دربرابر پدر ومادر چه بايد كرد؟
سزاوار است كه انسان نيازهاى پدر ومادر را تأمين كند و آنها را در مشكلات زندگى يارى نمايد وهرگاه مىخواهد چيزى به آنها بدهد، دست خود را بالاتر از دست آنان نگيرد، جلوتر از ايشان راه نرود و درهنگام نشستن به آنها تكيه نكند.
حضرت سجاد (ع) فرزندى را ديد كه به پدرش تكيه كرده بود. امام به خاطر اين جسارت، تا زنده بود، با او صحبت نكرد.[1]
در وصيت رسول گرامى اسلام به امير مؤمنان (ع) آمده است:
«حَقُّ الْوالِدِ عَلى وَلَدِهِ انْ لا يُسَمِيَّهُ بِاسْمِهِ وَ لا يَمْشِىَ بَيْنَ يَدَيْهِ وَ لا يَجْلِسَ امامَهُ وَ لا يَدْخُلَ مَعَهُ الْحَمَّامَ»[2]
حق پدر بر فرزند اين استكه: اورا به نام صدانزند. پيشاپيش او راه نرود. جلواو ننشيند. همراه او حمام نرود.
احترام به پدر ومادر پس از مرگ
وظيفه انسان نسبت به پدر ومادر با مرگشان پايان نمىپذيرد، زيرا مرگ، نيستى و نابودى نيست كه رسالت انسان نيز پايان پذيرد، بلكه آنان از منزلى به منزل ديگرى قدم گذاشته و درجهان برزخ به سر مىبرند و نيكيهاى فرزندان به آنان مىرسد. فرزندان بايد برايشان توشهاى بفرستند و اگر تكليف واجبى از آنان ترك شده يا بدهى به ديگران دارند، براى انجام و پرداخت آن اقدام كنند و آنان را از گرفتارى نجات دهند. براى پدر ومادر و به نيت آنان نماز بخوانند و روزه بگيرند و برايشان صدقات و خيرات دهند، گرسنگان را از طرف آنان سير كنند و برهنگان را بپوشانند و به مشكلات خانوادههاى
[1]- اصول كافى، ج 2، ص 261
[2]- وسائل الشيعه، ج 2، ص 57، آل البيت
محروم و گرفتار رسيدگى كرده، به نيابت از آنان زيارت و حج كنند و ثواب كارهاى خود را به روح آنان هديه نمايند و گاهى به زيارت قبر آنان رفته و برايشان قرآن بخوانند پيامبر گرامى اسلام (ص) در اين باره فرمود:
«سَيِّدُ الْابْرارِ يَوْمَ الْقِيمَةِ رَجُلٌ بَرَّوالِدَيْهِ بَعْدَ مَوْتِهِما»[1]
در روز قيامت سرور نيكوكاران كسى استكه پس ازمرگ پدر ومادر نيز به آنها نيكى كرده باشد.
مردى از رسول خدا (ص) پرسيد: آيا بعد ازمرگ پدر ومادر نيز از نيكوكارى در حقشان چيزى مانده است؟ فرمود: آرى، نماز خواندن براى آنها، استغفار كردن در حقشان، به پيمانهاى آنان وفا نمودن، دوستانشان را اكرام كردن و به بستگانشان رسيدگى و ديداركردن.[2]
اهميت ويژه احترام مادر
از روايات ائمه معصومين عليهم السلام استفاده مىشود كه احترام مادر بالاتر از احترام پدر است. چنان كه امام صادق (ع) فرمود: شخصى از پيامبراكرم (ص) درباره نيكى كردن به پدر ومادر پرسيد: حضرت در پاسخ، ابتدا سه بار فرمود: به مادرت نيكى كن. سپس سه بار فرمود: به پدرت نيكى كن.[3]
همچنين نقل شده است كه شخصى از آن حضرت پرسيد: اى رسول خدا (ص)! به چه كسى نيكى كنم؟ آن حضرت فرمود: به مادرت. پرسيد: بعدش چه كسى؟ فرمود:
مادرت. پرسيد: بعدش چه كسى؟ فرمود: مادرت. پرسيد: بعدش چه كسى، فرمود:
پدرت.[4]
[1]- بحارالانوار، ج 71، ص 86
[2]- مستدرك الوسايل، ج 2، ص 632
[3]- اصول كافى، ج 2، ص 162
[4]- بحارالانوار، ج 74، ص 83
در اين دو حديث، نيكى به مادر سه بار مورد تأكيد قرار گرفته كه خود، دليل براهميت بيشتر احترام مادر است.
جوانى سراز رأى مادر بتافت
دل دردمندش به آذر بتافت
چو بيچاره شد پيشش آورد مهد
كه اى سست مهر فراموش عهد
نه در مهد نيرو وحالت نبود
مگس راندن از خود مجالت نبود
تو آنى كه از يك مگس رنجهاى
كه امروز سالارو سرپنجهاى
«سعدى»
^ خلاصه درس
يكى از مسائل مهم اخلاقى، احترام به پدر ومادر ونيكى به آنهاست. قرآن كريم در چندين مورد، نيكى به پدر ومادر را پس ازعبادت خداى سبحان ذكر كرده است و اين خود دليل براهميت زياد احترام و نيكى به آنهاست.
اولياى گرامى اسلام نيز به پيروانشان سفارش و تأكيد كردهاند كه به پدر ومادر، چه در حال حيات و چه پس از مرگ، نيكى كنند. نيكى در حال حيات كه روشن است، امّا نيكى و احترام به پدر ومادر پس از مرگشان آن است كه اگر تكليف واجبى بر عهده آنها باقى مانده، به نيابت آنها انجام دهند، قرض آنها را ادا كنند، زيارت، صدقه، نماز مستحبى و ساير امور خير را به نيت آنان به جا آورند و ثواب آنها را به روح آنان هديه كنند.
از روايات استفاده مىشود كه احترام به مادر بالاتر از احترام و احسان به پدر است. از اين رو، احترام ونيكى به مادر از اهميت بيشترى برخوردار است.
^ پرسش
1- دو آيه از قرآن درباره نيكى به پدر ومادر بنويسيد.
2- خلاصه سخن امام سجاد (ع) را درباره حقوق پد رومادر بنويسيد.
3- دربرابر پدر ومادر چه بايد كرد؟
4- احترام بهپدر ومادر پس ازمرگ چگونه تحقق مىيابد؟
5- آيا احترام مادر مهمتر است يا پدر؟ با يك روايت توضيح دهيد.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
درس پنجاهم: احسان به پدر و مادر (2
) آثار نيكى به پدر ومادر
خدمت ونيكى نسبت به هر كس، آثار وفوايد ارزندهاى در دنيا و آخرت دارد، ولى احترام و نيكى به پدر ومادر از اهميت بيشترى برخوردار بوده، آثار مهمترى در بر دارد، كه به برخى از آنها اشاره مىكنيم:
الف- همنشينى با پيامبران در بهشت:
روزى حضرت موسى (ع) در مناجات خود از خداوند تقاضا كرد كه وى را از همنشين خود در بهشت، آگاه سازد. به او خبر داده شد كه همنشينت فلان قصّاب در فلان محل است. موسى به راه افتاد و به جستجويش پرداخت، تا اينكه او را پيدا كرد. جوان ساده و بى ريا بود كه گوشت مىفروخت. هنگام غروب، جوان مقدارى گوشت برداشت و به سوى خانه راه افتاد. موسى هم به دنبال او حركت كردتابه خانه جوان رسيد. به او گفت:
آيا مهمان مىخواهى؟ جوان پاسخ داد: خوش آمديد، بفرماييد. هر دو وارد خانه شدند. جوان، غذا فراهم كرد. آنگاه زنبيلى را از سقف به زير اورد و پير زن
فرتوت و كهنسال را از زنبيل خارج كرد. او را شستشو داده، غذايش را با دست خويش به او خورانيد. موقعى كه خواست زنبيل را به جاى خود آويزان كند، زبان پير زن به كلماتى كه فهميده نمىشد، باز شد. بعد از آن جوان غذا آورد و با حضرت موسى خوردند. آن حضرت حكايت پير زن را سؤال كرد. جوان گفت:
مادر من است؛ چون قدرت خريد كنيز ندارم، تا به او خدمت كند بناچار، خود كمر به خدمتش بستهام. حضرت پرسيد: آن كلماتى كه بر زبان جارى كرد، چه بود؟ گفت: هروقت او را شستشو مىدهم و غذا به او مىخورانم مىگويد:
«غَفَرَ اللَّهُ لَكَ وَ جَعَلَكَ جَليسَ مُوسى يَوْمَ الْقِيامَةِ فى قُبَّتِهِ وَ دَرَجَتِهِ»
خداوند تو را ببخشد و تورا همنشين حضرت موسى در بهشت قرار دهد، درجايگاه و درجه او.
حضرت موسى (ع) فرمود: اى جوان به تو بشارت مىدهم كه خداوند دعاى او را دربارهات مستجاب كرده است. جبرئيل به من خبر داد كه تو در بهشت همنشين من هستى.[1]
ب- طولانى شدن عمر:
خدمت به پدر ومادر به عمر انسان مىافزايد.
حضرت باقر عليهالسلام فرمود:
«وَالْبِرُّ يَزيدُ فِى الْعُمْرِ»[2]
نيكى، سبب زيادى عمر مىشود.
ج- برخوردارى از ثواب حج قبول شده:
پيامبر اسلام فرمود:
«ما مِنْ وَلَدٍ بارٍّ يَنْظُرُ الى والِدَيْهِ نَظَرَ رَحْمَةٍ الَّا كانَ لَهُ بِكُلِّ نَظْرَةٍ حَجَّةٌ مَبْرُورَةٌ
[1]- پند تاريخ، ج 1، ص 70
[2]- بحارالانوار، ج 71، ص 85
قالُوا يا رَسُولَ اللَّهِ وَانْ نَظَرَ كُلَّ يَوْمٍ مِاةَ مَرَّةٍ؟ قالَ: نَعَمْ ...»[1]
فرزندى كه به پدر ومادرش نگاه محبت آميز كند، براى هر نظرى ثواب يك حج مقبول دارد. پرسيدند: اى رسول خدا! اگر در يك روز صدبار هم نگاه كند باز چنين است؟ فرمود: آرى. باز فرمود:
«... وَالنَّظَرُ الَى الْوالِدَيْنِ بِرَأْفَةٍ وَرَحْمَةٍ عِبادَةٌ»[2]
نگاه پرمهر و محبت به پدر ومادر، عبادت است.
د- خوشنودى پيامبر (ص) وائمه (ع):
روزى خواهر رضاعى پيامبر (ص) به حضور ايشان آمد. حضرت روانداز خود را زير پايش انداخت كه بنشيند سپس با گشادهرويى به او نگريست و به او لبخند زد و با چهره باز و خندان از او پذيرايى كرد تا از حضور آن حضرت مرخّص شد. از اتفاق، درهمان روز برادر رضاعى رسول خدا (ص) به حضور ايشان آمد، ولى رسول خدا مانند خواهرش با او رفتار نكرد. شخصى پرسيد: اى رسول خدا (ص)! علّت چه بود كه به خواهرت بيشتر مهربانى كردى؟ فرمود: علّتش اين بود كه اين دختر به پدر ومادرش بيشتر محبت و نيكى مىكند.[3]
عماربن حيان مىگويد: خدمت امام صادق عليهالسلام عرض كردم: پسرم اسماعيل به من محبت زيادى دارد. امام فرمود: او را دوست مىداشتم و اكنون دوستيم نسبت به او بيشتر شد.[4]
ه- مرگ آسان:
امام صادق عليهالسلام فرمود:
«مَنْ احَبَّ انْ يُخَفِّفَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَنْهُ سَكَراتِ الْمَوْتِ فَلْيَكُنْ لِقَرابَتِهِ وَ صُولًا وَبِوالِدَيْهِ بارّاً فَاذا كانَ كَذالِكَ هَوَّنَ اللَّهُ عَلَيْهِ سَكَراتِ الْمَوْتِ ييوَلَمْ يُصِبْهُ فى
[1]- همان مدرك، ص 80
[2]- همان مدرك، ص 73
[3]- اصول كافى، ج 2 ص 129
[4]- همان مدرك