پيشگفتار
^ انقلاب اسلامى ايران، بزرگترين و عميقترين انقلاب ارزشى و فكرى بود كه در عصر حاضر رخ داد.
^ بنيانگذار اين نهضت مقدس اسلامى، حضرت امام خمينى رضوان الله عليه با پيروى از حضرت سيد الشهداء عليه السلام و با كوتاه كردن دستهاى ستم و سلطه قدرتهاى استكبارى و نوكران آنان از كشور امام زمان (عج) به احياى سيره جدّ خود رسول الله- صلى الله عليه و آله- و اصلاح امور امت و تحكيم پايههاى حكومت اسلامى پرداخت و با دستهاى پرتوان خود، نهالها و نهادهاى پر ثمر را يكى پس از ديگرى در سرزمين حاصلخيز جامعه اسلامى ايران بنا نهاد.
^ سپاه پاسداران انقلاب اسلامى از خجسته نهالهايى است كه همزمان با شكلگيرى نظام مقدس اسلامى به دستور آن پير عارف و دورانديش تأسيس شد و رسالت عظيم پاسدارى از انقلاب اسلامى و ارزشهاى الهى آن و دفاع از حريم ولايت فقهى را به
عهده گرفت.
^ تحقق اين مأموريت مهم و خطير، در گرو برخوردارى اين نهاد مقدس از «بينش اسلامى» و «آگاهى سياسى» است كه «آموزش» يكى از راههاى تأمينكننده آن است.
^ از اينرو، ارتقاه بينش اعتقادى- سياسى سپاه و «تداوم آموزش» براى اين نيروى نظامى مكتبى، امرى ضرورى و نيازى اجتنابناپذير است.
^ ولى امر مسلمانان جهان، حضرت آيه الله خامنهاى بر اين امر مهم تأكيد كرده چنين مىفرمايد:
«سپاه پاسدران انقلاب اسلامى يك نيروى انقلابى است كه بر پايه دين و تقوى و درك و عمل انقلابى به وجود آمده و وظيفه اساسى نماينده اين جانب در آن عبارت از: نظارت مستمر بر حفظ و استحكام اين پايه اساسى و برخورد با تخلفات و پيشگيرى از آنهاست.»[1]
^ آموزشهاى عقيدتى- سياسى گرچه از ابتداى تأسيس سپاه به شكلهاى مختلف وجود داشته است، ليكن اهميت مسأله و نقش زيربنايى آن و دستيابى سپاه به اهداف تعيين شده، مسؤولين را بر آن داشت تا اين مهمّ را در چارچوب «نظام آموزشى» جامع و فراگير كه دربر گيرنده سطوح مختلف علمى و تخصصهاى گوناگون باشد- تحقق بخشند.
در پى اين حركت، آموزشهاى عقيدتى- سياسى در قالب «نظام آموزشى» از سال 1364 شروع شد و بيش از نيمى از پرسنل را تحت پوشش دورههاى مختلف (تداوم آموزش) قرارداد.
^ اما با گذشت بيش از شش سال و كسب تجارب مفيد به هنگام اجرا و نيز با توجه به تحولاتى كه در سالهاى اخير در اين نهاد مقدس در زمينه تشكيل نيروهاى پنجگانه سپاه، تصويب قانون استخدامى آن واعطاى درجات و ... صورت گرفته است، ضرورت بازنگرى به (نظام آموزشى) احساس سد و (نظام آموزشى) فعلى جايگزين نظام قبلى گرديد.
[1]- بخشى از حكم مقام معظم رهبرى به حجة الاسلام محمدى عراقى( روزنامهكيهان، مورخه 6/ 6/ 69).
مشخصات «نظام آموزشى» عقيدتى- سياسى
^ با توجه به تفاوت سطح معلومات كلاسيك پرسنل سپاه و تقسيمبندى آنان به دو سطح «سيكل» و «ديپلم» نظام آموزشى دربرگيرنده دو سطح زير است:
^ 1- ورودى سيكل
^ 2- ورودى ديپلم
براى سطح يك، علاوه بر آموزش عمومى و سه مرحله آموزش ضمن خدمت (شامل دوازده دوره) سه دوره آموزش تخصصى (تخصصى اوليه، تخصصى تكميلى و سرپرستى) در نظر گرفته شده است.
^ سطح دو، شامل دورههاى كاردانى، كارشناسى، مقدماتى رستهاى، عالى رستهاى، دافوس، عالى جنگ و چهار مرحله آموزش ضمن خدمت (شامل دوازده دوره) مىباشد.
^ براى هريك از دورهها كد مخصوصى در نظر گرفته شده است كه مشخصكننده سطح، مرحله و دوره است. به عنوان مثال: كد (101) رقم سمت چپ نشانگر سطح، رقم وسط، بيانگر مرحله و رقم سمت راست گوياى دوره است.
^ از آنجاكه دورههاى عمومى، تخصصى و سرپرستى مرحله ندارند با صفر مشخص شده است به عنوان مثال كد (102) نشانگر سطح يك و دوره دوم از دورههاى غير تداوم است.
^ موضوعات آموزشى شامل موارد زير است:
1- اصول عقايد
2- اخلاق اسلامى
3- احكام
4- معارف قرآن
5- تاريخ اسلام
6- دانش سياسى- اجتماعى
7- نظام دفاعى
8- منطق و فلسفه
9- روانشناسى نيروهاى مسلح
10- جامعهشناسى جنگ
11- مديريت
^ از آنجاكه موضوعات مختلف مىباشد، به منظور سهولت كار، براى هر موضوعى نيز كد خاصى مشخص شده است كه پى كد هر دوره پس از علامت (/) مىآيد. براى مثال (5/ 121) عدد (5) بيانگر اين است كه موضوع دوره ياد شده اخلاق اسلامى است.
^ در مورد دورههاى تخصصى و سرپرستى براى رستههاى مختلف كد جداگانهاى در نظر گرفته شده كه با گذاشتن خط تيره (-) پس از كد گروه نوشته مىشود. مثلا تخصصى تكميلى، ورودى سيكل از گروه عقايد در رسته بهدارى با كد (5- 1/ 103) مشخص مىشود.
^ مركز تحقيقات اسلامى نمايندگى ولى فقيه در سپاه، عهدهدار تدوين متون آموزشى سپاه است كه با توجه به سطح معلومات و تخصص نيروهاى تحت آموزش و نوع و حوزه مأموريت آنان، متن مورد نياز را تهيه و تدويه مىنمايد.
^ متون و جزوات اين مركز توسط مديريتهاى تحقيقاتى تدوين و پس از طى مراحل بررسى و نظارت به تأييد «هيأت علمى» كه جمعى از فضلا و اساتيد حوزه علميه قم هستند مىرسد.
^ كتابى كه در پيشرو داريد، جلد نخست از 3 جلد كد 2/ 101، شامل هفده درس از نظام آموزش عقيدتى- سياسى سپاه پاسداران انقلاب اسلامى مىباشد.
^ نظرات، پيشنهادها و تجربيات شما مربيان ارجمند و برادران عزيز متربّى راهگشا و مشوق ما در رفع نقايص و كاستيهاى متون آموزشى خواهد بود.
^ به اميد آنكه فكر، بينش و آگاهيهاى اسلامى خود را روز به روز رشد داده، و عميقتر سازيم.
^ إن شاء اللّه.
مركز تحقيقات اسلامى نمايندگى ولى فقيه در سپاه
مقدمه ....
انسان داراى دو بعد است، بعد جسمانى و بعد روحانى. ساختمان جسم او ممكن است زشت يا زيبا و متناسب يا نامتناسب باشد، گرچه زيبايى اندام و تناسب قامت، از حسن كمال آدمى است، اما تحصيل اين كمال، اغلب در اختيار شخص نيست. وراثت، تغذيه، پدر و مادر و محيط جغرافيايى زندگى در شكل دادن به آن نقش به سزايى دارد.
زشتى و زيبايى روح انسان نيز در برخى موارد از وراثت و محيط تأثير مىپذيرد، ليكن اغلب براثر تربيت و خودسازى شكل مىگيرد و تغيير مىكند.
انسان بايد با تلاش و كوشش، خود را به فضايل آراسته كند و با تحمل رنجها و سختيها، خويشتن را از رذايل پاك سازد و بدين وسيله كمالات اخلاقى را تحصيل كند.
براى آراسته شدن به اخلاق نيكو و پيراسته شدن از اخلاق ناپسند مىبايست فضايل و رذايل اخلاقى و راههاى تحصيل خوبيها و پرهيز از بديهاى اخلاقى را شناخت.
مكتب اسلام در زمينه خودسازى انسانها برنامهويژهاى دارد كه انسان مىتواند در
سايه آن نظام فكرى و اخلاقى درستى برخوردار شود، خويشتن و جايگاه خود را در جهان بشناسد. درباره نعمتهايى كه به او ارزانى شده بينديشد، اعمال و رفتار خود را محاسبه كند، خود را به فضيلتها و اوصاف الهى و پسنديده بيارايد و از زشتيها و كژيها دورى جويد و از اين راه، روح خود را آماده دريافت انوار رحمت الهى گرداند و هرچه بيشتر به بارگاه خداوند تقرّب جويد.
اخلاق اسلامى، مجموعهاى از فضيلتهاى انسانى- اسلامى در ارتباط با خدا، انسان و ديگران است كه يايبندى به آنها شرط لازم حاكميت اخلاق اسلامى در جامعه است و حيات معنوى جامعه اسلامى در گرو آن فضيلتها و پاسدارى از حريم آنهاست.
كتاب حاضر اخلاق اسلامى كه 2/ 101 نظام آموزشى سپاه با هدف كمك به سازندگى معنوى و اخلاقى برادران پاسدار، تدوين شده و در آن مجموعهاى از فضيلتهاى اخلاقى براى يك دوره آموزشى 51 ساعت مورد بحث قرار گرفته است.
معاونت تدوين متون آموزشى مركز تحقيقات اسلامى
درس اوّل: كلّيات اخلاق اسلامى
اخلاق جمع خُلق و در لغت به معناى خويهاست[1]و در اصطلاح، عبارت است از حالت نفسانى راسخ در نفس كه با پيدايش آن حالت، اعمال اخلاقى بدون زحمت و نياز به تأنّى و تأمّل سر مىزند.[2]
علمى كه پيرامون صفات نفسانى بحث مىكند، نيك و بد و خير و شر را به انسان تعليم داده، راه چگونه زيستن را به او مىآموزد، «علم اخلاق» نام دارد. موضوع آن، نفس و روح انسان و هدف آن پيراستن نفس از پستيها، آراستن آن به فضايل و خصلتهاى اخلاقى، توجه دادن به خود شناسى و در نتيجه، رساندن انسان به كمال و سعادت است.
از اين رو، علم اخلاق يكى از ضرورىترين علوم براى انسان است.
امام كاظم عليهالسلام فرمود:
[1]- لغت نامه دهخدا، ج 5، ص 1525، دانشگاه تهران
[2]- محجّة البيضا، ج 5، ص 95، صدوق
«الْزَمُ الْعِلْمِ لَكَ ما دَلَّكَ عَلى صَلاحِ قَلْبِكَ وَ اظْهَرَلَكَ فَسادَهُ»[1]
لازمترين علم براى تو آن است كه تو را به پاكسازى دل (وتهذيب نفس) راهنمايى كرده، فساد آن را براى تو آشكار كند.
جايگاه اخلاق در اسلام
مسأله اخلاق و تهذيب نفس، در اسلام، از اهميت بسيار بالايى برخوردار است، بطورى كه از اهداف نزول قرآن كريم تربيت اخلاقى، تهذيب انسان و رشد و هدايت جامعه است و خصلتهاى اخلاقى را ملاك ارزش انسان مىداند؛ زيرا در مقام ستايش وتمجيد پيامبران الهى، آنان را به جهت دارا بودن صفات اخلاقى نيكو مىستايد. براى مثال، حضرت ابراهيم عليهالسلام را به خاطر برخوردارى از سه صفت عالى اخلاقى ستوده، مىفرمايد:
«إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ»[2]
همانا ابراهيم بردبار، بسيار مهربان و بازگشت كننده (به سوى خدا) بود.
درباره پيامبر اكرم (ص) مىفرمايد:
«إِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ»[3]
همانا تو صاحب اخلاق عظيم و برجستهاى هستى.
در اهميت اخلاق و تزكيه نفس همين بس كه قرآن كريم رمز موفقيت رسول خدا (ص) را در ايفاى رسالت خويش و گسترش توحيد، اخلاق نيكوى آن حضرت مىداند و مىفرمايد:
[1]- بحارالانوار، ج 78، ص 333، اسلاميه
[2]- هود، آيه 75
[3]- قلم، آيه 4