«وَ والِدَيْكَ فَاطِعْهُما وَ بِرَّهُما حَيَّيْنِ كانا اوْ مَيِّتَيْنِ»[1]
پدر ومادرت رااطاعت كن و به ايشان نيكى نما چه زنده باشند و چه مرده.
البته خدمت پس از مرگ به اين است كه آنان را فراموش نكنيد و به نيت آنان كار نيك كرده و پاداش آن را به روانشان هديه كنيد.
2- منصوربن حازم مىگويد: خدمت امام ششم عرض كردم: كدام اعمال ارزش بيشترى دارد؟ فرمود:
«الصَّلوةُ لِوَقْتِها وَ بِرُّالْوالِدَيْنِ وَ الْجِهادُ فى سَبيلِ اللَّهِ»[2]
خواندن نماز دراوّل وقت، نيكى به پدر و مادر و جهاد در راه خدا.
پيامبر گرامى اسلام (ص) فرمود:
«رِضَى الرَّبِّ فى رِضَى الْوالِدَيْنِ وَ سَخَطُ الرَّبِّ فى سَخَطِ الْوالِدَيْنِ»[3]
خوشنودى خدا در خوشنودى پدر ومادر ونارضايتى پروردگار در ناخرسندى پدر ومادر است.
4- شخصى به ديدار رسول خدا (ص) شرفياب شد و گفت: از شهر و ديار و پدر و مادر خويش بريده و به سوى شما آمدهام تا مسلمان شوم و با شما بيعت كنم. در آن لحظه عازم سفر بودم پدر ومادرم مىگريستند. پيامبر (ص) فرمود: برگرد و پدر ومادرت را شاد كن، سپس پيش ما بياو در كنار ما باش. آن مرد نيز به دستور آن حضرت عمل كرد.[4]
درسى از اويس قرنى
اويس كه يكى از شيفتگان مخلص رسول خدا (ص) بود، شتربانى مىكرد واز اين
[1]- اصول كافى، ج 2، ص 126
[2]- همان مدرك، ص 127
[3]- مستدرك الوسايل، ج 2، ص 627
[4]- همان مدرك
راه زندگى خود ومادرش را اداره مىكرد. وى با وجود عشق و محبّت زياد به پيامبر موفق به ديدار آن حضرت نشده بود. روزى از مادر اجازه خواست كه به زيارت رسول خدا (ص) درمدينه برود. مادرش اجازه داد، ولى شرط كرد كه بيش از نصف روز در مدينه نماند. اويس، راه مدينه را در پيش گرفت و پس ازتحمّل رنج و زحمت، به خانه پيغمبر رسيد، ولى رسول خدا تشريف نداشت. اويس مدتى درانتظار ماند ولى آن حضرت باز نگشت. او طبق وعدهاى كه به مادرش داده بود، بدون زيارت پيامبر ازمدينه به ديار خويش باز گشت. چون آن حضرت به خانه برگشت و از آمدن اويس قرنى آگاه شد، فرمود: اويس، نورى درخانه ما هديه گذاشت و رفت. همچنين درباره او فرمود:
نسيم بهشتى از جانب قرن مىوزد، اى اويس قرن بسيار مشتاق ديدارت هستم.[1]
سفارش امام زمان (عج) نسبت به احترام پدر
سيد محمود موسوى نجفى معروف به هندى از زهّاد زمان خويش بود و در حرم حضرت امير (ع) نماز جماعت مىخواند. وى از يكى از علما نقل كرده است، كه وى دوستى داشت كه در حمام كار مىكرد. او گفته بود: پدر پيرى داشتم كه از كار افتاده بود.
من به او خيلى احترام مىگذاشتم وهميشه به كارهايش رسيدگى مىكردم، بجز شبهاى چهارشنبه كه به شوق ديدار امام زمان (عج) به مسجد سهله مىرفتم. پس ازچهل شب چهارشنبه كه با اميد زيادى باز مىگشتم؛ بين راه شخصى را ديدم كه چهرهاى نورانى داشت و بر اسب سوار بود. نزديك من رسيد و مرا با نام صدا كرد. آن گاه سه مرتبه به من فرمود: برتو باد كه از پدر پيرت مراقبت كنى و به او احترام گذارى. ناگهان از نظرم ناپديد شد. لحظهاى انديشيدم. سپس متوجه شدم كه اين همان كسى است كه چهل شب به شوق ديدارش به مسجد سهله مى رفتم. از آن پس به خاطر فرمايش آن حضرت پدر را رها نكردم و مانند يك خدمتكار به كارهايش رسيدگى مىكردم.[2]
[1]- منتهى الامال، ج 1، ص 239
[2]- منتهى الامال، ج 2، ص 324
دربرابر پدر ومادر چه بايد كرد؟
سزاوار است كه انسان نيازهاى پدر ومادر را تأمين كند و آنها را در مشكلات زندگى يارى نمايد وهرگاه مىخواهد چيزى به آنها بدهد، دست خود را بالاتر از دست آنان نگيرد، جلوتر از ايشان راه نرود و درهنگام نشستن به آنها تكيه نكند.
حضرت سجاد (ع) فرزندى را ديد كه به پدرش تكيه كرده بود. امام به خاطر اين جسارت، تا زنده بود، با او صحبت نكرد.[1]
در وصيت رسول گرامى اسلام به امير مؤمنان (ع) آمده است:
«حَقُّ الْوالِدِ عَلى وَلَدِهِ انْ لا يُسَمِيَّهُ بِاسْمِهِ وَ لا يَمْشِىَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ لا يَجْلِسَ امامَهُ وَ لا يَدْخُلَ مَعَهُ الْحَمَّامَ»[2]
حق پدر بر فرزند اين استكه: اورا به نام صدانزند. پيشاپيش او راه نرود. جلواو ننشيند. همراه او حمام نرود.
احترام به پدر ومادر پس از مرگ
وظيفه انسان نسبت به پدر ومادر با مرگشان پايان نمىپذيرد، زيرا مرگ، نيستى و نابودى نيست كه رسالت انسان نيز پايان پذيرد، بلكه آنان از منزلى به منزل ديگرى قدم گذاشته و درجهان برزخ به سر مىبرند و نيكيهاى فرزندان به آنان مىرسد. فرزندان بايد برايشان توشهاى بفرستند و اگر تكليف واجبى از آنان ترك شده يا بدهى به ديگران دارند، براى انجام و پرداخت آن اقدام كنند و آنان را از گرفتارى نجات دهند. براى پدر ومادر و به نيت آنان نماز بخوانند و روزه بگيرند و برايشان صدقات و خيرات دهند، گرسنگان را از طرف آنان سير كنند و برهنگان را بپوشانند و به مشكلات خانوادههاى
[1]- اصول كافى، ج 2، ص 261
[2]- وسائل الشيعه، ج 2، ص 57، آل البيت
محروم و گرفتار رسيدگى كرده، به نيابت از آنان زيارت و حج كنند و ثواب كارهاى خود را به روح آنان هديه نمايند و گاهى به زيارت قبر آنان رفته و برايشان قرآن بخوانند پيامبر گرامى اسلام (ص) در اين باره فرمود:
«سَيِّدُ الْابْرارِ يَوْمَ الْقِيمَةِ رَجُلٌ بَرَّوالِدَيْهِ بَعْدَ مَوْتِهِما»[1]
در روز قيامت سرور نيكوكاران كسى استكه پس ازمرگ پدر ومادر نيز به آنها نيكى كرده باشد.
مردى از رسول خدا (ص) پرسيد: آيا بعد ازمرگ پدر ومادر نيز از نيكوكارى در حقشان چيزى مانده است؟ فرمود: آرى، نماز خواندن براى آنها، استغفار كردن در حقشان، به پيمانهاى آنان وفا نمودن، دوستانشان را اكرام كردن و به بستگانشان رسيدگى و ديداركردن.[2]
اهميت ويژه احترام مادر
از روايات ائمه معصومين عليهم السلام استفاده مىشود كه احترام مادر بالاتر از احترام پدر است. چنان كه امام صادق (ع) فرمود: شخصى از پيامبراكرم (ص) درباره نيكى كردن به پدر ومادر پرسيد: حضرت در پاسخ، ابتدا سه بار فرمود: به مادرت نيكى كن. سپس سه بار فرمود: به پدرت نيكى كن.[3]
همچنين نقل شده است كه شخصى از آن حضرت پرسيد: اى رسول خدا (ص)! به چه كسى نيكى كنم؟ آن حضرت فرمود: به مادرت. پرسيد: بعدش چه كسى؟ فرمود:
مادرت. پرسيد: بعدش چه كسى؟ فرمود: مادرت. پرسيد: بعدش چه كسى، فرمود:
پدرت.[4]
[1]- بحارالانوار، ج 71، ص 86
[2]- مستدرك الوسايل، ج 2، ص 632
[3]- اصول كافى، ج 2، ص 162
[4]- بحارالانوار، ج 74، ص 83
در اين دو حديث، نيكى به مادر سه بار مورد تأكيد قرار گرفته كه خود، دليل براهميت بيشتر احترام مادر است.
جوانى سراز رأى مادر بتافت
دل دردمندش به آذر بتافت
چو بيچاره شد پيشش آورد مهد
كه اى سست مهر فراموش عهد
نه در مهد نيرو وحالت نبود
مگس راندن از خود مجالت نبود
تو آنى كه از يك مگس رنجهاى
كه امروز سالارو سرپنجهاى
«سعدى»
^ خلاصه درس
يكى از مسائل مهم اخلاقى، احترام به پدر ومادر ونيكى به آنهاست. قرآن كريم در چندين مورد، نيكى به پدر ومادر را پس ازعبادت خداى سبحان ذكر كرده است و اين خود دليل براهميت زياد احترام و نيكى به آنهاست.
اولياى گرامى اسلام نيز به پيروانشان سفارش و تأكيد كردهاند كه به پدر ومادر، چه در حال حيات و چه پس از مرگ، نيكى كنند. نيكى در حال حيات كه روشن است، امّا نيكى و احترام به پدر ومادر پس از مرگشان آن است كه اگر تكليف واجبى بر عهده آنها باقى مانده، به نيابت آنها انجام دهند، قرض آنها را ادا كنند، زيارت، صدقه، نماز مستحبى و ساير امور خير را به نيت آنان به جا آورند و ثواب آنها را به روح آنان هديه كنند.
از روايات استفاده مىشود كه احترام به مادر بالاتر از احترام و احسان به پدر است. از اين رو، احترام ونيكى به مادر از اهميت بيشترى برخوردار است.
^ پرسش
1- دو آيه از قرآن درباره نيكى به پدر ومادر بنويسيد.
2- خلاصه سخن امام سجاد (ع) را درباره حقوق پد رومادر بنويسيد.
3- دربرابر پدر ومادر چه بايد كرد؟
4- احترام بهپدر ومادر پس ازمرگ چگونه تحقق مىيابد؟
5- آيا احترام مادر مهمتر است يا پدر؟ با يك روايت توضيح دهيد.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
درس پنجاهم: احسان به پدر و مادر (2
) آثار نيكى به پدر ومادر
خدمت ونيكى نسبت به هر كس، آثار وفوايد ارزندهاى در دنيا و آخرت دارد، ولى احترام و نيكى به پدر ومادر از اهميت بيشترى برخوردار بوده، آثار مهمترى در بر دارد، كه به برخى از آنها اشاره مىكنيم:
الف- همنشينى با پيامبران در بهشت:
روزى حضرت موسى (ع) در مناجات خود از خداوند تقاضا كرد كه وى را از همنشين خود در بهشت، آگاه سازد. به او خبر داده شد كه همنشينت فلان قصّاب در فلان محل است. موسى به راه افتاد و به جستجويش پرداخت، تا اينكه او را پيدا كرد. جوان ساده و بى ريا بود كه گوشت مىفروخت. هنگام غروب، جوان مقدارى گوشت برداشت و به سوى خانه راه افتاد. موسى هم به دنبال او حركت كردتابه خانه جوان رسيد. به او گفت:
آيا مهمان مىخواهى؟ جوان پاسخ داد: خوش آمديد، بفرماييد. هر دو وارد خانه شدند. جوان، غذا فراهم كرد. آنگاه زنبيلى را از سقف به زير اورد و پير زن