تقوا، شكوفهاش حيا و ميوهاش سخاوت است.
«رَأْسُ الْايمانِ حُسْنُ الْخُلْقِ وَالتَّحَلّى بِالصِّدْقِ»[2]
خوش اخلاقى و به راستى آراسته بودن، سرِ ايمان است.
«اكْمَلُكُمْ ايماناً احْسَنُكُمْ اخْلاقاً»[3]
كاملترين شما از نظر ايمان، نيكوترين شما از حيث اخلاق است.
[1]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 2، ص 47
[2]- همان مدرك، ج 4، ص 53
[3]- بحارالانوار، ج 71، ص 387، اسلاميه
^ خلاصه درس
ايمان، يعنى گرويدن و تسليم همراه با اطمينان خاطر و مجموعهاى هماهنگ از باورهاى گوناگون است كه در كلمه «ايمان به غيب» خلاصه شده و رفتار و كردار نيك را به همراه دارد.
برخى از آثار ايمان عبارت است از: احساس عشق و دلگرمى، آرامش روح و جسم، دورى از رذايل اخلاقى، صبر و پايدارى و تحكيم اخلاق و روابط اجتماعى.
ايمان كه اساسىترين گام در راه اخلاق و معيار تمام ارزشهاى انسانى است، پشتوانه اخلاق پسنديده است و بدون وجود آن، اصول اخلاقى فرو مىپاشد. اخلاق توسط ايمان، ضمانت شده و ايمان نيز به وسيله اخلاق، حفظ مىگردد. ايمان، در اخلاق ورفتار انسان تجلّى كرده و اخلاق نيز ايمان را تقويت كرده، رشد مىدهد و به كمال مىرساند.
با اين بيان روشن مىشود كه ايمان و اخلاق با يكديگر، رابطه متقابل دارند.
^ پرسش
1- ايمان يعنى چه؟ و اصطلاح قرآن را درباره آن توضيح دهيد.
2- آثار ايمان را نام ببريد.
3- ايمان چگونه مايه آرامش روح و جسم است؟ توضيح دهيد.
4- رابطه اخلاق وايمان را توضيح دهيد.
5- يك حديث درباره ارتباط اخلاق و ايمان بنويسيد.