کتاب اخلاق اسلامی

مى‌فرمايد:

«الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِياماً وَ قُعُوداً وَ عَلى‌ جُنُوبِهِمْ ....»[1]

(خردمندان حقيقى) آنانند كه خدا را در حال ايستاده و نشسته و در حال خفتن، ياد مى‌كنند ....

آثار ذكر

ذكر خدا و يادآورى صفات و نعمتهاى الهى، نياز حياتى براى انسان بودن و انسان زيستن است. ياد خدا نگهبان هويت انسان و پاسدار ارزشهاى معنوى است. ذكر خدا ريشه صلاح قلب و موجب آبادى وحيات آن و روشن بينى، اطمينان و آرامش دل است. اينك به برخى از آثار ارزنده ذكر خدا مى‌پردازيم:

الف- آرامش و اطمينان دل:

روح انسان ربّانى است،[2]تا با خدا پيوند نداشته باشد، قرار و آرام نمى‌گيرد، پيوند روح و دل انسان با خدا به وسيله ياد خدا پديد مى‌آيد و برقرار مى‌ماند. علّت اصلى اضطرابها و آشفتگى‌هاى روانى، خستگيها و افسردگيهاى روحى انسان دوره صنعتى، غفلت از ياد خدا است. براى آرامش دل بايد به ياد خدا روى آورد:

«أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»[3]

آگاه باشيد كه با ياد خدا دلها آرام مى‌گيرند.

ب- توجه خدا به انسان:

در صورتى كه انسان به ياد خدا باشد، خدا نيز به ياد اوست و توجه خداكه مدير و مدبّرهمه امور است به انسان همه مشكلات جسمى و روحى او

[1]- آل عمران، آيه 191

[2]- قُلِ الرُّوحُ مِنْ امْرِ رَبّى‌( اسراء، آيه 85) نَفَخْتُ فيهِ مِنْ روُحى‌( حجر، آيه 29)

[3]- رعد، آيه 28

را برطرف مى‌سازد، خداوند مى‌فرمايد:

«فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ»[1]

به ياد من باشيد تا به ياد شما باشم.

ج- رستگارى:

قرآن كريم مى‌فرمايد:

«... وَ اذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»[2]

زياد به ياد خدا باشيد، اميد است رستگار شويد.

موانع ذكر

در آيات قرآن و روايات اسلامى موانعى چند، كه انسان را از ياد خدا باز مى‌دارد به چشم مى‌خورد. دراينجا به ذكر برخى از آنها بسنده مى‌كنيم:

الف- دل مشغولى و الهاء:

الهاء به معناى مشغول ساختن دل و ذهن وغفلت از خداست. قرآن كريم مى‌فرمايد:

«أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ»[3]

تكاثر شما را به غفلت از ياد خدا دچار ساخته است.

ب- اموال واولاد:

گاهى اموال و اولاد انسان را از ياد خدا باز مى‌دارند. قرآن‌

كريم به مؤمنان چنين هشدار مى‌دهد:

«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُلْهِكُمْ أَمْوالُكُمْ وَ لا أَوْلادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ»[4]

[1]- بقره، آيه 152

[2]- جمعه، آيه 10

[3]- تكاثر، آيه 1

[4]- منافقون، آيه 9

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، اموال و اولادتان شما را از ذكر خدا غافل نكند.

ج- آرزوهاى طولانى:

گاهى آرزوهاى دراز انسان را به خود مشغول مى‌سازد و در نتيجه از ياد خدا بازش مى‌دارد. خداى تعالى درباره كافران به رسولش خطاب كرده مى‌فرمايد:

«ذَرْهُمْ يَأْكُلُوا وَ يَتَمَتَّعُوا وَ يُلْهِهِمُ الْأَمَلُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ»[1]

آنها را رها كن تا بخورند و بهره ببرند و آرزوهايشان آنان را مشغول سازد.

سپس در آينده خواهند فهميد.

د- دوستان گمراه:

اسلام توصيه كرده كه پيروانش با هر كس طرح دوستى نريزند؛ زيرا اين امر انسان را از راه حق و ياد خدا باز مى‌دارد. از اين رو، قرآن كريم مى‌فرمايد:

«فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَ لَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا»[2]

از كسى كه از ياد ما روى گردانيده و جز زندگى دنيا خواسته‌اى ندارد، روى گردان.

از حضرت عيسى عليه‌السلام نقل شده كه فرمود:

«با كسى همنشينى كنيد كه ديدنش شما رابه ياد خدا مى‌اندازد.»[3]

ه- پيروى ازهواى نفس:

حضرت على عليه‌السلام فرمود:

«لَيْسَ فِى الْمَعاصى‌ اشَدُّ مِنْ اتِّباعِ الشَّهْوَةِ، فَلا تُطيعُوها فَتَشْغَلَكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ»[4]

[1]- حجر، آيه 3

[2]- نجم، آيه 29

[3]- تحف العقول، ترجمه على اكبر غفارى، ص 42، اسلاميه

[4]- شرح غررالحكم، ج 5، ص 88

درگناهان، چيزى سخت‌تر از پيروى شهوت نيست، پس از آن پيروى نكنيد كه شما را از ياد خدا باز مى‌دارد.

و- چشم چرانى كردن:

على (ع) فرمود:

«لَيْسَ فِى الْجَوارِحِ اقَلُّ شُكْراً مِنَ الْعَيْنِ، فَلا تُعْطُوها سُؤْلَها فَتَشْغَلَكُمْ عَنْ ذِكْرِاللَّهِ»[1]

در بين اعضا كم سپاستر از چشم (عضوى) نيست، پس خواسته‌هايش را به آن ندهيد كه شما را از ياد خدا باز مى‌دارد.

مقصود اين است كه اگر چشم انسان به هر چه بيفتد دل را به سوى آن متوجه مى‌سازد و هر چه در پى ديده‌هاى چشم و خواسته‌هاى دل بروى سپاس و تقديرى نمى‌بينى، بازهم بر خواسته‌ها افزوده مى‌گردد و اين كار انسان را از ياد خدا باز مى‌دارد. بابا طاهر مى‌گويد:

زدست ديده و دل هر دو فرياد

هر آنچه ديده بيند دل كند ياد

نكوهش ترك ذكر خدا

همه مصيبتها و گرفتاريها بر اثر نفس امّاره شيطانى و غفلت از ياد خدا و عذاب اوست. غفلت از خدا و ترك ذكر، كدورت دل را زياد كرده، نفس و شيطان را بر انسان، مسلّط مى‌كند و مفاسد را روز افزون كرده، انسان را به ورطه هلاكت مى‌اندازد. از اين رو، قرآن مجيد، رويگردانى از ذكر خدا و غفلت از آن بارگاه شريف را سخت مورد نكوهش قرار داده، مى‌فرمايد:

«فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِاللَّهِ»[2]

[1]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 5، ص 87

[2]- زمر، آيه 22

واى بر سخت دلانى كه ياد خدا در دلهايشان راه ندارد.

همچنين مى‌فرمايد:

«وَ مَنْ يُعْرِضْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِ يَسْلُكْهُ عَذاباً صَعَداً»[1]

هر كس از ياد پروردگارش رويگرداند، (خدا) او را به عذابى دشوار دچار سازد.

كسى كه از ياد خدا خوددارى كند، باطنش كور گشته، آيات و جلوه‌هاى الهى را نمى‌بيند، زندگى او بى فروغ بوده و در بن بستهاى زندگى پناهگاهى ندارد. آن كورى باطنى و فراموشى آيات و مظاهر جمال و جلال الهى، در روز قيامت نيز تجسّم پيدا مى‌كند. چنانچه قرآن كريم مى‌فرمايد:

«مَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكاً وَ نَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَعْمى‌»[2]

هر كس از يادِ من، روى بگرداند، زندگى‌اش تنگ شود و در روز قيامت نابينا محشورش سازيم.

قرآن نعمتهاى الهى را به بندگانش گوشزد كرده، آنها را از ترك ذكر وغفلت از آن نهى مى‌كند و مى‌فرمايد:

«قُلْ مَنْ يَكْلَؤُكُمْ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ مِنَ الرَّحْمنِ بَلْ هُمْ عَنْ ذِكْرِ رَبِّهِمْ مُعْرِضُونَ»[3]

بگو: كيست آن كه شما را شب و روز از قهر خداى رحمان حفظ مى‌كند؟ با اين همه از ياد كردن پروردگارشان روى مى‌گردانند.

همچنين درجاى ديگر مى‌فرمايد:

«وَ لا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ»[4]

[1]- جن، آيه 17

[2]- طه، آيه 124

[3]- انبياء، آيه 42

[4]- حشر، آيه 19

از آن كسانى نباشيد كه خدا را فراموش كردند و خدا نيز چنان كرد تا خود را فراموش كنند.

حال كه خداوند الطاف خود را از مادريغ نكرده و هر چيز كه لازم بوده به ما ارزانى داشته، آيا وقت آن نرسيده كه دل به او داده و در برابرش فروتن باشيم، به او پناه بريم تا از بن بستها و گرفتاريها، اضطرابها، دلهره‌ها، پوچيها، بى هدفيها، بى‌بندوباريها و افسار گسيختگيهانجات يابيم.

«أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ ...»[1]

آيامؤمنان را وقت آن‌نرسيده است‌كه دلهايشان در برابرياد خدا فروهيده شود.

[1]- حديد، آيه 16

^ خلاصه درس‌

مواردى كه ذكر خدا، در اسلام سفارش شده، عبارتند از: ميدان جنگ، بازار، هنگام خشم، تنهايى و لذّت، هنگام گناه و ظلم بر نفس، نماز جمعه و ايام حج. كوتاه سخن اينكه ياد خدا در تمام احوال، در مكتب اسلام پسنديده است.

ذكر خدا، مايه اطمينان و آرامش قلب، بصيرت، دوستى خدا، نورانيت دل و ايمنى از شيطان است.

موانع ذكر خدا عبارتند از: سلطه شيطانى، دوستان گمراه، پيروى از هواى نفس و چشم چرانى.

ترك ذكر خدا، كدورت دل را زياد كرده، نفس و شيطان را بر انسان مسلّط مى‌كند و او را به ورطه هلاكت مى‌اندازد. از اين رو، اسلام ترك ذكر و غفلت از آن را مورد نكوهش شديد قرار داده است.

^ پرسش‌

1- جايگاههاى ذكر خدا را نام ببريد.

2- آثار ذكر خدا را بنويسيد.

3- موانع ذكر خدا را نام ببريد.

4- دوستان گمراه چگونه انسان را از ياد خدا باز مى‌دارند؟

5- يك آيه درباره نكوهش ترك ياد خدا بنويسيد.

درس دهم: پرهيز از ريا

پرهيز از ريا

قبولى اعمال انسان در پيشگاه خداى سبحان، به نيّت وقصد خالص وابسته است.

پيامبر اكرم (ص) فرمود:

«انَّمَا الْاعْمالُ بِالنِّيَّاتِ»[1]

همانا ارزش كارها به نيّتهاست.

على عليه‌السلام فرمود:

«تَقَرُّبُ الْعَبْدِ الَى اللَّهِ سُبْحانَهُ بِاخْلاصِ النِّيَّةِ»[2]

نزديك شدن بنده به خداى سبحان به سبب خالص كردن نيت اوست.

[1]- بحارالانوار، ج 70، ص 211، اسلاميه

[2]- شرح غررالحكم، آمدى، ج 3، ص 279